«Meniń aǵalarym» serııasynan
«Jaratýshy dúnıege kelgen ár pendesiniń keýdesine jan salyp, boıyna alýan qasıet darytady. Adam balasy tirshiliginde osy amanatty asqan yjdahattylyqpen paıdalanyp, óziniń ǵana emes kóptiń qajetine jaratýǵa tıis. О́lshep bergen ómir tuıyqtalyp, amanat ıesine qaıtqanda sondaı jandardyń taǵylymdy isteri barsha adamzattyń ortaq ıgiligine aınalady. Osylaı ómir súrgenderdiń eki dúnıede júzi jarqyn bolady».Sultan SANJAR,
ortaǵasyrlyq fılosof.
Ulttyq ýnıversıtetti bitirgen soń araǵa nebári eki jarym aı salyp, men Qazaq Sovet Ensıklopedııasynyń Bas redaksııasyna qyzmetke turdym. Ulttyq Ǵylym akademııasynan keıingi qazaq ǵylymy men biliminiń qarashańyraǵy sanalatyn osy mekemede eńbek etken on jylymdy keıingi búkil ómirime taýsylmas rýhanı azyq syılaǵan eń jemisti kezeń retinde áli kúnge deıin zor qanaǵat sezimmen eske alamyn.
Keńes zamanynda ensıklopedııaǵa maqala jazý kez kelgen ǵalym úshin úlken abyroı sanalatyn. Nebir marqasqalardyń kóz maıyn tamyzyp, ǵumyr boıy jazǵan kereqarys monografııalary ensıklopedııaǵa etek-jeńi jınalyp, yqshamdalyp, ary ketkende eki-úsh betke, keıde jalǵyz baǵanaǵa, al endi birde birneshe joldyq maqalaǵa syıyp ketetin. Ensıklopedııaǵa ený eshbir artyq-kemi joq tarıhqa enýmen birdeı sanalatyn. Sol sebepti, ǵalymdar ensıklopedııamen avtorlyq baılanys ornatýdy ózine mártebe sanaıtyn. Meniń qazaqtyń birtýar azamaty, qaıratker tulǵa, akademık Shahmardan Esenovpen tanystyǵym ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońynda dál osy Qazaq ensıklopedııasynda bastalyp, onyń ómiriniń sońyna deıin jalǵasty. – Muhtar shyraq siz bolarsyz? – dep aıqara ashylǵan esikten uzyn boıly, qapsaǵaı deneli, keń mańdaıly, kelisti, kelbetti jigit aǵasy kirip keldi. Árıne, men birden tanydym. Ensıklopedııada ony bilmeıtin adam joq edi. О́ıtkeni, Qazaq Sovet Ensıklopedııasy dál osy Shahmardan aǵamyz Ǵylym akademııasynyń prezıdenti bolyp turǵanda shańyraq kótergenin aǵa býyn ókilderi árdaıym úlken qurmetpen aıtyp otyratyn. Kelgen buıymtaıy oryndalǵan soń, Shahań ornynan turyp: – Al, baýyrym, Syr eline barý kerek. Ásirese, qazaq tarıhyn bilem degen adamǵa bul aýadaı qajet nárse. Sáti túskende barasyń, kóresiń, – dep shegeleı sóılep, usynǵan qolymdy kúrekteı alaqanymen qushyrlana qysty. Aty ańyzǵa aınalǵan qaıratker tulǵamen bolǵan alǵashqy kezdesý jadymda máńgilik jattalyp qaldy. Ásirese, onyń «Barasyń. Kóresiń» degen kóregendik sózderin Syr elinde qyzmet istegen jyldary únemi shapaǵatpen eske alyp júrdim. Syr eli – shyndyǵynda, tunyp turǵan tarıh. Sol tarıhty jasaýshy – Shahmardan Esenovteı birtýar tulǵalar. Týǵan jerinde Shahańnyń ózi ǵana emes, onyń dańqty áýleti jaıly nebir ańyzǵa bergisiz aqıqat áńgimeler óte kóp. Áýeli sonyń bir parasyna oryn bereıik. HH ǵasyrdyń basynda Syr elinen oryssha oqyp, Reseıdiń asa ǵylymı ortalyqtarynan bilim alǵan qazaq zııaly qaýymynyń úrkerdeı úlken toby ósip shyqty. Onyń ózindik syry da joq emes edi. Syr óńirindegi úlkendi-kishili mektepter men ortalaý oqý oryndarynyń sany qazan tóńkerisi qarsańynda 50-den erkin asqan. Mine, osyndaı bastaýysh jáne ortalaý bilimdi aýyl-aımaqtan alystamaı-aq elde júrip alǵan Syr jastary keıin ımperııanyń úlken qalalaryndaǵy áıgili oqý oryndaryna túsip, tóńkeriske deıin-aq qoǵamdyq-saıası qyzmetke aralasa bastaıdy. Solardyń ishinde áıgili bı, bolys bolǵan Muńaıtpas Lapınniń uly Seraly Lapın qazaqtardyń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp, 1891 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Álı Kótibarov 1898 jyly Sankt-Peterbýrg áskerı-medısına akademııasyn, al Alash ardageri Mustafa Shoqaı 1917 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip shyqty. Bulardyń úsheýi de bastaýysh synypty – elde, gımnazııany gýbernatorlyq astanasy Tashkentte támamdaǵan. Shahmardan Esenovtiń ákesi Jorabek Esenov te dál osyndaı jolmen bastapqy bilimdi aýylda alyp, keıin semınarııany Tashkentte aıaqtaǵan óte saýatty adam bolypty. Shahań men onyń áýleti týraly áńgimege kirispes buryn birden basyn ashyp alatyn másele bar. Barlyq ensıklopedııalar men anyqtamalyqtarda onyń famılııasy men óz esimi ǵana berilip, ákesiniń aty kórsetilmegen. Barsha zamandastary men áriptesteri ony Shahmardan Esenuly dep ketti. Buǵan ol kózi tirisinde eshqandaı túzetý jasamaǵan. Endi osynyń sebebine toqtalaıyq. Shahań Syr eliniń eń bir kórikti mekeni Shıeli óńirinde dúnıege keldi. Shıeli – qart Qarataýdyń Túrkistan men Sozaqty kókteı ótip, Jańaqorǵandy erkin qamtyp, birte-birte barqyndanyp, qalyń jynysty, quıqaly qyrattarǵa aınalar