Áleýmettik saqtandyrý – áleýmettik qorǵaýdyń negizi

Almas Qurmanov, «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» AQ prezıdenti. Ekonomıkasy damyǵan memleketterdegi áleýmettik qorǵaý – ulttyq ekonomıkanyń mańyzdy bóligi jáne barlyq azamattardy qamtıtyn áleýmettik qorǵaý júıesi olardyń ál-aýqatyn jaqsartyp, eńbek resýrstaryn keńeıtip qana qoımaı, sonymen birge ekonomıkalyq ósim men áleýmettik jaǵdaıdyń turaqtylyǵyna alyp keledi. Sondaı-aq, áleýmettik qorǵaý áleýmettik kelisim men onyń músheleriniń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etip, qoǵamǵa jaǵymdy áser etedi. Memlekettik sosıalızmnen aralas, kópsalaly ekonomıkaǵa ótý Qazaqstanda tek ekonomıkada ǵana emes, áleýmettik saıasat salasynda da reformalar júrgizýdi talap etti. Elimizdiń Ata Zańynda Qazaqstan demokratııalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket bolyp tabylady dep atap kórsetilgen. Bul – memleket azamattardyń áleýmettik quqyqtaryn asa joǵary baǵalaıdy jáne osy quqyqtardy qorǵaýǵa mindetti degen sóz. Adamnyń áleýmettik quqyqtarynyń eń mańyzdysy – onyń ómir súrýge, áleýmettik qamsyzdandyrylýǵa, jumyssyzdyqtan qorǵalýǵa, medısınalyq jáne basqa da áleýmettik kómekterge quqyǵy. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda jáne strategııalyq qujattarda kórinis tabatyn qoǵamdyq yntymaqtastyq pen áleýmettik ádilettilik qaǵıdattary boıynsha halyqty áleýmettik qorǵaýdyń modelderi odan ári jetildirilýde. Qazirgi ýaqytta damýdyń ulttyq erekshelikteri eskeriletin jáne álemdik eń úzdik jetistikterge negizdeletin áleýmettik qorǵaý baǵdarlamalarynyń jańa ekonomıkalyq jaǵdaılaryna tez beıimdelýge qabiletti, yńǵaıly sharalar qabyldanýda. Eger 1994 jyly Qazaqstanda halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 700 dollardan áreń assa, al 2013 jyly ol 12,8 myń AQSh dollaryna kóbeıdi. 2013 jyly kúnkóris deńgeıinen tómen tabysy bar halyq sany 1996 jylmen salystyrǵanda 12 esege azaıdy. 1-dıagramma. Memlekettiń áleýmettik saıasaty halyqtyń ómir súrý deńgeıi men sapasyn arttyrýǵa, ekonomıkalyq úderisterge qatysýshylar arasyndaǵy qaıshylyqtardy jeńildetýge baǵyttalǵan. Soǵan qaramastan, álemde de, Qazaqstanda da bolyp jatqan ózgeristerdiń aýqymy men jyldamdyǵy áleýmettik jańǵyrtýdy qarqyndy júrgizýdi talap etedi. Onyń saldarlary óńirlik jáne jahandyq deńgeıdegi saýda men sharýashylyqtyń qarqyndy damýyna baılanysty Qazaqstanǵa da bilinýde, jáne el aýmaǵynan tys qalyptasqan táýekelder men syn-qaterlerdi de eskerý qajet. Osyǵan baılanysty elimizdegi áleýmettik saıasat barlyq qazaqstandyqtardyń múddesin tıimdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Áleýmettik jańǵyrtýdyń ishki sebepteriniń arasynda asa mańyzdysy bolyp eńbekke degen erekshe qatynasty qalyptastyrý, qandaı da bir qıynshylyqtar men jaǵdaılarǵa qaramastan óziniń taǵdyryn ózi jasaý qabileti, adamnyń istep otyrǵan jumysyna berilgendigi asa mańyzdy bolyp otyr. Memleket basshysynyń Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasy eńbekke degen kózqarastyń qoǵamnyń jetilýiniń mańyzdy ındıkatory ekendigin, onyń