Shal. Shyryldaýyq shegirtke. Jáne... shirigen jumyrtqa

Taýbaı ata tańerteńnen taǵat tappaı terezege telmirdi de otyrdy. Júreginde jalyn, keýdesinde kúrsinis, janarynda jas bar. Toryqqan júzinde áldekimdi izdep zaryqqan saǵynysh taby baıqalady. Ol aınalyp kelip tereze jaqtaýynan ustap, áınektiń arǵy betine qaraǵyshtaı berdi. Esik sart etip ashylyp, áldekim kóktemniń juparyndaı ádemi bir leppen kirip keletindeı. – Ýf! Osy bir kúrsinis ún úıdi de shaıqap jibergendeı edi. Aınala múlgigen tynyshtyq. Iаpyr-aı, shynymenen bári de budan kúder úzgeni me? Kúni keshe ǵana emes pe edi, jaǵympazdar men jaltańbaılardyń qoǵadaı ıilip, aıaǵyna jyǵylatyny. «Taý tulǵaly tarlansyz», «bolmysy bólek búrkitsiz» dep aınalasynda bal kórgen aradaı qujynap júretin qyzmettesteri, úzeńgilesteri qaıda qazir? Iá, jalǵan dúnıede jyltyraqtyń bári de aldamshy eken-aý. Dúrııa dáýren, barqadarly barshylyq, jalyqtyrmas jıyn-toı, dúbirli dýman, shýaqty shattyq, qylyqty qyzyqshylyq taýsylmastaı, túgesilmesteı kóringen. Endi qarap otyrsa, bári de bir kúngi sáýle eken ǵoı. Sholaq dúnıe quıryǵyn ustatpaı qyr túlkisindeı belden asyp joq bolady dep kim oılaǵan? Jalǵyzilikti qart taǵy kúrsindi. Qalt-qult etip ornynan turyp, as bólmesine ótti. Gaz plıtaǵa ottyq tıgizip, shaı qoıdy. Qasynda shúıir­kelesip otyrar shúıkedeı kempirdiń bar kezi de jaqsy eken ǵoı. Japadan jalǵyz soqa basy soraıyp otyryp ishken as tamaǵynan óter me? Sonda da shyqpaǵan janǵa úmit úıirsek, shaı-paı iship ál jınasa, bálkim, aýla ishine baryp serýendep te qaıtar. Sóıtip, júrgende ózi shirigen jumyrtqaǵa balaǵan jalǵyzy jalt etip kórine qalsa, júrektegi jara jazylyp sala bermeı me? Alaıda, sol bir kún keler me? Bet-aýzyn shaıýǵa barǵan qart shań basqan eski aınadan saqal-shashy ósip ketken jabaıy adamdy kórgendeı óne boıy dir etti. – E, meni keshegi kúrkiregen Keńes úkimetiniń kúreskeri dep kim aıtar? – dep ishteı myrs etti shal. Keńes úkimeti... Iá, onyń búkil ǵumyry derlik sol Keńes úkimetin kórkeıtemin dep-aq kelmeske ketti. Onyń sanasynan ótken jyldar elesi syrǵyp ótip jatty. Bala kezinen pysyq bolyp óskendikten be, ol atqa erte otyrdy. Bálkim, jetimdigi de shıryqtyrǵan shyǵar, ol jastaıynan tek ózine ǵana senetin. Sondyqtan da, únemi qatarlastarynan qalmaýǵa tyrysyp baqty. О́zge qurdastary sabaqtan soń sómkeni atyp uryp salpaqtap dop qýǵanda, bul túkpirdegi bólmege tyǵylyp alyp kitap oqyp otyrdy. Eseıgende osy kitapqumarlyǵy septigin tıgizdi. Sol kezde de joǵary oqý oryndaryna dókeılerdiń balalary kóbirek túsýshi edi. Áýeli oqýǵa ilige almaı Taýbaıdyń da aıaǵy kókten kelgen. Biraq, taýy shaǵylǵan joq. Áskerı boryshyn ótep kelgennen soń taǵy da baǵyn synady. Sátin salyp, ınstıtýttyń keshki bólimine oqýǵa túsip ketti. Bir jyldan soń alǵyr stýdentti kúndizgi bólimge aýystyrdy. Sońynda seneri joq Taýbaı endi kúndiz oqı júrip, keshke jumysqa shyqty. Jumys tańdamady. Aýla sypyrýshy da, kúzetshi de