О́z-ózine qol jumsaýdyń aldyn alýǵa bolady desek te, dúnıeniń tórt buryshynda ár qyryq sekýnd saıyn bir pende baqıdan pánıge attanýǵa áreket jasap, sonyń kóbi tragedııamen aıaqtalyp jatady. О́kinishke qaraı, bul – Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy málimdegen resmı derek. Osylaısha, jer betinde kúndelikti óz-ózine qol jumsaıtyndardyń sany shamamen 2 200-ge jetip jyǵylady, bul bir táýlikte bolýy yqtımal 15 ushaq apatyna teń.
Osyndaı qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alý úshin halyqaralyq deńgeıdegi quzyrly mekemeler de qarap otyrmaǵanyn bilemiz. Mysaly, DDU-nyń 2013-2030 jyldarǵa arnalǵan psıhıkalyq densaýlyq is-qımyl jospary aıasynda DDU-ǵa múshe memleketter 2030 jylǵa qaraı elderdegi sýısıd deńgeıin úshten birge azaıtý maqsatynda jahandyq mindetti moıyndaryna alǵany aıan. Alaıda jaǵdaı ońǵaryldy dep aıtýǵa bola ma?
Osyǵan deıin de qoǵamdy alańdatyp kelgen máselege nege qaıta oralyp otyrmyz? О́ıtkeni jyl saıyn 10 qyrkúıek kúni – búkil álemde sýısıdtiń aldyn alý kúni atap ótiledi de, qaıǵyly kórsetkishterge sholý jasalady. Sebebi bir jylda jer sharynyń 1 mıllıon turǵyny jaryq dúnıemen óz erkimen qoshtasady. Halyqaralyq uıymnyń deregine súıensek, osyndaı jaǵdaı jalǵasa berse, mundaı ólimniń sany aldaǵy jyldary eki ese artýy múmkin. Qaıǵyly jaǵdaıdyń basym bóligi zorlyq-zombylyq saldarynan bolatyny dáıektelgen.
Al elimizde sońǵy alty aıda 1 834 adam óz-ózine qol salǵan. Byltyr, ıaǵnı 2021 jyly bul qaıǵyly derek
1 942 adamdy alyp ketse, bıyl sýısıd oqıǵasy 5,6%-ǵa tómendegen. Osy arada oılantatyn jaǵdaı, myna dúnıeden baz keship, jaryq dúnıemen qoshtasýǵa qyz-kelinshekterge qaraǵanda, er azamattar beıim, tipti eki ese kóp deýge bolady. Byltyr 386 áıel ómirimen qoshtassa, 1 430 er kisiniń, kámelet jasqa tolmaǵan 65 jasóspirimniń otbasy qara jamylǵan.
Biraq elimizde sýısıdtiń aldyn alý maqsatynda túrli is-sharalar uıymdastyrylyp jatady. «Jastar ortalyqtarynda, profılaktıkalyq, konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq, medısınalyq-áleýmettik, psıhologııalyq jáne zań aıasynda kómek kórsetý birizdendirilgen», deıdi mamandar.
Bıyl óz-ózine qol salǵan qaıǵyly oqıǵalar, máselen úsh birdeı balasyn balkonnan laqtyryp qaıtys bolǵan áıel oqıǵasy jurtty shýlatqan kezde, osyǵan uqsas faktilerdiń jıileýine jýrnalısterdi aıyptaǵandar da boldy. Munyń sońy osy sáýir aıynda BAQ-ta óz-ózine qol jumsaý faktilerine jaýaptylyqty kúsheıtý týraly pikirtalasqa ulasty.
Bul is-sharaǵa Eýropalyq Odaqtan bastap, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, sondaı-aq Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen Qazaqstan Medıa Alıansy da qatysty.
Sol kezde Qazaqstan Medıa Alıansy elordadaǵy ókildiginiń dırektory, Atameken Business medıaholdınginiń bas dırektory Qanat Saharııa: «Qoǵamda sýısıdtiń aldyn alýda BAQ mańyzdy ról atqara alady. О́z-ózine qol jumsaýdy oılaıtyndardyń kópshiligi óz áreketinde ekiudaı sezimde bolady. Olar shyn ólgisi keletinine kúmánmen qaraıdy. Álsiz adamdy óz-ózine qol salýǵa ıtermeleıtin faktorlardyń biri BAQ-ta sýısıd týraly aqparattyń jıi jarııalanýy. Iаǵnı sýısıd oqıǵalaryn keńinen taratý sýısıdke beıim adamdarǵa keri áser etýi múmkin», degen edi.
Osy jıynda jýrnalıster men bas redaktorlarǵa arnalǵan deklarasııa jobasy usynylyp, onda kásibı qaýymdastyqty BAQ-ta sýısıd týraly aqparattardy egjeı-tegjeı jarııalamaýǵa shaqyrdy. Iаǵnı materıalda ózine-ózi qol jumsaýdyń orny, ádisi, sebepteri sııaqty málimetterdi ashpaý, búge-shigesine deıin baıandamaý kerektigi aıtyldy. Sebebi sýısıdke beıim adamdar muny ómirmen ońaı qoshtasýdyń «nusqaýlyǵy» retinde qabyldaıtyn kórinedi. Psıhologııada bul «Verter effektisi» dep atalady.
Degenmen sýısıd týraly sóz qozǵaǵan kezde otbasyndaǵy ozbyrlyq pen áskerdegi, mekteptegi, ınternattardaǵy álimjettik, áleýmettik ádiletsizdik máselesinen attap ótýge bolmaıdy. О́lgiń kelmese de ólýge ıtermeleıtin jaıttarmen naqty jumys istemeı, ózin ajalǵa qııa beretinder qaı kezde de tabylady.
Ishki ister mınıstrligi de sońǵy on jylda otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa qatysty qylmystyq istiń kúrt kóbeıgenin málimdedi. Ásirese jahandyq indetke baılanysty jarııalanǵan tótenshe jaǵdaı kezinde turmystyq janjaldar 41,7 paıyzǵa ósti. Onyń ishinde otbasylyq janjaldan bastap, áıelderdiń kúıeýiniń tarapynan qysym kórýi, tipti bala-shaǵasymen qosa órtep jibergen jaǵdaılar birneshe ret qaıtalanǵanyn kim joqqa shyǵarady?
Sarapshylar óz-ózine qol jumsaǵandardyń deni «ólimge ıtermelegen, ıaǵnı sebepshi bolǵan mynalar» degendeı qolhat qaldyryp ketetinin alǵa tartady. Olardyń 44 paıyzy ajalyna myna adam kináli dep qolhattarynda atap kórsetedi eken. Bul kórsetkish bylaı jikteledi: «barlyǵy» deıtinder – 20%, «jaqyn adamym» – 12%, «bastyq» – 8%, «eshkim emes» deıtinder – 4%.
Endi ne isteý kerek degen suraqqa oralsaq, Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy «Kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alý» jobasy aıasynda mamandardyń biliktiligin arttyrý maqsatynda ázirlengen oqytý baǵdarlamasyn jetildirip jatqan jaıy bar.
Bul baǵdarlama IýNISEF-tiń «Qazaqstannyń bilim berý jáne densaýlyq saqtaý júıelerine jasóspirimder arasynda psıhıkalyq densaýlyqty nyǵaıtý jáne sýısıdtiń aldyn alý aspektilerin engizý» jarııalanymyna beıimdele otyryp, Qazaqstanda jasóspirimder arasynda psıhıkalyq densaýlyqty nyǵaıtýdy, sýısıdtiń aldyn alýdy kózdeıdi. Sonymen birge jasóspirimder men olardyń zamandastary, qamqorshylary, muǵalimderi, medısına qyzmetkerleri men basqa adamdar tarapynan sýısıdke, psıhıkalyq dertterge, osy saladaǵy medısınalyq qyzmetterge baılanysty stıgmatızasııaǵa qarsy sharalardy kúsheıtý qarastyrylǵan.
Buǵan qosa 15-17 jastaǵy kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alý baǵdarlamasy barlyq óńirde qolǵa alynyp otyr. Qazir atalǵan baǵdarlama Aqmola, Atyraý, Qyzylorda, Soltústik Qazaqstan oblystary men Astana qalasynda ádisnamalyq turǵyda iske qosylǵan. Segiz aı boıy osy baǵdarlamanyń aıasynda 471 densaýlyq saqtaý salasynyń mamany arnaıy bilim alǵan. О́ńirlik jattyqtyrýshylyq mindetti atqarý úshin psıhıatrlar men jalpy tájirıbelik dárigerler arasynan 50 adam irikteýden ótken.
Bul qadamdar – sýısıd kórsetkishin azaıtýǵa qanshalyqty septesetinin ýaqyt kórsetedi.
«DDU-nyń qoldaýymen elimizdegi medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek kórsetý uıymdary dárigerleriniń psıhıkalyq densaýlyq salasyndaǵy saýattylyǵyn arttyrý jónindegi baǵdarlama (MhGAP) engizilip jatyr. Joba psıhıkalyq aýrýlardy, júıke syrqaty óz-ózine qol jumsaýǵa jeteleıtin pasıentterge kómek kórsetý máselelerin qamtıdy. Bul joba densaýlyq saqtaý mekemeleriniń qyzmetkerlerine psıhologııalyq-psıhıatrııalyq kómek salasynda bilim alýǵa múmkindik beredi», deıdi Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory Qýanysh Altynbekov.
Osy ortalyq emhanalardaǵy psıhologııalyq mamandyǵy joq otbasylyq dárigerler men burynǵy ýchaskelik dárigerlerge arnaıy dáris berip otyr. Mamyr aıynda Almatyda ulttyq jattyqtyrýshylardy daıyndaý úshin ótkizilgen trenıngke 20 adam qatysqan.
Qalaı desek te, ómirden túńilip, tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn izdegen janǵa demeý bolyp, taǵdyryn ózgertýdiń basqa (aýtodestrýktıvti emes) jolyn tańdaýǵa kómektesý psıholog mamannyń ǵana emes, onyń aınalasyndaǵy jaqyndarynyń da qolynan keletin is. Keıbir jaǵdaılarda tájirıbeli maman áńgimelesý arqyly sýısıdke beıim janǵa qıyndyqty jeńýge jiger berip, oń sheshim tabýǵa kómektesedi.
Respýblıkalyq psıhıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyqtyń bólim meńgerýshisi Rınat Muzafarov psıholog, psıhoterapevt, psıhıatrlardyń kómegine júginýge keńes bere otyryp: «Qazirgi tańda psıhıkalyq, minez-qulqyndaǵy ózgeristerge alańdaǵan, kúızelis dińkeletken adamdar psıhıatrǵa júginse, dınamıkalyq baqylaý tobyna tirkeıdi dep alańdaýǵa eshqandaı negiz joq. Sozylmaly keselderi anyqtalǵan, psıhıkalyq aýrýlar boıynsha múgedektigi rastalǵan adamdar ǵana esepte (dıspanserlik esepke qoıý) turady. Sondyqtan sizdiń týystaryńyz nemese jaqyndaryńyz psıhologııalyq kómekke muqtaj bolsa, mamandarǵa habarlasyńyz, olar sizge árqashan kómektesedi», deıdi.
Qoǵamdyq uıymdar sýısıd jaǵdaılarynyń aldyn ala otyryp, óz-ózine qol jumsaýǵa bir ret áreket etken adamdarǵa bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly bar ekenin kópshilikke jarııa etý, qıyn kezde qolushyn bere alatyn adamdardyń bar ekenin habardar etý jolynda jumys isteıdi.
О́z-ózine qol jumsaý – tyǵyryqtan shyǵar jol emes, onyń suraýy da sharıǵatta óte qatal ekenin esti adam bilgenimen, kóp adamnyń ishinde jalǵyzdyqtan jany shyrqyrap, aınalasynan túsinbestik pen janashyrlyq taba almaı, kúızele kele aqylynan adasqandardy arashalaý – barshanyń isi.
ALMATY