Burylýǵa mursha joq qarbalas kezde rezeńke qaıyǵymyzdy arqalap, Buqtyrmaǵa qaraı túskenbiz. Tamyzdyń aıaq sheni. Shóp naýqanynyń dál qyzǵan tusy-tuǵyn. Eńbekke jaraǵan eldiń bári qys qamy úshin jantalasyp júr. Al biz kelimdi-ketimdi týrıstermen jaǵalasyp, raftıng jasap qaıtpaqpyz.
Raftıng dep jelpinip júrgenimiz – rezeńke qaıyq minip, taýdyń tentek ózeniniń aǵysymen aǵý. Bul keıingi jyldary suranysqa ıe sport túrine aınaldy. Ony baıqaǵan Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parki raftıngti ózderiniń qyzmet kórsetý túrlerine qosqan.
Bizdiń Altaı taýyn aralamaǵan jerimiz kemde-kem. Anaý shyǵystyń shyǵysyndaǵy Shyndyǵataıdan bastap, Naryn jotalaryna deıin tústik. Tikushaqpen de túgendegenbiz. Kúngeı jaǵyna tabanymyz neshe tıdi. Bıyl taýǵa shyǵýdy qoıa turyp, Buqtyrmada bir júzip kórmeımiz be degen oı saq ete qalǵan. Saq ete qalǵan oı mıǵa maza bersin be, aýa raıy boljamyn qarap otyryp, shýaqty kúnniń birine saparymyzdy belgiledik. Shýaqty kún deımin, bıyl aspandy anda-sanda bult torlaǵany bolmasa, jerdiń shólin qandyryp turyp jaýyn jaýmaǵan. Keı jyldary sibirlegen jańbyr mezi etýshi edi ǵoı. Bıyl joq, dalanyń shańy shyǵyp jatty...
Altaıda qyrkúıek týmaı japyraqtar sarǵysh tartyp, kúzdiń lebi sezile bastaǵan. Orman bitkenniń myń túrli boıaýǵa malynyp turatyn bul sáti qysqa. Dál osy ýaqytta sýretshiler plenerge shyǵyp, palıtraǵa san túrli boıaýlaryn ezip jiberip, tabıǵattyń ǵajabyn kenepke túsirip úlgerse, shirkin.
Tumsa tabıǵat ishinde ósip-ónsek te, Altaıdyń sulýlyǵyna áli tamsanamyz. Jan-jaǵymyzǵa alaq-julaq qarap otyryp, Sógir aýylynyń aıaq jaǵyna jetip toqtadyq. Buqtyrma jazdaǵydaı emes, tartylypty. Baıaý jyljıtyn sııaqty. Arqalaǵan qaıyǵymyzdy túsirip, alty jigit kezek basyp úrledik, aýa qysymyn tekserdik.
– Eı, jigitter, – dep eleń etkizdi eskek esýdiń nusqaýshysy Serik Qońyrbaev. Biz teńkıgen qaıyqty asaý ózenge alyp ushyp bara jatqanbyz. Kilt toqtadyq. – Bul oıynshyq emes. Bir komanda bolyp jumys istemesek, tasqa soǵylyp, tóńkerilip qalýymyz múmkin. Sol úshin meniń aıtqanymmen júrińder, – dep buıyra sóıledi.
Nusqaýshynyń sózinen soń qaýipti sezingendeı bolyp, sál de bolsyn jaýapkershilik tanyttyq. Ras, sý degen tilsiz jaý. Onyń ústine aǵysty ózen. Qaıyqtyń tabanyn aǵynǵa tıgizseń boldy, ala qashqaly tur. Tumsyǵyn sýǵa shyǵarǵanmen, quıryq jaǵyn jaǵaǵa ornyqtyrdyq. Sodan soń nusqaýshydan basqasy eki jaqqa teńdeı bólinip jaıǵastyq. Ústimizge qaýipsizdik keýdeshesin ildik. Qaıyqtyń ortasyna asaı-múseıimizdi ornyqtyrdyq. Júzýge saqadaı saı sııaqtymyz. Sóıtsek eskek esýdiń de ádisi bar eken. Serik jaǵada turyp bizge esýdiń jón-josyǵyn túsindirdi. Aýada bir-eki ret esip kórgen boldyq. Qıyndyǵy joq sekildi. Sóıttik-daǵy Buqtyrmaǵa qoıyp kettik. Aǵysy biz oılaǵandaı baıaý emes eken. Áp-sátte-aq jaǵalaýdan uzap kettik. Komandırdiń buıryǵymen qaıyqty baǵyttap qana otyrmyz. О́zenniń ortasyna qaraı shyǵyp edik, qos qaptaldaǵy tabıǵat jaryqtyq jaıqalyp sala berdi. Ár-ár tustan qustardyń saıraǵan ádemi úni estiledi. Bir ýaqytta janymyzdan ys etip sýquzǵyn ushty. Aǵyndatyp baryp, jaǵalaýǵa qondy.