boldy. Sóıtip, júrip kıimin ózi bútindedi. Toq júrdi. «El maqtaǵan jigitti qyz jaq­taǵan». Gúlsimmen úshinshi kýrsta oqyp júrgende tanysty. Alǵashqy ta­nystyq birte-birte jarasymdy dostyqqa, dostyq móldir mahabbatqa ulasqan. Gúlsim jigittiń jarly-jaqybaıly jaǵdaıyn tanysqan kúni-aq bildi. Biraq, pysyq jigittiń ómirde ógeılik kórmeıtinin qyz júregi sezgen. Sonymen, ınstıtýt bitirerde olar erli-zaıypty bolyp, Keńes úkimetin gúldendirýge qol ustasyp attandy. Ekeýi de qyzmetke ornalasty. Taýbaı kóp keshikpeı aýdandyq partııa komıtetine nusqaýshy bolyp aýysty. Sol kúnnen bastap onyń órleý baspaldaǵy bastaldy. Gúlsim balalar dárigeri edi. Taýbaı aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, odan aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine taǵaıyndalǵanda-aq jumysynan qol úzdi. О́ıtkeni, úıge kelim-ketim kisi kóp-ti. Eki qyz ben bir uldyń kútimi taǵy bar. Áýeli balalar baqshasynda tárbıelengen ul-qyz mektep tabaldyryǵyn attaǵan soń olarǵa bir kútýshi kerek-aq edi. Qazirgideı ár úıde bala baǵýshy, úı qyzmetshisi ustaıtyn kezeń emes, osy júktiń barlyǵy Gúlsimniń ıyǵyna artyldy. Jaqsy kelinshek jarynyń jaǵdaıyn oılaıdy. Gúlsim de «qyzmetim qalyp barady» dep kóp qyńqyldaı qoımady. Keıinnen Taýbaımen ilesip Odaqtyń ár túkpirindegi kýrorttar men sanatorıılerge barý oǵan da unaıtyn edi. Aýrýhanada júrgende birinshi hatshynyń áıelin bastyǵy aqysyz demalysqa kez kelgen ýaqytta jibereri sózsiz. Degenmen, kún saıynǵy qonaǵy bar, jyl saıynǵy demalysy bar, Gúlsim áriptesteri arasynda ala qarǵa atanǵysy kelmegen. Jalyndaǵan jastyq jigerin úıden góri túzdegi jaýapty qyzmetine arnaǵan Taýbaı jelmaıa jyldardyń qarttyq degen qyrt aýylǵa qalaı jaqyndatyp tastaǵanyn sezbeı de qaldy. Qarbalas tirlik, qaýyrt naýqan, qyzmettester qoshemeti eki kózdi tumshalap tastaıdy-aý, shamasy. Qalaı ǵana baıqamaǵan, sezbegen. Arpa ishinde bir bıdaı, kóziniń qarashyǵy sanaıtyn jalǵyz ul kerjalqaýdyń ózi boldy da shyqty. Onyń ústine tym sholjań. Jasy otyzǵa taqasa da oıyn balasy sııaqty alańsyz. «Ýnıversıtette oqyp júr» dep úlde men búldege orap qoıǵan jalǵyz ul baılyq pen barshylyqtyń arqasynda basqa «oqý» bitirip shyǵypty. As­tynda qymbat kólik, barǵan jeri – meıramhana, ortasy – ózi sııaqty erkesylqymdar bolǵan soń ońa ma, tárbıesi túńilterlikteı tómendegen. Bul bilmeıdi eken, Almatyda oqyp júrip, istemegeni qalmaǵan. Bireýdiń qyzyn búldirip qoıyp, áýpirimmen qutylǵan. Sirá, áıeli Gúlsim astyrtyn áldekimder arqyly járdem bergen bolar. Ol uly Armannyń jolynda janyn qııatyn edi ǵoı. Obaly ne kerek, eki qyzdyń aýyrtpalyǵy da, salmaǵy da bilingen joq. Oqýlaryn bitirip, bir-bir aýylǵa kelin bolyp tústi de óz-ózderimen bolyp ketti. Jylyna bir ret balapandaryn ertip kelip tóbe kórsetip ketedi. Qudalar da jaqsy adamdar bolyp shyqty. Jalǵyz uldyń jyry jýyq arada bite qoımady. «Aıaǵyna tusaý salsaq, ózi-aq jynynan aıyrylǵan baqsydaı tynyshtalar», dep úılendirip