tusy. Joǵalyp qalǵan jalǵyz toqty myń qoıǵa aınalatyn, túgin tartsań maıy shyǵatyn, ár jıdesiniń túbinen bir asym et tabylatyn, sýly-nýly, berekeli, baısyn ólke. Sodan bolar, syrboıylyqtar «Syr – eldiń kórki, Shıeli – jerdiń kórki» dep oryndy maqtan etedi. Mine, osy ólkede túp atasy Arqa tóńiregindegi Torǵaı, Qostanaı óńirinen shyqqan Esen Deripsaldyuly degen jaýǵa shapsa – qylysh, daýǵa tússe – qamshy ustaǵan, el ishinde qadir-qasıeti mol, iske myǵym, dátke berik, árdaıym halyqqa jón aıtyp, joba siltegen, jeti atasynan qarakók jan ótipti. Onyń Jorabek, Bababek atty eki uly bolǵan eken. Zamannyń betalys, baǵdaryn aldyn ala boljaı bilgen suńǵyla Esen eki balasyn áýeli Shıelidegi orys-qazaq mektebine berip, ony bitirgen soń Tashkentke oqýǵa jiberedi. Aǵaıyndy Esenovterdiń úlkeni Jorabek Tashkenttegi dinı semınarııaǵa, al Bababek oqytýshylar semınarııasyna túsedi. Tashkent Túrkistan general-gýbernatorlyǵynyń astanasy bolǵandyqtan ólkedegi eń basty oqý oryndary dál osy qalada ornalasqan edi. Biraq onda oqıtyn orystan basqa ult jastary ishinde ejelden oqý-bilimge qushtar qazaq balalary basym boldy. Máselen, Tashkent oqytýshylar semınarııasy ashylǵan alǵashqy 25 jyl ishinde (1883-1904) ony 415 adam bitirgen. Sonyń 13 paıyzy qazaq bolsa, nebári 2 paıyzy ǵana ózbek ultynan edi. Jorabek Esenuly HIH ǵasyrdyń sońynda semınarııany bitirgen soń elge oralyp, tilmashtyq, aǵartýshylyq qyzmetter atqarypty. Tipti 1913 jyly Tashkentte ótken Romanovtar áýleti taqqa otyrýynyń 300 jyldyq ımperııalyq toıyna da qatysypty. Keıin Keńes ókimeti ornaǵan soń Perovsk sovdepi tóraǵasynyń orynbasary, ýezdik mılısııa bastyǵy sııaqty úlkendi-kishili qyzmetter atqarǵan eken. Oǵan keıin «eskishil», «ultshyl» degen aıyp taǵylyp eki márte túrmege de otyryp shyǵypty. Jorekeń sonyń bárinen bilimi, zań-zakondy jetik bilýi arqasynda aman-esen qutylyp, beımaral tirlik etip, 1950 jyly dúnıe salypty. Mine, osy Syr elinde esimi ańyzǵa aınalǵan Jorabek aǵamyz bizdiń basty keıipkerimizdiń týǵan ákesi bolady. El aýzynda Jorabek Esenuly týraly saqtalǵan áńgimeler óte kóp. Ol boıy eki metrge jýyq, alpamsadaı alyp deneli, alapat kúsh-qýattyń adamy bolypty. Shaý tartqan kezinde túsken sýretteriniń ózinen-aq onyń orasan qaırattyń ıesi, aıbyndy azamat bolǵanyn aıqyn ańǵarasyń. Eki zamanda da seriliginen jazbaı, eline erkin-aq erkelegen eken. Jáne onysyn halqy kótere de bilgen. Jókeń jas kezinde bir asqan baıdyń Aqkenje degen sulý qyzymen sóz baılasyp júredi. Qyzynyń qarsylyǵyna qaramastan ákesi bir-aq kúnde Aqkenjeni ózindeı bir baıdyń balasyna uzatyp jiberedi. Muny estı salysymen Jorabek qasyna ergen senimdi joldastarymen tapaı taltúste toıly aýylǵa kelip, jurttyń kózin baqyraıtyp qoıyp, Aqkenjeni ózi jetelep ákelgen aqboz atqa mingizip alyp ketken eken. Keter aldynda úrpıisken jurttyń kózinshe Aqkenjeden «Maǵan kúıeýge shyǵýǵa yqtııarsyń ba?», dep úsh qaıyra surapty. Jurttyń bári estıtin jaýap alǵan soń: «Sen endi Qudaı aldynda da, zań aldynda da meniń tańdap súıgen jarymsyń. Buǵan moıynsynbaǵan adamnyń jazasyn osy ekeýi beretin bolady», dep Aqkenje sulýdy aq kúmispen ábzeldengen sáıgúlikke jalǵyz alaqanyna salyp-aq mingizgen boıy attanyp ketipti. Qansha tentek bolsa da ádepten de, ádetten de ozbaǵan, jolynan jyǵylmaǵan batyr qaıynatasyna qarata: «Ashýyńyz tarqaǵan soń qalyńmaldy Esen qudańyzdan alarsyz» dep basyn ııýdi de umytpaǵan eken deıdi el aýzyndaǵy áńgimede. Jorabek atamyz Aqkenje sulýdan bir ul, bir qyz kóripti. Qyzy Saqypjamal kezinde Túrkistan ASSR Joǵary Sotynyń tóraǵasy, Ishki ister halyq komıssary (mınıstri), al 1925 jyly Qazaq ASSR Ortalyq Atqarý Komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqaryp, keıin repressııaǵa ushyraǵan Syr eliniń qaıratker azamaty Begaıdar Jantóreuly Aralbaevqa turmysqa shyǵady. Qashanda qoly ashyq, márt Jorabek Saqypjamaldy uzatqanda as ta tók toı jasap, kúıeý balasyna báıgeniń aldyn bermegen Toryqasqa sáıgúligin syılaǵan eken. Syr eli sóz qadirin erekshe biledi jáne taýyp aıtylǵan sózdi jadynda jaqsy saqtaıdy. El ishinde «Jókeń aıtypty» degen tapqyr sóz, qýaqy qaljyń, ashy ájýa kóp-aq. Máselen, qonaqbaı rýynan shyqqan, el-jurtty ábden yǵyr qylǵan áýmeserleý sholaq belsendi halyqqa tynyshtyq bermeı, kún saıyn qoqańdaı beredi eken. Jazyqsyz japa shekken sondaı jandardyń biri ádildik izdep Jókeńe kelipti. Jókeń salǵan boıda álgi belsendiniń keńsesine kirip kelip, dúıim jurttyń kózinshe: – Áı, qonaqbaı! Sen búginge deıin qonaqbaı ediń, ol ortasynda bir noqaty bar táp-táýir esim edi. Endigi jerde halyqqa jasaǵan myna qysastyǵyńdy qoımasań tas tóbeńnen bir uryp, bir noqatyńdy ekeý qylamyn. Sonda nege aınalatynyńdy eskishe biletin ákeńnen surap al, – degen eken. Abyroıy aırandaı tógilerin sezgen álgi baıǵus Jókeńnen keshirim surap, at-shapan aıybyn tartypty. Jorabek aǵamyz qynnan shyqqan qyryq beske kelgen 1923 jyly Shárıpa atty sulýǵa úılenedi. Odan 1924 jyly Shahzada, al 1927 jyly Shahmardan atty ul dúnıege keledi. Aǵaıyndy Esenovter mektepke qatar barady, tipti ekeýi de jas aıyrmasyna qaramaı áýeli bir synypta oqysa kerek. Muǵalimderdiń usynysymen aǵasy Shahzada Jorabekov, al Shahmardan atasynyń atymen Esenov bolyp jazylady. Tamasha azamat bolyp ósken Shahzada Uly Otan soǵysynda erlikpen qaza tabady. Barlyq resmı qujattarda Shahmardan Esenovtiń týǵan kúni 1927 jyldyń 5 tamyzy, al ol oqyǵan Qyzylorda pedýchılıshesindegi derekterde onyń týǵan jyly 1926 jyl dep kórsetilgen. Sondyqtan ony mektepke alty jasynan berý úshin áýelgide týǵan jylyn 1926 jyl dep kórsetip, keıin bastapqy qalpyna keltirgen sııaqty (Qyzylorda oblystyq arhıvi, 377 qor, 2-tizim, 22 - is). Mine, osylaısha, Shahmardan Esenov áýeli 1941 jyly Shıelidegi 7 synyptyq ortalaý mektepti, al 1944 jyly Qyzylorda pedagogıka ýchılıshesin úzdik bitirip, sol jyly Qazaq taý-ken ınstıtýtyna túsedi. Zerdeli, zerek jas ınstıtýtty «paıdaly qazbalar kenderiniń geologııasy men barlaýy» mamandyǵy boıynsha 1949 jyly bitirip, memlekettik emtıhan komıssııasynyń 1949 jylǵy 4 maýsymdaǵy sheshimi boıynsha ózi armandaǵan «taý ınjener-geology» mamandyǵyna ıe bolady. Shahań mektepte oqyp júrgen shaǵynda da óleń-jyrǵa, ádebıetke óte áýes bolypty. О́zi tehnıkalyq oqý ornynda oqysa da Syr elinen shyqqan aqyn-jazýshylarǵa jaqyn júripti. Solardyń biri zamanynda ataǵy aspandap turǵan arqaly aqyn Ábdilda Tájibaev edi. Ábdilda aǵamyz óziniń esteliginde Shahmardan stýdent kezinde oǵan ákesi Jorabekti ákep tanystyrǵanyn aıtady. Bir-birin syrtynan jaqsy biletin qos arys bul tanystyqqa bek qýanyp, birden shúıirkelese áńgimege kirisken. Sol kúni Ábekeńniń úıine máskeýlik aqyn, aýdarmashy Mıhaıl Lýkonın kele qalady. Basynda aýyl adamyna tán olpy-solpy kıingen qarapaıym qazaqtyń shalyna shekesinen qaraǵan máskeýlik aqyn Jorekeń sóılep kep bergende, aýzyn ashyp, kózin jumyp, onyń orystyń tilin osynshama tereń biletinine tań-tamasha qalady. Sol kezde Ábekeń aǵasynyń «Evgenıı Onegındi» jatqa aıtatynyn da maqtanyshpen jetkizedi. Máskeýlik qonaqtyń buǵan senimsizdikpen qarap otyrǵanyn sezip qalǵan qarııa jarty saǵat boıy «Evgenıı Onegındi» mánerine keltire jatqa soǵady. Bul oqıǵa Jorabek aǵamyzdyń qaıtys bolýynan 2-3 jyl buryn, shamamen 1947-1948 jyldary oryn alsa kerek. Shahańnyń ata-tegi, ákesiniń batyrlyǵy, seriligi, sheshendigi, bilimdarlyǵy, oryssha saýatynyń keremettiligi týraly derekterdi tolyq keltirip otyrǵan sebebimiz, onyń ýyzynan jaryp týǵan, «áke kórip oq jonǵan» tekti atanyń ulany ekendigine oqyrman nazaryn aýdarý. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» deıdi halyq danalyǵy. Shahań – dala qyranynyń uıasynda tárbıelenip, qyransha tárbıe alǵan jan. Búkil túr-tulǵasy, bolmys-bitimimen ákesiniń aýzynan túsip qalǵandaı ol ómir boıy ákesin maqtan etip ótti jáne Jókeń de maqtaýdyń qandaıyna bolmasyn tatıtyn, ǵapyl dúnıede aıtqany bolyp, atqany tıgen aıryqsha tulǵa edi. Jorabek aǵamyz jalǵyz ulynyń ınstıtýt bitirip, úlken bilim ordasynan túlep ushqanyn, atalaryna myńdaǵan jyldar boıy qutty meken bolǵan Arqaǵa babalar baılyǵyn izdep qyzmetke attanǵanyn óz kózimen kórip, 1950 jyly dúnıe saldy. Sonymen, Shahmardan Jorabekuly Esenov oqýyn bitirgen soń 1949 jyly Jezqazǵan geologııalyq-barlaý ekspedısııasyna áýeli qatardaǵy geolog, keıin aǵa geolog bolyp qyzmetin bastap ketedi. Áýelgide eki tilge birdeı aǵyp turǵan, dala kórgen, qala tárbıesin alǵan, stýdent kezinde-aq ǵylymǵa degen beıimin kórsete bilgen ony ustazdary aspırantýraǵa qalýǵa úgittegen. Biraq sol jyldary stýdentterge dáris oqyp, kezdesý ótkizgen, tipti memlekettik qabyldaý emtıhanyna tóraǵalyq jasaǵan qazaqtyń uly ǵalymy Qanysh Imantaıuly Sátbaev bolashaqta qazaq jeriniń mol baılyǵyn ıgerý úshin tóńiregine talantty jastardy jınaı bastaǵan. Qyran qazaqtyń qyraǵy kózi bolaıyn degen tastúlek Shahmardanǵa da túsedi. Shahmardan Jezqazǵanǵa bir ketkennen mol ketip, tabany kúrekteı on bir jylyn ótkizedi. Qatardaǵy geologtan sol kezdegi Keńes Odaǵyndaǵy eń úlken barlaý mekemesi – Jezqazǵan geologııalyq barlaý ekspedısııasynyń bas geology ári bas ınjeneri dárejesine deıin kóteriledi. Shahań Arqada ótkizgen 11 jylyn kásibı maqsatqa paıdalana