– Balyqtyń jaýy osy emes pe, – dedi eskekti erine esip otyrǵan Almas Sarbasov.
Dese, degendeı. Kúnine bir kıloǵa deıin balyq jutady eken. Kóbeıýi de tez. Tórt-bes jumyrtqaǵa deıin basady. Aıǵa jeter-jetpes ýaqytta balapan shyǵaryp, balapandary eki aı ishinde qara qanattanady. Úshinshi aıda óz betterimen qoregin aýlaı beredi. Toptasa ómir súretin bul qustardyń kózderi ótkir bolsa kerek, sý túbindegi balyqty súńgip baryp qaǵyp alady eken. Keıingi jyldary Ertis jaǵalaýynda da sýquzǵyn kóbeıip, balyqqa edáýir shyǵyn ákelip jatqanyn estigenbiz. Ihtıolog mamandar aıtyp júr.
Aǵyndatyp kelemiz. Qoıtastardy aınalyp ótip, usaqtaýynan sekirip óttik. Kádimgi ózimiz kúnde júretin oıdym-oıdym tas jol sııaqty. Tek munda tejeýishti basý degen joq. Kelgen ekpinińmen óte shyǵasyń. Myǵym otyrmasań qaıyqtan ushyp ketýiń op-ońaı.
Jan-jaǵymyzdan jaqpar tasty shyńdar tónedi. Qaıyqtyń jyldamdyǵy odan saıyn artty. О́zenniń qysylyp aqqan tusynda aǵys kúsheıe tústi. Baıqap kelemiz.
– Jınaqtalyńdar, jigitter, – dep taǵy buıyrdy Serik. – Aldymyzda Aqsý ózeniniń saǵasy. Sonymen sál órleı júzip, sýǵa shomylyp alaıyq.
Qup aldyq. Oń jaqqa jaıǵasqan azamattar kúsh sala esip, qaıyqty buryp alýǵa baryn salyp keledi. Aqsý ózenine osy tustan bir ilinbeı ketseń, qaıtyp aınalyp kelý múmkin emes. Sondyqtan aǵystan shyǵýǵa tyrysyp-aq kelemiz. Sol jaq borttaǵy eskekshiler qıqý qosyp qana otyrmyz. Oń jaq julqı esedi. Áıteýir qyryndap baryp Aqsýǵa kirdik. Sýy móp-móldir. Túbindegi malta tastar jarqyraıdy. Osy ózendi boılaı órlesek, tumsyǵymyz Aqsý aýylyna tireler edi. Biz 200 metrdeı ǵana júzip baryp, qumdaýyt jaǵalaýǵa qaıyqty qańtardyq. Ulttyq parktiń jigitteri jeıdelerin laqtyra sala, muzdaı sýǵa qoıyp ketti. Biz de ilestik. Tastaı sýyq. Biraq baǵanadan beri ótken ystyqty bir basyp aldyq. Jaǵada adam izderi baıqalady. Shashylǵan bótelkelerge qarap aıtqanym ǵoı. Biz qusap aıaldaıtyndar kóp sııaqty. Ulttyq parktiń mamandary ýaqtyly tazalap otyrýǵa tyrysady. Degenmen árkim ózi shashqan qoqysty ózimen birge alyp ketýge mindetti emes pe?! Iá, biz de as-sýymyzdy ishtik. Artynsha túıir qoqys qaldyrmaı jınap aldyq.
Baıaý jyljyp baryp, Buqtyrmaǵa túsip edik, asaý ózen qaıyǵymyzdy julqı qashty. – Bul jer túk emes, – dedi Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı park dırektorynyń orynbasary Arnas Aýǵanbaev. – Berel jaqtan bir raftıng jasap kórip, naǵyz adrenalındi sezingenbiz, – dep eskegin aldyna óńgerdi. Biz de jaılana otyrdyq.