damýy men progreske degen qabiletine qatynasyn aıqyndap berdi. Tek eńbek qana adamı qundylyqtardyń, baılyqtyń ólshemi retinde kórinedi. Munsyz damý ekonomıkasy men áleýmettik qamsyzdandyrý mindetteriniń talaptaryna saı keletin qyzmetkerdi jasaý múmkin emes. Bul qundylyqtardy biz áleýmettik qamsyzdandyrý mindetterin sheshýge jumyldyrýdyń jáne qazaqstandyqtardyń negizgi dáleldi quraly bolatyn jańartý ıdeologııasyn quraýshy retinde qaraımyz. Sondyqtan memleket, jumys berýshi jáne jumysker arasyndaǵy jaýapkershilikti bólý jolymen jumys isteıtin adamdy áleýmettik qorǵaýdyń tıisti deńgeıin qamtamasyz etý mańyzdy. Halyqaralyq tájirıbede áleýmettik saqtandyrý shyǵyndy qaıtarýda ujymdyq yntymaqtastyq negizinde ekonomıkalyq belsendi halyqty jumysynan, eńbek etý qabiletinen jáne tabysynan aıyrylýy sııaqty ártúrli táýekelderden áleýmettik qorǵaýdyń túri ekendigi belgili. Áleýmettik saqtandyrýdyń ereksheligi memlekettiń qoldaýymen jumys berýshiler men qyzmetkerlerdiń maqsatty jarnalarynan qalyptasatyn, arnaıy bıýdjetten tys qorlardan qarjylandyrylatyny barshaǵa aıan. Saqtandyrý tólemderi naqty eńbek úlesi men saqtandyrý ótiliniń kólemine baılanys­ty bolady. Biraq, jeke saqtandyrýǵa qaraǵan­da áleýmettik saqtandyrýdaǵy ekvıvalent­tilik qaǵıdaty táýekelder men ujymdyq yntymaqtastyqty biriktirý qaǵıdattarymen baılanysty bolady. Áleýmettik saqtandyrý qorlarynyń qoǵamdyq mańyzdy sıpatymen qyzmetkerler men jumys berýshilerdiń yntymaqty qatysý qaǵıdaty olardy basqarýdyń ereksheligin aıqyndaıdy. Bul qorlar ózin-ózi basqarý jáne kommersııalyq emes sharýashylyq júrgizýshi qaǵıdattarymen qyzmet jasaıdy. Eńbek etý qabiletin jáne tabysyn joǵaltýǵa ákelip soqtyratyn áleýmettik táýekelderdiń mańyzdy túrlerine: aýyrý, óndiristik jaraqat, kásibı aýrýlar, jazataıym oqıǵa, analyq jáne balalyq, jumyssyzdyq, kárilik, asyraýshysynan aıyrylý jatady. Bul kórsetilip otyrǵan táýekelderge áleýmettik saqtandyrýdyń naqty túrleri sáıkes keledi. Qazirgi ýaqytta damyǵan elderde zeınettik jáne áleýmettik saqtandyrýdyń basqa da túrleri memlekettiń ekonomıkasymen, eńbek naryǵymen jáne demografııalyq saıasatymen úılesimdi baılanysqan áleýmettik, uıym­­­dastyrýshylyq, qarjylyq jáne medısınalyq-ońaltý júıelerin bildiretinin atap ótken jón. Negizinen olar mynadaı úsh maqsatqa qyzmet etedi: – barlyq azamattarǵa kedeılikten qorǵaý­dyń eń tómengi deńgeıin usyný; – táýekelder týyndaǵan jaǵdaıda (kárilik, múgedektik, asyraýshysynan aıyrylý jáne t.b.) joǵaltqan tabystyń ornyn toltyrý; – uzaq aýyrǵan jaǵdaıda qolaıly kútimge qol jetkizý jáne sapaly medısınalyq kómek, laıyqty zeınetaqy berý. Áleýmettik saqtandyrýdyń árbir túriniń sheńberinde jumys berýshiler men qyzmetkerler arasyndaǵy qarjylyq júktemeni bólý, olardyń saqtandyrý jarnalaryn tóleýge dáleldeme qalyptastyrýda negizgi kezeń bolyp tabylady. Mundaı bólýde: saqtandyrý jarnalarynyń 2/3 bóligi jumys berýshilerge jáne 1/3 qyzmetkerlerge bólinýi tıimdi qatynastar dep esepteledi, keıbir elderde memleket áleýmettik saqtandyrýdyń keıbir túrlerin dotasııalaıdy. Halyqaralyq