bildi. Ustazy Q.Sátbaev júrgen soqtyqpaly soqpaqtarmen júrip otyryp, azynaǵan sýyǵy men ańyzaq jeli qatar júretin Ulytaý-Jezqazǵan aımaǵyn túgel aralap shyqty. Dál osy kezeńde ol Qanysh Imantaıulynyń aqyl-keńesimen Úlken Jezqazǵan ken oryndary júıesiniń keń aýqymdaǵy geologııalyq kartasyn jasap, onyń qory aldyn ala boljamdanǵan nusqadan 3-4 ese kóp ekendigin dáleldeıdi. Ol ekspedısııadaǵy asa qat bolyp esepteletin qýatty ken burǵylaý agregattarynyń sanyn 5 esege arttyryp, olardy 100-ge deıin jetkizdi. Ustazymen aqyldasa otyryp, Jezqazǵan ken tobyndaǵy Itaýyz, Saryoba, Qarashoshaq, Qypshaqpaı, Aıranbaı, Taldybulaq, Jartas atty ken oryndaryn ashyp, olardyń qoryn anyqtaıdy. Jezqazǵanda júrgizilgen júıeli zertteýlerdiń nátıjesinde mystan basqa, marganes, nıkel, kobalt, sırek kezdesetin radýsıt-asbest pen kógildir asbest ken oryndaryn ashady. Metallýrgııany damytý úshin ken ǵana emes, asa úlken sý qory da qajet. Jas geolog Sh.Esenov Jezqazǵan sııaqty aýyz sýy tapshy ólkeden asa úlken jerasty sý qory bar Janaı jáne Aıdos sý kenderin taýyp, ony paıdalanýǵa bergizedi. Bul Jezqazǵannyń óndiristik qajettigin ǵana emes, halyqtyń taza sýǵa degen turmystyq muqtajdyǵyn da molynan ótep, kóp qabatty úılerge deıin sý jetkizýge múmkindik týǵyzady. Saryarqanyń qaq tórinde onyń ystyǵy men sýyǵyna birdeı tóze júrip, birinen soń biri jańa ken oryndaryn ashyp, ony óndiristik maqsatta ıgerýge jol ashqan geolog-ınjenerdiń eńbegi odaqtyq jáne respýblıkalyq basshylardyń nazaryna ilige bastaıdy. Osylaısha ol 1960 jyly nebári 33 jasynda mınıstrdiń orynbasary, al arada jyl ótpeı jatyp Qazaqstannyń geologııa jáne jer qoınaýyn qorǵaý mınıstri bolyp taǵaıyndalady. Qazir jas mınıstrlermen eshkimdi tańdandyra almaısyń, al keńestik zaman úshin bul sensasııalyq taǵaıyndaý bolatyn. Jer kólemi jaǵynan Odaqtaǵy ekinshi respýblıka sanalatyn Qazaqstan úshin Geologııa el bolashaǵyn aıqyndaıtyn jetekshi mınıstrlik bolyp sanaldy. Shahań jańa qyzmetine jas ta bolsa mol tájirıbe jınaqtap keldi. Bul kezderi Ǵylym akademııasynyń prezıdenti ári Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin qosa qatar atqaryp otyrǵan tálimger ustazy Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń keńesimen ózi ábden jetik biletin paıdaly qazbalar ken oryndaryn izdeý men barlaýdyń metodıkasy taqyrybyna arnalǵan kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyǵyp, 1962 jyly avtorlar tobymen birge Jezqazǵandaǵy kóp jylǵy izdenisteriniń nátıjesi ispettes «Geologııa ı metallogenııa Bolshogo Djezkazgana» atty irgeli eńbegin jaryqqa shyǵarady. Dál osy eńbek Shahmardan Esenovtiń bolashaqta geologııa-mıneralogııa ǵylymynda olja jasar mol múmkindigi bar ǵalym ekendigin keńinen tanytty. Mınıstrdiń qyzmeti adamǵa ǵylymmen shyndap aınalysýǵa múmkindik bere qoımaıdy. Mundaıda tek ekiniń birin ǵana tańdaýǵa týra keledi. Sondyqtan alǵashqy kezde ol doktorlyq dıssertasııasyn keıinge ysyryp qoıyp, Qazaqstannyń ár qıyryndaǵy ken oryndaryn ıgerýge erekshe nazar aýdarady. Ǵylym men óndiristi, geologııa ǵylymyndaǵy ınnovasııalyq baǵyt sanalatyn geofızıkany damytýdy qolǵa alyp, Búkilodaqtyq barlaý geofızıkasy ınstıtýtynyń Qazaq fılıalyn ashtyrady. Sh.Esenov Mańǵystaý túbegindegi munaı kenderin ıgerýge batyl kirisedi. Onyń basshylyǵymen búginge deıin Qazaqstan ekonomıkasyna úlken úles qosyp kele jatqan О́zen, Jetibaı, Qarajambas, Qalamqas munaı kenderi ashylyp, ony ıgerýdiń alǵysharttary jasalady. Kónekóz geologtar onyń osy kezde Qazaqstan men Odaqtyń aıtýly ǵalymdary men mamandaryn shaqyryp, ǵylymı keńesti Jetibaı men О́zen kenishiniń basynda ótkizgenin jyr ǵyp aıtady. Mańǵystaý munaıy týraly áńgime qozǵalǵanda onyń erlikpen bara-bar baǵalanyp, el aýzynda áli kúnge deıin ańyzdaı aıtylyp júrgen myna bir eńbegin erekshe atap ótken jón dep esepteımin. Keńes Odaǵyn kolhozshy Nıkıta Hrýshev basqarǵan jyldary ol oıyna kelgenin istep, bir respýblıkanyń jerin ekinshisine balyq úlestirgendeı taratýǵa kirisedi. Sondaı jaǵdaı 1962 jyly ejelden maıly qııan atanǵan munaıly túbek – Mańǵystaýdyń da moınyna túse jazdady. Taǵy sol N.Hrýshev Mańǵystaý túbegin munaı óndirýdegi tájirıbesi mol Túrikmenstanǵa berý jóninde másele qoıady. Arnaıy otyrysta Qazaqstan pozısııasyn qoldap shyǵý úshin Máskeýge áli beti qaıtyp, taýy shaǵylyp kórmegen, alǵan betinen qaıtpaıtyn jas mınıstr Shahmardan Esenov jiberiledi. Ol N.Hrýshev tóraǵalyq etken jıynda Mańǵystaý munaıyn ıgerýge Qazaqstannyń áleýeti de, tájirıbesi de, kadrlary da molynan jetetindigin naqty faktiler men sıfrlar jáne ǵylymı tujyrymdarmen dáleldep shyǵady. Osy otyrysta jas qazaq mınıstriniń pozısııasyn sol kezdegi odaqtyq geologııanyń dýaly aýyzdarynyń biri, KSRO Geologııa mınıstri akademık A.V.Sıdorenko ashyq qoldaıdy. Qyrqynshy jyldary KSRO Ǵylym akademııasy Túrikmen fılıalyna qarasty Taý-ken ınstıtýtyn basqaryp, sol eldiń jaı-japsaryn jaqsy biletin akademık-mınıstrdiń bul sózinen keıin qazaq mınıstriniń pozısııasyn KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy A.N.Kosygın de jaqtap shyǵady. Osylaısha, Sh.Esenov Lenın tóraǵalyq etken 1920 jylǵy jıynda qazaq jeriniń shekarasyn aıqyndap bergen Alash ardageri Álimhan Ermekovtiń erligin qaıtalap, orda buzar otyzynda qazaq jeriniń tutastyǵyn qaısarlyqpen qorǵap qalady. Shahmardan Esenovtiń Mańǵystaý taǵdyryna baılanysty kórsetken dál osy erligin óz estelikterinde akademık Sultan Sartaev pen akademık Ábdirahman Nurlybaevtar jáne taý-ken salasynyń ardageri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Ibragım Baımuratuly Edilbaev ta rastaıdy. Akademık Sartaev bul faktini Almatyǵa kelgen saparynda Bas hatshy Brejnevtiń kómekshisi bolǵan Fedıýkın aıtqanyn alǵa tartady. Mańǵystaý «qoldy» bola jazdaǵannan keıin mınıstr Esenov Qazaqstanda munaı kadrlaryn daıarlaý isin myqtap qolǵa alady. Atyraýdaǵy Qazaq geologııalyq barlaý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jumysyn jandandyrady. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyndaǵy munaı fakýltetine stýdent qabyldaý kólemin dereý arttyryp, olardyń sanyn 250-ge deıin jetkizedi, buǵan qosymsha daıyndaý bólimine 100 tyńdaýshy qosa qabyldatady. Reseıdegi Máskeý, Ýfa, Orynbordaǵy munaıshylar daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynan qosymsha mamandar shaqyrady. Munyń bári 60-70-jyldary Qazaqstanda munaıshylardyń jańa generasııasyn qalyptastyrýǵa berik negiz jasady. Jalpy, Sh.Esenovtiń respýblıka geologııa salasyn birden urshyqtaı úıirip áketýiniń eki sebebi boldy. Birinshiden, ol Odaq boıynsha Lenıngrad taý-ken ınstıtýtynan keıingi ekinshi bedeldi joǵary oqý orny sanalatyn Qazaq taý-ken ınstıtýtyn támamdady. Esenov bilim alǵan kezde dál osy ınstıtýtta Q.I.Sátbaevtan basqa esimi búkil Keńes Odaǵyna áıgili E.Shlygın, I.Bok, G.Medoev, N.Sergıev sııaqty ǵylymdy óndirispen ushtastyra bilgen myqty ustazdar sabaq berdi. Ekinshiden, ol 11 jyl ýaqytyn Jezqazǵan geologııalyq barlaý ekspedısııasynda ótkizip, geologııanyń búge-shigesine deıin ábden meńgergen kásibı shyńdalý mektebinen ótip, bilikti taý-ken ınjeneri retinde qalyptasty. Ol qyzmet istegen ekspedısııa quramynda tisqaqqan ınjenerler men tájirıbeli geologtar jetip artylatyn. Eger Esenov ómirbaıanynyń dál osy kezeńine muqııat úńilsek, onyń belgili dárejede ustazy Q.I.Sátbaev salǵan soqpaqpen júrgendigin aıqyn ańǵaramyz. Qanysh Imantaıuly jıyrma jyl boıy Jezqazǵan-Ulytaý atyrabyn túgel sharlap ótken soń ǵana ǵylymǵa kelgen bolatyn. Esenov sııaqty orys ádebı tilin erkin meńgerip, kez kelgen aýdıtorııada eshbir múdirissiz kósile de, sheshile de sóıleıtin, aqjarqyn minezdi, batyr tulǵaly, búgingi tilmen aıtqanda, harızmasy kúshti mınıstr odaqtyq deńgeıdegi áriptesteriniń nazaryna da birden iligedi. Qanysh Imantaıuly Odaqtaǵy eń baı, eń bedeldi mınıstrliktiń basshysy, óziniń uzaq jyldar boıy syılas dosy bolǵan úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri KSRO Orta mashına jasaý mınıstri (aty jupynylaý kóringen bul mınıstrlik qyzyl ımperııadaǵy áskerı-óndiristik keshendi basqaratyn eń azýly organ boldy) E.P.Slavskıımen tanystyrady. Qazaqstanǵa óte kóp jaqsylyq jasaǵan Efım Pavlovıchpen Shahmardannyń dostyǵy ómiriniń sońyna deıin jalǵasty. Shahań bul jyldary SSSR Geologııa mınıstri bolǵan iri ǵalym, akademık Aleksandr Vasılevıch Sıdorenkomen de adal áriptestikke negizdelgen shynaıy dostyq qatynas ornatady. Qazaqstandaǵy Geologııa mınıstrligi Shahań osynda basshylyqqa kelýden bes-aq jyl ǵana buryn 1956 jyly ashylǵan bolatyn. Bul kezde basqa odaqtas respýblıkalarda, onyń ishinde ǵylym-bilim, ónerkásibi damyǵan Reseı, Ýkraına, Belorýssııanyń ózinde mundaı mınıstrlikter áli ashylmaǵan edi. Munyń eki sebebi boldy. Birinshiden, 1940-1950 jyldary Q.I.Sátbaev bastaǵan ǵalymdardyń geologııa salasyndaǵy orasan zor tabystary jer qoınaýy paıdaly qazbalarǵa asa baı Qazaqstanǵa mamandardyń nazaryn aýdardy. Ekinshiden, taǵy da sol Qanysh Imantaıulynyń arqasynda respýblıkada geolog mamandary men ǵylymdardyń jańa mektebi qalyptasyp, odaqtyq deńgeıde moıyndala bastaǵan kadrlyq korpýs jasaldy. Mınıstr Esenov ortalyq apparatpen alysqa barmaıtynyn birden túsindi. Ol áýeli Qazaqstannyń geologııalyq perspektıvasy joǵary óńirlerinen 5 óńirlik basqarma ashyp, búkil geologııalyq barlaý jumystaryn sonda shoǵyrlandyrdy. Buǵan qosymsha munaı-gaz, gıdrogeologııa jáne geofızıka salasy boıynsha respýblıkalyq deńgeıdegi úsh mamandandyrylǵan kásiporyn ashyp, tájirıbelik, óndiristik stansalar júıesin jasaıdy. О́ndiris pen ǵylymdy ushtastyrý baǵytynda Qazaq mıneraldy shıkizat ınstıtýtyn (QazIMS), Qazaq geologııalyq barlaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty (QazNIGRI) jáne Qazgeofızıka ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men kóptegen tájirıbelik laboratorııalar ashty. Mınıstr Esenovtiń osyndaı qajyrly hám júıeli eńbeginiń nátıjesinde bes jyl ishinde respýblıkamyzdyń túrli mekemelerinde bytyrańqy qyzmet isteıtin 50 myńǵa jýyq mamandar bir mınıstrlikten basqarylatyn ortaq júıege biriktirilip, myqty materıaldyq baza jasaldy. Dál osy jyldary salaǵa bólinetin qarjy da eselep artty. Keıin alpysynshy jyldardyń ortasynda ózge de odaqtas respýblıkalarda geologııa mınıstrlikteri ashyla bastaǵan kezde olardyń basshylary úırený úshin Qazaqstanǵa keletin boldy. Osylaısha, geologııalyq qyzmet salasynda júzdegen jyl artta qalyp qoıǵan Qazaqstan Q.I.Sátbaev pen onyń talantty shákirti Sh.Esenovtiń arqasynda Odaq boıynsha sýyrylyp alǵa shyqty. Jas mınıstrdiń júıeli eńbegi basshylyq tarapynan eskerýsiz qalǵan joq, ol 1965 jyly Qazaqstan Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine joǵarylatyldy. Jańa qyzmetinde ol geologııaǵa ǵana emes, onyń tapqan jańalyqtaryn tikeleı óndiristik maqsatqa jaratýmen aınalysatyn aýyr ónerkásip salasyna da basshylyq jasaı bastady. Shahańnyń bul kezdegi qyzmeti men áriptesteri aldyndaǵy bedeli jóninde 10 jyl RSFSR Geologııa mınıstriniń jáne 11 jyl KSRO Geologııa mınıstriniń birinshi orynbasary bolǵan, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty B.M.Zýbarev: «Nesmotrıa na to, chto ıa byl starshe po vozrastý, dlıtelnoe vremıa rabotal pervym zamestıtelem mınıstra geologıı SSSR, ıa ý nego ýchılsıa, polzovalsıa sovetamı. V Moskve ı v drýgıh kraıah Soıýza ý nego byl shırokıı krýg znakomyh, drýzeı, kolleg, tovarısheı. Vse onı s bolshım ývajenıem, ıa by skazal s lıýbovıý, otnosılıs k nemý», dep jazady. Aǵynan jaryla sóılegen geologııa ardageriniń bul sózine birdeńeni alyp, qosýdyń ózi artyq. Ol Úkimet tóraǵasynyń orynbasary retindegi bir kezderi ózi janyn sala qorǵaǵan Mańǵystaý munaıyn óndiristik negizde ıgerýge erekshe mán beredi. Tipti 1966 jyly «Tektonıka ı neftegazonosnost Mangyshlaka» atty monografııasyn aıaqtaıdy. Kezinde óz bastamasymen 1964 jyly qurylǵan «Mańǵystaýmunaı» birlestiginiń jumysyn udaıy baqylaýynda ustaıdy. Buǵan qosymsha 1966 jyly «Jetibaı munaı óndirý» basqarmasy qurylady, 1964-1965 jyldary Teńge, Tasbolat, Qaramandybas, Shyǵys Jetibaı munaı-gaz ken oryndary ashylady. Esenov bastamasymen 1965 jyly mamyr aıynda qazirgi Aqtaý qalasynda munaıshylardyń 1-shi Búkilodaqtyq ǵylymı-tehnıkalyq konferensııasy ótip, oǵan osy salanyń Odaq boıynsha kileń yǵaı men syǵaılary qatysady. Sol jyldyń 10 maýsymynda О́zen – Mańǵystaý – Maqat temirjolymen alǵashqy ret О́zen munaıy Atyraý munaı aıyrý zaýytyna jiberiledi. Al 10 shilde kúni О́zen ken ornynan tuńǵysh ret 1 mıllıon tonna munaı óndirilip, uzyndyǵy 140 shaqyrym bolatyn О́zen – Jetibaı – Aqtaý munaı qubyry paıdalanýǵa beriledi. Mańǵystaý munaıyn meńgerýdegi osyndaı orasan zor tabystary úshin bir top ǵalymdar jáne munaıshylarmen birge 39 jasar vıse-premer Shahmardan Esenovke Keńes Odaǵynyń eń mártebeli syılyǵy – tehnıka salasyndaǵy Lenındik syılyq berildi. Bul onyń mansabyndaǵy eń bıik jetistik ári uzaq jyldar boıy qýdalaýdyń basy bolatyn. О́ıtkeni, mundaı syılyq ǵylym kandıdaty Sh.Esenovti qoıyp, respýblıkanyń akademık basshysy D.Qonaevta joq edi. Ol ol ma, Lenındik syılyqty «syldyrmaq» dertimen qatty aýyratyn Bas hatshy L.Brejnevtiń ózi ómiriniń sońyna qaraı 1979 jyly áýpirimdep júrip áreń degende alǵan bolatyn. Sondyqtan eki ortada sóz tasyp, sypsyń qaqqan jaramsaqtar toby Qonaev pen Esenov arasyna syna qaǵa bastaıdy. О́rkenıetti orta, ǵylymı qaýym úshin munda turǵan eshqandaı óreskeldik joq edi. Keńes Odaǵynda geologııa ǵylymy men atom ónerkásibi, qorǵanys ónerkásibi, hımııa men fızıka salasyndaǵy el ekonomıkasyna orasan zor paıda ákeletin jańalyqtar ashylǵanda onyń avtorlarynyń jasyna qaramaı-aq joǵary dárejeli marapattar beriletin (akademık A.Saharov qyryqqa jetpeı-aq úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri bolyp úlgergen). Onyń ústine Esenov Mańǵystaý munaıynyń ashylýyn kabınette otyryp emes, kásibı geolog retinde maıly qııannyń oıy men qyryn túgel kezip júrip basqardy jáne osy taqyrypqa áriptesteri joǵary baǵalaǵan irgeli monografııa jazdy. Buǵan qosymsha Lenındik syılyqtan úmitkerler Máskeý tarapynan jan-jaqty súzgiden ótkiziletin. Biraq... Iá, biraqtyń sońynda osy kúnge deıin ashylmaǵan kóp kiltıpandar jatyr. Shahań kózi tirisinde jýrnalıst Marat Májıtovke bergen suhbatynda: «Men bul jolda bilimimdi de, tájirıbemdi de ortaǵa saldym. Munaı baryn, onyń mol qoryn naqty dáleldedim. Osy teńdesi joq munaı-gaz kózderin ashqanymyz úshin bes kisi Lenındik syılyqtyń laýreattary atandyq. Jeteý edik, Máskeý eki qazaqty syzyp tastapty. Meniń jeke eńbegim bolmasa, ózimdi osy toptan ózim-aq syzyp tastar edim, oǵan adamdyq arym da, qudiretim de jeter edi. Men jalpy ózimdi bılep-tósteı alatyn kisimin. Eshýaqytta bireýdiń aıtqanyna erip, jeteginde júrip kórmegen adammyn. О́z aqylym – ózime tóreshi», – dep ózine tán órshil minez ben tákappar týralyqpen jaýap beripti. Shahańdaı jaltaqtap, jalbaqtaýdy bilmeıtin qyran minezdi qazaqtyń basqasha aıtýy múmkin emes. Tarıhtyń tegershigin keri aınaldyrýǵa bolmaıdy. Eger syılyqty bylaı qoıyp, onyń atyn ıemdengen Lenınniń ózin múlde bilmeıtin jas urpaq ósip shyqqan búgingi zamanda Shahmardan Esenovtiń taý tulǵasy sol syılyǵy qurǵyrdy almasa da táýelsiz qazaqtardyń jańa býyny aldynda bir páske de tómendemeıtinine eshkim kúmán keltire qoımas. Sanada jamyraǵan sansyz kóp suraqtarǵa boljam jasaýǵa bolar-aý, biraq dál jaýap tabý óte qıyn, al anyǵy bireý – týra bir jyldan soń Sh.Esenov vıse-premer qyzmetinen bosatylady. Respýblıkada ǵana emes Máskeýdiń nebir jaqsysy men jaısańdary aldynda zor bedel jınap úlgergen Shahmardan sııaqty jas arystandy tym alysqa jibermeı, jaqynda, udaıy nazarda ustaý úshin ony Qazaqstan basshylyǵy respýblıka Ǵylym akademııasynyń prezıdenttigine usynady. Ǵylymı qaýym qashanda bıliktiń aıtqanyna kónip, aıdaýyna júre bermeıtin, óz ortasyna «jatty» kóp kirgizbeıtin konservatıvti orta. Onyń ústine qanshama iskerligimen aty shyqsa da Shahmardan Esenov azýly akademıkter úshin bar bolǵany ǵylym kandıdaty ǵana edi, al akademııa prezıdenti bolý úshin áýeli onyń múshesi, ıaǵnı akademık bolýy kerek degen buljymaıtyn jarǵy talaby jáne bar bolatyn. Sh.Esenovtiń Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń prezıdenti bolyp saılanýy búkil Odaq boıynsha buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa retinde tarıhqa endi. Áýeli áli doktorlyq dıssertasııasyn da qorǵamaǵan, akademıkti bylaı qoıǵanda múshe-korrespondenttikke de ótpegen úmitker birden akademııanyń tolyq músheligine (akademıktigine) saılanady. Budan keıin sý jańa akademık sol sátte prezıdenttikke usynylady. Úsh ret daýys berýdiń nátıjesinde Shahań úsh umtylyp baryp, áreń degende ustazy Qanysh Imantaıulynyń kreslosyna otyrady. Dál osy saılaýda akademııa jarǵysy buzylǵan taǵy bir óreskel oqıǵa oryn aldy. Esenovti Akademııaǵa ákelý úshin áýeli Qanysh Imantaıulynan keıin bul qyzmetti abyroıymen atqaryp otyrǵan akademık Shapyq Shokındi prezıdenttikten bosatý kerek boldy. Munyń aldynda ǵana Qazaqstanǵa KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti M.V.Keldyshtyń ózi kelip, akademık Shokınnyń eńbegine joǵary baǵa bergen edi. Soǵan qaramastan ol aıaq astynan Ortalyq komıtetke shaqyrylady. Bul týraly Halyq Qaharmany óz esteliginde: «Zasedanıe prohodılo prı zakrytyh dverıah, rýkovodıl ım D.A.Kýnaev, pochemý-to protokolnye zapısı ne provodılıs... Chleny bıýro SK sıdelı, kak v rot vody nabralı. Tolko vtoroı sekretar SK partıı V.Tıtov, predsedatel Sovmına M.Beısebaev ı predsedatel Verhovnogo Soveta S.B.Nııazbekov predlojılı mne podat zaıavlenıe ob osvobojdenıı ot doljnostı prezıdenta Akademıı naýk. Iа naotrez otkazalsıa sdelat eto», – dep jazady. D.Qonaev óz esteliginde Sh.Shokın «óz ótinishimen qyzmetten bosady» dep jazsa da, shyndyq Shokın jaǵynda boldy. Ary qaraı oqıǵa bylaısha órbıdi. Akademııanyń jalpy jınalysynda «Ǵylym akademııasyn basqarýda jibergen eleýli qatelikteri úshin» Sh.Shokın qyzmetinen bosatyldy. Sóıtip, Sátbaev salǵan sara joldan aınymaı, qara shańyraqty qara qyldy qaq jara ádildikpen basqarǵan, shymyr jańǵaq Shapyq Shokın qyzmetinen ketirilip, bosaǵan orynǵa Esenovti jyljytý «oıyny» bastalady. Shahmardan Esenovtiń jańa qyzmeti, qoǵamda alar orny, bedel jınaýy, jurtqa tanylýy jaǵynan kelgende, vıse-premerlerdiń oryntaǵynan áldeqaıda joǵary bolatyn. Onyń ústine uly ǵalym, akademık Q.I.Sátbaev irgetasyn óz qolymen qalap, Odaq, álem tanyǵan Ǵylym akademııasymen Ortalyq partııa komıteti de, Úkimet te, qolbala parlament te erekshe sanasatyn. Biraq kandıdat Esenovti akademııa prezıdenttigine osynshama ólermendikpen «usynýshylardyń» óz esebi boldy. Esimi elge keńinen tanymal ǵalymdardyń basyn biriktiretin Ǵylym akademııasynyń esh jerde jazylmaǵan óz «zańy», óz tártibi bar edi. О́zderi kóz maıyn taýysa júrip, samaıyn qyraý shalǵan kezde áreń jetetin akademıktiń ataǵyn qansha talantty bolsa da qyryqqa endi ǵana tolǵan ǵylym kandıdatynyń «qalpaqpen uryp» alǵanyn olardyń kópshiligi ishteı jaqtyra qoıǵan joq. «Usynýshylardyń» esebi boıynsha dál osy konservatıvti top aryzdyń astyna ala júrip, Shahmardandy jańa qyzmetinen ketýge májbúr etýge tıis edi. Biraq oqıǵa múlde basqasha jaǵdaıda órbidi. Sý jańa prezıdent eń áýeli óziniń ǵylymı ómirbaıanyndaǵy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin kelesi, ıaǵnı 1968 jyly «Geologo-strýktýrnye osobennostı metodıkı razvedkı Djezkazganskogo rýdnogo polıa» jáne «Nedra Kazahstana» atty qos birdeı monografııasyn jarııalap, Máskeýde «Jezqazǵan ken oryndaryn barlaý metodıkasynyń qurylymdyq erekshelikteri» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn jarqyrata qorǵap shyǵady. Shahańnyń doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaýǵa qatysqan akademık H.Besbaevtyń esteliginde oǵan odaqtyq dárejedegi aıtýly ǵalymdar qatysyp, Qanysh aǵanyń qımas dosy bolǵan P.Iа.Antropov bastaǵan máskeýlik ǵalymdar óte joǵary baǵa bergeni keltirilgen. Oraıy kelgende aıta ketý kerek: Petr Iаkovlevıch Antropov – KSRO-nyń tuńǵysh geologııa mınıstri (1953-1962) retinde Qanysh Imantaıulyna ǵana emes, búkil Qazaqstannyń geologııasynyń órkendeýine, respýblıkaǵa geolog mamandar daıarlaý isine úlken úles qosqan qaıratker. Sondyqtan ǵylymı qaýym ony tuńǵysh geologııa mınıstri ári elimizdiń bas geology retinde erekshe qurmettegen. Doktor, professor, akademık, prezıdent sııaqty ataq, dáreje, laýazymdarmen tórt qubylasyn birdeı túgendegen Shahań endigi jerde Akademııanyń jumysyna bilek sybana kirisedi. 1968 jyly Ǵylym akademııasynda jańadan saılaý ótkizilip, akademıkter men múshe-korrespondentterdiń qatary bolashaǵy zor talantty ǵalymdarmen tolyǵady, 17 birdeı ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basshylary qyzmetine bekitiledi. Úsh jańa ınstıtýt: Joǵarǵy energııalar fızıkasy, Gıdrogeologııa jáne gıdrofızıka, Seısmologııa ınstıtýttary jasaqtalyp, kóptegen jańa ǵylymı laboratorııalar men bólimder ashylady. Eski ǵımarattarda otyrǵan ınstıtýttarǵa jańa korpýstar salynyp, jyldar boıy páter kezeginde turǵandarǵa qalanyń dál ortasynan 45 jáne 35 páterlik eki úı paıdalanýǵa beriledi. Esenov qolǵa alyp, kúni búginge deıin jalǵasyn taýyp kele jatqan taǵy bir taǵylymdy is – ulttyq ensıklopedııa shyǵarý. Keńes Odaǵynda Reseıden keıin Ýkraına ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynda ensıklopedııalyq basylymdardy shyǵarýdy qolǵa aldy. Mine, osy Ýkraınadan keıin ámbebap ulttyq ensıklopedııa daıyndaýda qazaqtardy Odaq boıynsha ekinshi qatarǵa shyǵarǵan Shahmardan Esenov boldy. Ol ulttyq ensıklopedııa isin birden qoldap, 1968 jyly tıisti Úkimet qaýlysyn ázirletti. Qazaq Sovet Ensıklopedııasynyń Bas redaksııasy Ǵylym Akademııasynyń qurylymy bolyp eseptelip, oǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mártebesi berildi. Akademııa prezıdenti jańa mekemeni alǵashqy kúnnen bastap-aq tikeleı qamqorlyǵyna alyp, oǵan tıisti shtat, qarjy-qarajatty molynan bergizdi. Ensıklopedııa qyzmetkerleri páter máselesinen de esh taryqqan emes. Nátıjesinde qazaqtyń 12 tomdyq tuńǵysh ámbebap ensıklopedııasy bas-aıaǵy 6 jyldyń ishinde ár tomy 40 000 tırajben basylyp, qalyń oqyrmanǵa jol tartty. Reti kelgende aıta ketý kerek, Esenovtiń qoldaýymen qazaqtar ámbebap ensıklopedııa shyǵarýda ejelden kitap basý isinen bizden ilgerileý ketken latysh, lıtva, eston, grýzın, armıan ensıklopedııashylarynyń aldyna túsip, zor abyroıǵa bólendi. Osylaısha, búgingi kúnge deıin úzilmeı, úzdiksiz basylyp kele jatqan ulttyq ensıklopedııalar shyǵarý isiniń basy-qasynda qashanda qajymaıtyn, talmaıtyn akademık Esenov turdy. Ol prezıdent qyzmetine kirisken eki jyl ishinde Qazaqstan ǵylymynyń 1969 jylǵa deıingi búkil tarıhy men jetistigine taldaý jasap, «Naýka ı ýchenye Sovetskogo Kazahstana» atty monografııasyn jazyp shyqty. Monografııadaǵy derekter boıynsha dál sol jyly Qazaqstannyń 168 ǵylymı mekemesinde 25 myń ǵylymı qyzmetker, onyń ishinde 300 ǵylym doktory men 5000 ǵylym kandıdaty eńbek etken. Al Ǵylym akademııasynda 54 akademık, 45 múshe-korrespond