Qarama-qarsydan pyr etip qos úırek ushty. Sońǵy on-jıyrma jylda ulttyq park aýmaǵynda qustar da kóbeıgen. Sońǵy sanaq boıynsha, ózen jaǵalaýyndaǵy úırekterdiń sany 528-ge jetken.
– Atyp alar ma edi, – dep qyzyǵa qarady Almas.
– Ruqsat bıletimizdi alyp ańǵa bir shyǵý kerek edi, – dep qostaı jóneldi Dáýlet Áshimhan.
Osy tusta baǵanadan beri únsiz otyrǵan ulttyq parktiń saıatker-bıolog mamany Ámir Bazılov: – Ondaıdy qoıyńyzdar. Park aýmaǵynda ańshylyqqa múldem ruqsat joq, – dedi qatqyldaý únmen.
Iá, bul mamandar ańshylyq degenge múldem qarsy. Park aýmaǵyndaǵy ań-qusty kóktem men kúzde sanap, qaǵazǵa tirkep qoıady. Barys sekildi iri ańdardy ańdý úshin joldaryna fototuzaq qoıady. Qoldan jemdep ósirip otyrǵan janýarlary sııaqty qaraıdy. Al park aýmaǵyna deıingi tusta lısenzııa alyp, ańshylyq qurýǵa bolady.
– Dál osy taýdyń arǵy jaǵynda, – dedi qojyr-qojyr tas bitken shyńǵa qolyn sozǵan Ámir, – qatar turǵan bes aıýdyń apany bar. Kezinde sol qýysqa kirýge birde-bir ańshynyń júregi daýalamaǵan eken, – dep Almasqa qarady.
Ákki ańshy bolsań túsip kór degendeı synaı qarady. Anda-sanda qusqa shyǵyp júrgeni bolmasa, oǵan aıýmen betpe-bet kelý qaıdan?! Muzdaı qarýlanyp alsań da aqyrǵan aıýdyń mysy bar. Kóktemgi sanaq boıynsha bolsa kerek, Katonqaraǵaı aýmaǵynda 347 qońyr aıý bar. Qasqyrda tipti esep joq. Kóbeıip barady. Tabıǵat ózi rettelgenimen, jyrtqyshtardy adam kúshimen rettep otyrý kerek sııaqty. Sebebi qasqyr men aıýdyń jaýy joq. Kóbeıgenniń ústine kóbeıip, malǵa túsedi. Sol sııaqty qaban, shoshqa da keıbir qustardyń, elikterdiń kóbeıýine kedergi keltiretin kórinedi. Tumsyǵymen jer súze júrip, qustardyń jumyrtqasynan jumyrtqa qoımaıdy eken. Eliktiń laǵyn da azyq etetin kórinedi. Osyndaı jaǵdaıda, mınıstrlik keıbir ańdy retteýge ruqsat bergeni jón shyǵar. Áıtpese, qystaı aýyl maly qasqyrǵa jem bolady.
Bul joly buryn-sońdy kórmegen tabıǵattyń ǵajabyna tańdaı qaqtyq. Biz kórgen mynaý sulýlyqty sheteldi jarnamalap júrgen ár qazaq kórse, shirkin deımin. Sýda júzý bir basqa da, raftıng sporty múldem bólek eken. Bul joly jattyǵý sııaqty bolǵan shyǵar, keleside aǵysy asaý Bereldiń tusynan túsip bir kórsek deımiz. Eki-úsh saǵatta mejeli jerimizge de taıappyz. Barlyq aýylyna segiz shaqyrym jetpeı jaǵaǵa shyqtyq. Maısaly jazyqta ulttyq parkke tıesili shaǵyn úı turǵyzylypty. Sharshap-shaldyqqan týrıster aıaldap, tize búgýge qolaıly oryn. Bári jınaqy, óz ornynda. Qoqys úshin arnaıy konteıner tur. Ony ınspektorlar ýaqtyly tazalap, órtep otyratyn kórinedi.
Kesh kire keri qaıtqanbyz. Taýly jer bolǵanymen, taqtaıdaı jazyq asfalt. Bel-belesti asyp kelemiz. Anadaıdan Búrkit shyńy taǵy da moıyn sozyp turdy...
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany