Ult múddesine uıysý

El Prezıdentiniń BUU Bas Assambleıasynyń 77-sessııasynyń jalpy debatynda sóılegen sózi Ádiletti Qazaqstannyń jahandyq tusaýkeseri dep tanýǵa laıyq. Halyq­aralyq qoǵamdastyqty osy baǵytta jasalyp jatqan is-sharalar­men tanys­tyrǵan Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstan Prezıdenti retin­degi ustanymy – árbir azamattyń quqyǵy qorǵalatyn ári árqaısysy teń múmkin­dikterge ıe bolatyn Ádiletti Qazaq­standy qurý ekenine ekpin túsirdi.

«Meniń elimde ádildik saltanat qurýy kerek», dedi ol. «Zań men tártip qoǵamymyzdyń tuǵyry bolady. Al bul joldyń eń mańyzdy bóligi – transformasııalyq saıası reformalar», degen tujyrym aıtty Prezıdent.

Prezıdent ádildikti, saıası júıeni jańǵyrtýdy ózinen bastap, ózine qatysty shekteý qabyldap otyr: ol Memleket basshysynyń ókilettigin jeti jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndy. Bul – Qazaqstanda demokratııany damytýdaǵy naǵyz serpilis.

Q.Toqaev Qazaqstan halqyna kúni keshegi úndeýinde 2022 jylǵy 20 qarashada ótetin prezıdenttik doda eldiń búkil saıası júıesin túbegeıli ózgertetin saılaý kezeńin bastap beretinin jarııalady. Nátıjesin­de, ekonomıkany turaqty damytýdy, halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmys sapasyn jaqsartýdy kózdeıtin uzaq merzimdi mindetterdi júzege asyrýǵa múmkindik týady.

Bul naýqan sonymen birge el tarıhynyń jańa paraǵyn ashpaq. Bir ǵajaby, Prezıdent mandatyn 7 jyldyq bir merzimmen shekteý bas­tamasy arqyly aldaǵy 22 jylda Qazaqstanda bir emes, 4 prezıdent bolady. Bul qazaqtyń jańa tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan jaıt. Iаǵnı avtokratııadaǵydaı, tek jal­ǵyz lıderdi ǵana biletin tutas urpaq­tyń ósip jetilýi sııaqty qubylys kel­meske ketti.

Prezıdent bolyp qaıta saılanýdan úmiti joqtyǵyn biletin tulǵa búkil qajyry men qaıratyn, bilimi men biligin, áleýeti men múmkindigin sarqa jumsap, el esinde jaqsy atymen qalýǵa tyrysary sózsiz. Iаǵnı birinshi prezıdenttik merzimin kele­si prezıdenttik dodaǵa túsý úshin túr­li kúshterdiń qoldaýyn ıelenýge, san­alýan aıla-sharǵy jasaýǵa shy­ǵyndamaıdy.

Ári-beriden soń 7 jyldyq merzim Prezıdenttiń aınalasynda klan­dardyń qalyptasýyna tosqaýyl qoıatyn tetikke aınalady. Mysaly, uzaq otyrǵan ákimderdiń ózi sol óńirdi basybaıly ıemdengen jarty patshaǵa, shaǵyn handyqqa uqsap ketetini, jalǵyz bılep, demokratııa­ny janshyp, jergilikti elıtany qalaǵanynsha jatqyzyp-órgizetini jasyryn emes. El bıleýshi uzaq otyrsa, onyń úzeńgilesteri men aǵaıyn-týystary qarjylyq-ekonomıkalyq toptardy qaptatyp quryp, ózine jaǵymdy saıası kúshterdi ǵana iriktep qaldyrýy yqtımal.