te kórdi. Syralǵy dostyń sup-sulý qyzy bar edi. Taýbaıdyń sózin eki etpeıtin. Quda túsip barǵanda bir aýyz qarsy sóz aıtqan joq. «Balalardyń ózderi biledi ǵoı», degennen ári aspaǵan. Gúlsim qudasy Nurbolat pen qudaǵıy Syrǵashqa qalyńmaldy kelistirip bergen. Negizi Gúlsim men Syrǵashtyń syılastyǵy áý basta jaqsy edi. Bir-birimen qudaǵı bolǵanda ekeýi de kádimgideı qýanǵan. Taýbaı qudasy Nurbolatty týysynan kem kórgen joq. Ekeýiniń áńgimesi taýsylmaıtyn. «Balalar baqytty bolsa, bizge odan artyq ne kerek», dep otyrady. Betine qaraǵan jalǵyz ul el betine qaraǵysyz etip ketti. Ásirese, Nurbolat pen Syrǵashqa qaraýǵa bet joq. Eski tanystaryn araǵa salyp júrip zorǵa ornalastyrǵan qyzmetinen qyrsyzdyǵynan, jalqaýlyǵynan, qyrttyǵynan shettep qaldy. Iаpyr-aı, «myrjyq áıelge tyrjyq kúıeý», «urynyń áıeli ózine laıyq bolady» demekshi, kerjalqaý uldyń áıeli de kóksoqqandar qataryna tez-aq qosyldy. Álde Armanǵa eregisti me eken? Kóp uzamaı kúıeýimen birge kafeletetindi shyǵardy. Sirá, syradan da simiretin bolar, keıde úıge júzi jaınap keletin boldy. «Úıde atam men enem bar-aý» degen qaperinen shyǵa bastady. Shybysh sııaqty sekektep júrip bir ul týyp edi, kelin bolyp besik terbetýdi bilmedi. Nemere qyrqynan shyqpaı jatyp ene qolyna aýysty. «Kóp jortqan túlki terisin aldyrmaı qoımaıdy» degen ras-aq eken, kúlimsireýi kóp kelinnen kúdik alǵan ul sózge kelmeı onymen ajyrasyp tyndy. Soqa basy soraıyp qalǵan teksiz ulda turaq bolmady. Ákesi men sheshesiniń zeınetaqysyn iship-jep, sybaı-saltań ómirdiń qyzyǵyna belsheden basyp, gý-gýmen júrip jatty. Birde Taýbaı uly Armanǵa: – Shyraǵym, qashanǵy osylaı jumyssyz júresiń. Biz ólgen soń qańǵyryp dalada qalasyń ǵoı. Bir laıyqty qyzmet taýyp ornalassańshy. Sosyn kelindi úıge ertip ákel, – dep kórip edi, basy qutylmas daýǵa qaldy. Arman taǵy da toıyp kelgen. – Apa, araq ákel, – dedi ol tilin tistep tursa da. – Onsyz da ataýyńdy iship kelipsiń ǵoı. Bar, jat, – dep Taýbaı ashý shaqyrǵan. Biraq, ony tyńdaıtyn Arman ba, qutydan shyqqan jyndaı doldanyp shyǵa keldi. «Jalǵyzyńnan araqty da qyzǵanasyń ba?» dep áýeli sheshesine tili tıdi. Sońynda ákesine tıisti. «Budan bylaı árneni shatyp jynyma tıe berseńder, ekeýińdi de óz qolymmen tunshyqtyryp óltiremin», dedi-aý dúmbilez. Ertesine otaǵasy tóseginen tyń sheshimge  toqtalyp turdy. – Áı, kempir! Jınal, elge baramyz, – dedi ol tańǵy shaı ústinde. – Kótek! Qaıdaǵy eldi aıtyp otyrsyń? – Áı, kári qaqpas, nemene, eldi umytyp aljıyn degensiń be? – Taýbaı-aý, óziń ǵoı, el jaıynda aıta bermeýshi ediń, endigiń ne? Elge barǵanda seni qaı týysyń qushaq jaıa qarsy alaıyn dep otyr edi? – Sen bulaı meniń namysyma tıe berme. Elden ketsek te, esten ketken joqpyz. Shúkir, elde aǵaıyn-týys jetedi. Solarǵa baryp sińisemiz. Myna ul jalǵyzdyqtan jabyrqap jubaıy men ulyn ózi-aq izdeıdi. Artynsha otbasyna tamaq kerek bolady. Sosyn qara jumys bolsa da jegilmeı kórsin. Al, biz turǵanda