«Úıge qaıtamyz!»

Táslımat apaıdyń jan syry Bizdiń otbasylyq dosymyz, balqar jigiti Ázirettiń júzinen ımany tógilgen, óte meıirban, aqyldy anasy boldy. Marqum osydan tórt jyl buryn dúnıeden ótti. О́zi áńgimeshil edi. Áńgimeshil degende, kórgen-bilgenin, oqyǵanyn, aýyldyń áńgimesin emes, óz basynan ótken taǵdyryn keıingi urpaqtyń qaıtalamaýyn, óziniń qateliginen ózgeler sabaq alsa degen nıetpen aıtyp otyrýshy edi. Sol keıýananyń aıtqandary esh jadymnan ketken emes. О́ıtkeni, elý bes jyl jesirliktiń dámin tatyp, elý bes jyldyq jalǵyzdyqtyń ashy zapyrany ózegin órtegeni ómirindegi ózi keshpeıtin qateligi dep sanady...   Qyrqynshy jyldary stalın­dik solaqaı saıasattyń qurbany bolǵan kavkazdyqtardyń ishinde 16 jasar balqar qyzy Táslımat ta Qazaqstanǵa jer aýdarylyp ke­ledi. Ol jyldardaǵy qasiret ta­by jasy 80-nen asqan keıýanany áli kúnge ásersiz qaldyrmaıdy. Jer­gilikti halyqtan sondaǵy kór­gen jaqsylyǵyn Táslımat ájeı: «Qazaqtardan aınalaıyn, basy­myzǵa pana, janymyzǵa demeý bolǵan», – dep aıtyp otyratyn. Taǵdyrdyń jazýy deımiz be, oń jaqta boıjetip otyrǵan Tás­lımat Shamalǵandaǵy Talan de­gen balqar jigitimen kóńil qosa­dy. Jansýrat, Zýlıhat degen qyzdary, odan keıin uly Ázi­reti dúnıege kelip, ol bir jasqa tolǵanda dám-tuzdary jaraspaı ajyrasady. Ol jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtar aqtalyp, «Er týǵan jerine...» degen, kósh bastalyp ketedi. Áziret 5 jasqa tolǵanda Táslımat ta balalaryn qoltyqtap Kavkazǵa kóshedi. Biraq balasynyń qazaq topyraǵyna uıa basqany sonshalyq, barǵan soń: «Mynaý ma Kavkazyń, úıge qaıtamyz», – dep jylap, jersinbeı dalaǵa qashyp qoımaǵan soń, kóp kidirmeı Qazaqstanǵa qaıta qonys aýdarady. Kelgennen keıin jesir áıeldiń balasy degizbeıin dep, bar qıyn­dyqqa shydap, balalarynyń kóı­legin kók, tamaǵyn toq etip, jany sol balalarynyń ústinde bolady. Kishkene Ázireti de erjetip, joǵary oqý ornyn bitirip, qyz­met istep úlken azamat bolady. El qatarly qyzdaryn uzatyp, ke­lin túsirip, ernin jibitip nemere súıedi. О́ziniń baǵyna, nıe­tine shyǵar, kelini Lıýdmıla Hı­saı­qyzyn «qaıyn eneniń topy­ra­ǵynan» degen, ımandy, adalynan beredi. Áziretten Hasan, Mádına, Ámı­na atty úsh altyn asyqtaı nemere kóredi. Úıde úlken adam bolǵan soń, aldymen amandasyp sol kisiniń jaǵdaıyn suraısyń ǵoı. Keıde óz ómirine qatysty áńgimeniń shetin shyǵaryp qalǵanda, uzaq sóılesip, arasynda qaljyńdasyp qoıamyz. Sondaı bir áńgime barysynda:– «Apa, syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degen, jas kezińizde, tipti ádemi bolǵan shyǵarsyz. Kúıeýińizben nege ajyrastyńyz? – degenim bar. Sonda Táslımat apaı júzin tómen salyp, tereń bir kúrsinip alyp, neshe jylǵy shermende kóńiliniń sherin tarqatqan edi. – Jas kezimizde aqymaq bolǵanymyz sonsha, qazir ne úshin ajyrasqanymyzdy bilmeımin. Jaı, maıda-shúıde áńgime bolýy kerek. Sodan bir ketken soń namysqa tyrysyp, kishireıe qoımadym. Jasyraq kezimde sóz salǵan azamattar boldy, biraq jolatpadym. Sizge aıtaıyn, ústime erkek shybyn qonsa qonǵan shyǵar, erimnen ajyrasqaly 55 jyl ótse de bir er-azamat bilegimnen ustaǵan emes. Balalarymnyń ákesine degen tazalyǵymmen ana dúnıege attanǵaly otyrmyn. Sender jassyńdar, kúıeýdiń qadirin bile bermeısińder. Men 55 jyl jesirliktiń, jalǵyzdyqtyń ne ekenin kórdim. Qalaı aıtsań da, erkeksiz áıeldiń kúni qarań. Olardyń sesiniń ózi ne turady. Kúıeýiń bolmasa úıińdegi otyń da durys janbaıdy, shamyń da jaryq bolmaıdy eken. Kúıeýi joq áıeldi balanyń býy ǵana kóteredi. Áıel erkektiń bas jaryp, qol kóterip jatpasa, anaý-mynaý erkeligin kóterip, aqylǵa salyp, bárine shydamdylyq jasaǵany abzal. О́ıtkeni, erkek degenińiz oınaqshyp turǵan dıirmenniń ústińgi, al áıel zaty astyńǵy, ornyqty tasy ǵoı. Ol kónbis, bárine shydaıdy. Bylaısha aıtsam, erkek urshyqtyń basy, al bassyz urshyq aınala ma? Bizdiń halyqta bir naqyl sóz bar. «Baıyn qınaǵan áıel ana dúnıege oraq sekildi ıilip, qınalyp barady», – dep áńgimesin bir qaıyrǵan apaı, ári qaraı ómirden kórip, túı­gen­derin aıtyp jalǵastyrǵan edi: – Erkekti ózi ketpese, óziń q­ý­ma. Bizdiń balqarda «Erkek kelse – qonaq, ketse – qazyq» de­­gen maqal bar. Qazaq «At aına­lyp qazyǵyn tabady» demeı me. Oı­naq­tap-oınaqtap báribir qazy­ǵy myqty bolsa, aınalyp kele­di. Erkek – jalań etińe kirgen dush­pan, jaqsy kórse – ustaıdy, jaman kórse – shyǵaryp jiberedi. Túı­genim, ajyrasqanmen másele she­shil­meıdi eken. Balqarlarda jesir áıelge jany ashyp sadaqa beredi. Qudaıǵa shúkir, búginde balam­nyń arqasynda ne ishemin, ne kıemin demeımin. Al biraq men jesir qatynmyn. Jesirdiń aty – jesir. Sondyqtan, maǵan esigimniń aldyna kelip bireý sadaqa berse, arlanbaı, rahmetimdi aıtyp alýym kerek. Al áıel zatyn osynshama músápir etip, qorlaǵannan artyq dúnıede azap joq shyǵar. Esh oqý bitirmese de ómir ýnı­versıtetinen tálim alǵan kókiregi oıaý balqardyń qarapaıym áıe­li­niń aıtqan ómirlik taǵylymy áli jadymda. Nuryńyz peıishte shal­qysyn, Táslımat apaı! Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.