Eger sonyń saldarynan bolashaq­ta qańtar qasireti sııaqty oqıǵalar qaıta­lanar bolsa, bul Qazaq eliniń turaq­ty­­lyǵyna, táýelsizdigine nuqsan kelti­redi. Tipti eldi toz-toz etip tynýy, mem­le­kettiligimizdi jarǵa jyǵýy múmkin. Olaı bolsa, Prezıdenttik kadensııany jeti jylmen shekteý teń básekege qurylǵan demokratııalyq saıası júıeni qalyptastyrýǵa jáne bıliktiń bir adamnyń qolynda shoǵyrlanýy táýekelderin joıýǵa yqpal etedi.

Birinshiden, 7 jyl kez kelgen áleýmettik baǵdarlamany, túbegeıli reformany júzege asyrýǵa, tól áleýetin jarqyrata júzege asyrýǵa jetetin ýaqyt. Tek aqyly – kózi, jigeri – qoly bolsa ıgi. Sonda alynbas qamaly qalmaıdy.

Ekinshiden, eger tulǵa prezıdent retinde shynymen ózin tamasha qyrynan kórsetse, 7 jyl ishinde bilikti lıder retinde barlyq áleýetin jarqyrata pash etse, halyqtyń súıispenshiligine bólense, álemde zor bedel jınasa, ol ári qaraı da jerde qalmaıdy. Kez kelgen partııany basqaryp, ne óz partııasyn ashyp, ony bılik shyńyna jetelesin nemese, damyǵan elderdegideı, tek Qazaqstanmen shektelmeı, jahandyq dárejedegi dodalarǵa tússin, dúnıejú­zilik uıymdardy basqarsyn. Sóıtip, qazaq balasy bergi tarıhymyzda bolmaǵan asýdy baǵyndyrsyn.

Meniń oıymsha, Qazaqstan Prezı­dentiniń el basqarýdy bir merzim­men doǵarýy bolashaqta qazaq eli­nen jahandy bıleýge qabiletti uly tul­ǵalardyń jetilip, olardyń Qazaq­stanmen shektelmeı, búkil álemge tarap, bedeldi bolýyna jol ashady.

Sondyqtan mundaı batyl qadam­nan úrkýdiń esh qajeti joq. Keńes kezinde KSRO basshylary ólgenshe otyratyn. Odan el utty ma? Bárine baǵdar bolǵan Amerıkada bir merzim­men shektelgen prezıdentter bar. Jahan qurmet tutatyn AQSh-tyń tuńǵysh Prezıdenti Djordj Vashıngton 1789-1797 jyldary, 8 jyl el basqardy. Odan soń Djon Adams – 4 jyl, Tomas Djefferson – 7 jyl, Djon Kýınsı Adams – 4 jyl, Endrıý Djekson – 7 jyl, Martın Van Bıýren – 4 jyl, Avraam Lınkoln 4 jyl... ǵana prezıdent bolǵan. Olardyń árqaısysy óz memleketiniń tarıhynda qaldy, AQSh-ty damytty. Eshqaısysy uzaq otyramyn dep jaǵalaspaǵan. Ýaqyty kelgende, zańǵa moıynsunǵan.

Qazaqstan lıderiniń jańa bas­tamasy eń aldymen Qazaqstan lıder­leriniń boıynda osyndaı izgi jańa saıası mádenıetti qalyptastyrady.

Amandyq bolsa, Qazaqstan post­keńestik keńistiktegi demokra­tııanyń shamshyraǵyna aınalady. Eger bizdiń aımaqtaǵy qandaı da bir memleket basshysy bılikti ózgege bermeı, uzaq otyryp alsa, onyń halqy Qazaqstan­da prezıdentter 7 jyl saıyn únemi aýysyp otyratynyn mysalǵa kelti­rip, sol bıikke umtylatyn, osy asýdy ańsaıtyn bolady.

Sondyqtan dál qazir saıası túbe­geıli jańǵyrýlarǵa qarsy shyǵý qazaq eline usynylyp otyrǵan tarıhı teńdessiz múmkindikti jiberip alýmen teń, asyl úmitti urlatyp alýǵa para-par.