eńbek uıymynyń derekteri boıynsha álemniń keıbir elderinde saqtandyrý jarnalarynyń jalpy somasy eńbekaqy somasynyń 50%-yn quraıdy. Halyqaralyq tájirıbe áleýmettik saqtan­dyrýdaǵy saqtandyrý tetikteriniń jumysynyń mynadaı bazalyq alǵysharttarynyń bolýyn kórsetti: - jaldamaly eńbektiń jappaı túri (eko­nomıkalyq belsendi halyqtyń jalpy sanynyń 80%-dan astamy jaldamaly qyzmetkerler); - turaqty jaldamaly (qyzmetker eńbekke qabiletti jasynda barlyǵy eki-úsh ret jumysyn aýystyrǵan); - turaqty eńbekaqy; - járdemaqy men zeınetaqyny qarjylyq qamtamasyz etýdi jumys berýshi men qyzmetker júzege asyratyn saqtandyrý negizinde beriledi. Bul rette, saqtandyrý jarnalaryn tóleý kezeńderiniń uzaqtyǵy (30-40 jyl) saqtandyrý qarajatynyń saqtalý kezindegi turaqtylyǵyna múmkindik beretinin atap ótken jón. Halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha shetki desılııalar arasyndaǵy eńbekaqy dıfferensııasy 1:6 artyq bolmaǵan jaǵdaıda, áleýmettik saqtandyrýdyń qarjylyq tetikteri tıimdi jumys jasaıdy. Eger bul kórsetkish 1:10 qurasa, ol jańylysa bastaıdy, al joǵarylaǵan kezde áleýmettik saqtandyrýdyń tıimdiligi tómendeıdi, bul qubylys qazirde Reseıde baıqalýda. Djını koeffısıenti – halyqtyń tabysyna qatysty qoǵamnyń bóliný dárejesin sıpattaıtyn kórsetkish. Onyń kómegimen azamattardyń aqshalaı tabysynyń dıfferensıasııasynyń baǵasy júrgiziledi. Bul koeffısıent 0- den (absolıýtti teńdik) 1-ge deıin (tabystyń teńsizdigi) tabys shegindegi eldegi turǵyndardyń arasyndaǵy teńdeı bólýden tabystardy naqty bólýdiń aýytqýyn baǵalaıdy. Sáıkesinshe bul kórsetkish tómen bolǵan saıyn, qoǵamdaǵy tabystar teńdeı bólinedi. Qazaqstanda 2005 jyldyń 1 qańtarynan bastap eńbek etý qabiletinen aıyrylýyna, asyraýshysynan aıyrylýyna, jumysynan aıyrylýyna, júktiligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany asyrap alýyna baılanysty tabysynan aıyrylýy jaǵdaıyna áleýmettik táýekelder týyndaǵan jaǵdaıda jumys isteıtin halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha túri retinde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi engizildi. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimimen júz paıyz memlekettiń qatysýymen kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam retinde 2004 jyly qurylǵan Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory (MÁSQ) 10 jyl ishinde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵyn jáne jumys isteıtin halyqtyń qanaǵattandyrylýyn qamtamasyz etý boıynsha qyzmetti júzege asyrýda. MÁSQ mańyzdy mindetteriniń biri – jumys berýshiler men halyqtyń arasynda aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizýge negizdelgen. Búginde árbir adam jumysqa turǵanda eń aldymen birinshi kezekte onyń quqyqtary men mindetteri, erekshe jáne zııandy eńbek jaǵdaılary men eńbekaqysynyń mólsheri kórsetiletin eńbekshartyna otyrý qajettigin túsinýi qajet. Sonymen qatar «Mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly» QR Zańy aıasynda eńbek shartyn jasaǵanda jumys berýshi avtomatty túrde jaldamaly qyzmetkeri úshin MÁSQ aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdardy tóleýge mindetti. Áleýmettik aýdarymdar bizdiń eńbekaqymyzdan ustalmaıdy, ol jumys berýshiniń qarjysy esebinen tólenedi jáne jumys berýshiniń jaýapkershiligine jatady. Qyzmetker jumys berýshiniń MÁSQ aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdardy ýaqytynda jáne tolyq aýdarýyn qadaǵalap otyrýy qajet, óıtkeni, áleýmettik qater týyndaǵan jaǵdaıda MÁSQ tólenetin áleýmettik tólemderdiń mól­sherine jumys ótili men áleýmettik aýdarymdar tólengen tabys mólsheri tikeleı áser etedi. Yntymaqty jaýapkershilik qaǵıdaty árbir tarap – memleket, jumys berýshiler jáne azamat ómir súrý sapasyn arttyrýǵa jáne áleýmettik ekonomıkalyq múmkindikterdiń barlyq kólemin qamtamasyz etýge qol jetkizý úshin naqty mindetter men jaýapkershilik alýda áleýmettik seriktestikti kózdeıdi. Qoryta kele, búginde mindetti áleýmettik saqtandyrý áleýmettik qater týyndaǵanda jumyspen qamtylǵan halyqty qosymsha qorǵaýdy qamtamasyz etetin, qazirgi zamanǵy Qazaqstandaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastardyń mańyzdy jáne qajetti elementi bolyp otyrǵanyn atap ótken jón. Mine, osyǵan oraı yntymaqty jáne ádilettilik qaǵıdattaryna negizdelgen elimizdiń áleýmettik saqtandyrý júıesi onyń qatysýshylaryna olardyń densaýlyq jaǵdaıyna, jasyna, jynysyna, turǵylyqty jerine baılanyssyz birdeı múmkindikter men quqyqtardy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Adamnyń laıyqty ómir súrý deńgeıine jetýi – memlekettiń, jumys berýshiniń jáne adamnyń óziniń belsendi ómirindegi birikken jumysynyń nátıjesi. 1-keste

Álemniń keıbir elderiniń áleýmettik saqtandyrý júıelerindegi

saqtandyrý júktemesin bólý kólemi jáne proporsııasy

El Saqtandyrý jarnalary, eńbekaqydan, paıyzben Eńbekaqynyń joǵarǵy shegi, odan joǵary saqtandyrý jarnalary ustalmaıdy Jumys berýshiler jumys-kerler barlyǵy Avstrııa 25,1 17,2 42,3 aıyna 3,0 myń eýro Germanııa 21,2 19,8 41,0 jylyna 51,0 myń eýro Grekııa 28,2 15,4 43,6 joq Italııa 35,1 9,5 44,6 medısınalyq saqtandyrý úshin jylyna 20,5 myń eýro Nıderlandy 29,4 25,6 55,0 múgedekterdi saqtandyrý úshin jylyna 37,7 myń eýro Fransııa 38,9 12,5 51,4 jylyna 25,6 myń eýro Reseı 30,0 - 30,0 regrestik shkala Qazaqstan 11,0* 10,0 21,0 aıyna: áleýmettik saqtandyrý úshin – 10 eń tómengi jalaqy mólsheri (ETJ), jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi úshin – 75 ETJ * Qazaqstanda jumys berýshiler Memle­ket­tik áleýmettik saqtandyrý qoryna tóle­ne­tin 5% áleýmettik aýdarymdardy shegere oty­ryp, bıýdjetke 11% áleýmettik salyq tóleıdi 2-keste

Halyq tabysynyń dıfferensıasııasynyń dınamıkasy

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Halyqtyń eń az qamtylǵan10%-yn jáne eń kóp qamtylǵan 10%-ynyń araqatynasy (qorlar koeffısıenti), ret Reseı 15,2 15,9 16,7 16,6 16,6 16,6 16,2 16,4 16,2 Qazaqstan 6,8 7,4 7,2 6,2 5,3 5,7 6,1 5,9 5,6 Tabystyń shoǵyrlaný koeffısıenti (Djını ındeksi) Reseı 0,409 0,415 0,422 0,421 0,421 0,421 0,417 0,42 0,418 Qazaqstan 0,304 0,312 0,309 0,288 0,267 0,278 0,290 0,284 0,276 Derek kózi: www.gks.ru; www.stat.gov.kz