munyń masyl bolǵany, bolǵan. – Shal, sen sol aýylyńa óziń kete ber. Men myna jalǵyzdy soqa basyn soraıtyp jurtqa tastap ketpeımin. – Sońǵy sóziń be bul? – Men osyǵan bekinip otyrmyn. – Onda men kettim. Alda-jalda olaı-bulaı bola ketsem, topyraq salýǵa kelersińder. – Qaıdaǵyny kókime. Aǵaıynda­ryńa jeksuryn bolǵan kúni-aq qaıtyp kelersiń. – Kelmespin. ...Elge kelip, aǵaıyn-týystyń syıyn kórip bolǵan soń, ıesi qalaǵa kóship ketken úılerdiń birine kirip alǵan. Aǵaıynnyń biri tósek, biri tósenish ákelip, kádimgideı úı bolyp-aq qalǵan. Búıtip qartaıǵanda qadiri qashady dep kim oılapty? Elge erterek kelmegen eken, qartty bir jaǵynan qýańshylyq, ekinshi jaǵynan qymbatshylyq, úshinshi jaǵynan sıyrdyń kepken terisindeı syǵyp tarshylyq eseńgiretip tastady. Qalada qalǵan qatyn men uldyń jaǵdaıy qaı kúıde? Tútin tútetken úıine tartyp-aq ketkisi keledi, biraq namys degen kisen aıaǵyn alǵa bastyrmaıdy-aq. Kempiriniń kúńkili de baýyr jazdyrmaı kibirtiktete beredi. Qala jaqtan habar joq. Onyń esine Muqaǵalı Maqataevtyń «Ulyma» degen óleńi tústi. О́mirimde bir ıilgen emespin, Menmendigi menen ótken joq eshkim. Bolamyn dep «jalyn júrek, ot keýde», Bola almaı, qýys keýde bop óstim. Endi, mine, ulym maǵan qaraıdy, О́tkir kózin óńmenime qadaıdy. Kóp qatelik jiberippin amal ne? Keshir, ulym, moıyndadym, jaraıdy! Iá, ómirde óz qateligin moıyndaı bilý de úlken erlik! Taýbaı búgin erte turyp, mal órgizip shyqqan týystarymen birge aýyl shetindegi jotaǵa qaraı keledi. Aınala túrlenip ketken. San túrli gúlderdiń ıisinen basy aınalǵandaı kóbelekter qalbań qaǵady. Tunyp turǵan shóptiń qaısysyna bas qoıa­ryn bilmegendeı jylqylar osqy­rynady. Yrǵyn toqshylyq janýarlardy da shalqaqtatyp jiber­gen­deı. Jan qınalmaı tapqan esep­­siz baılyq adam túgili maldy da ma­saı­­ratyp jibergendeı. Shaldyń shárkes sezimi ishteı arbasyp, kóńili alǵarjaq tartyp keledi. Ol aınalasyndaǵy sulýlyqty sezinýden ada. Eki kózi buldyrap saǵymdana tússe de qııa joldan quldılaı túsken shańdy jolǵa talmaı qaraıdy. Kimdi, neni kútetini ózine ǵana aıan. Kenet ol shóp arasynda yrshyp júrgen shyryldaýyq shegirtkeni kózi shalyp qaldy. Gólaıttap júrip jazdy alǵan shyryldaýyq shegirtkeniń qysty kúni kóreri kúńgirt. Osyny oılap kele jatqanda aldynan áldeqandaı qus uıasy kezdese ketti. Uıada bes-alty jumyrtqa bar eken. Bir jumyrtqa uıadan tys jarylyp jatyr. «Taýyq bir jumyrtqasyn ádeıi shiritedi» deýshi edi, myna syrttaǵysyn beımálim qus bekerge tastamaǵan bolar?» degen bir oı sanasynda júgirip ótti. – Shirigen jumyrtqa! Osy sóz aýzynan qalaı shyǵyp ketkenin Taýbaıdyń ózi de sezbeı, sasqalaqtap qaldy. Sońynan aýyldyń qarasıraq eki-úsh balasy júgirip keledi eken. – Ata, ata! Ájem úıge kelip, shaı ishsin dep shaqyryp jatyr. Kelinde ketken quldyrańdaǵan nemere esine túsip, Taýbaı tizerlep otyra ketti... Sabyrbek OLJABAI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Ońtústik Qazaqstan oblysy.