Demek 20 qarashada ótetin pre­zı­denttik saılaý memleket pen qoǵam­daǵy barlyq jańarýǵa jol ashpaq. Jeteli jeti jyldyq bastaý almaq!

Áreketsiz bılik – áleýmetiniń sory. Halqynyń qamyn oılaǵan bıliktiń bir isi artyq. Bastaǵan isi uly ári iri bolsa, tipten tamasha! Jalpy, jańǵyryp, alǵa ilgerileý ǵanıbet nárse. Tabıǵatta da arqyrap aqqan sý buzylmaıdy, turyp qalǵan sýdyń kúlimsi ıisi qolqany qaýyp, aınalasyna zııanyn tıgizedi. Alysqa barmaı-aq TMD kóleminde toqyraǵan el kóp. Al Qazaqstan alǵashqy joldy tańdaýymen súısintti.

Osy oraıda keýdesi qazynaǵa toly abyz Tileýbergen Tórebekulynan estigen áńgime oıǵa oraldy. Marqum Tileýbergen aqsaqal qazaq tarıhyn­daǵy asa kúrdeli kezeń sanalatyn HIH–HH ǵasyrlarda ómir súrgen, sol dáýirlerdegi oqıǵalardyń tikeleı kýágeri bolǵan qarııalardan handar, bıler, sheshender, batyrlar týraly ańyz, shejireler men buryn jaryq kórmegen tarıhı derekterdi jınaqtap ketken. Men birneshe jyl boıy sony óńdep, jınaq etip shyǵardym. Tarıhtan belgili, Qazaq handyǵyna Ábilmámbet bılik etkende, Abylaı Orta júzde kishi han, sultan dárejesinde júrgen. Ol kezde Orta júzde bı – Bekbolat eken. Keıin Qazaq handyǵynyń hany – Abylaı, bıi – Bekbolat bolyp, ekeýi jarastyqpen el bılegen.

Abylaı kishi han dárejesinde júrgende, Orta júzdiń Qarakesek rýynyń toıyna shaqyrýmen barady. Nókerlerin ertip, toıdyń dýmanyn at ústinen tamashalap turady. Basynda handar kıetin saltanatty bıik qalpaq bar. Kenet Abylaıdyń basynan qalpaǵy jerge ushyp túsedi. Jiti qarasa, qalpaqqa sadaqtyń jebesi shanshylypty. Myna orynsyz qorlaýǵa namystanǵan Abylaı bas kıimin jerden almapty jáne eshkimge kótertkizbeıdi. Jan-jaǵynda shoǵyrlanyp, tynyp qalǵan jurtqa kóz júgirtse, shette syqylyqtap kúlip, birin-biri túrtpektep, mazaqtap turǵan bir top jasty baıqaıdy. Olardyń ortasynda surmergen, ataqty rýbasy, bı Botaqannyń turǵanyn kóredi. Al Botaqan Bekbolattyń jaqyn týysy edi. Abylaı báleniń Botaqannan kelgenin biledi. Biraq toı shyrqyn buzbaý úshin eshkimdi jazalatqyzbaıdy.

Toıdan kóńilsiz oralǵan Abylaı han izinshe sarbazdaryn jiberedi de, Botaqandy baılap, matap aldyrtady. Ol kelgenshe, tereń or, zyndan qazdyryp, daıyndatyp qoıady. Ákelingen boıda Botaqandy soǵan salǵyzǵan. Ázilqoı Botaqan sonda bir túnep shyǵady. Erteńine Abylaıdyń ózi baryp, Botaqanǵa: «Shyq!» – dep ruqsat etedi. Buǵan qatty namystanǵan Botaqan ashýlanady: «Kórge túsken adam tiri shyǵatyn ba edi? Ne aıtyp tursyń?!» – dep qorlyqqa shydamaı, Botaqan belbeýindegi qanjaryn sýyryp alyp, óz ishin ózi jaryp ólipti.

Botaqannyń qaıǵyly ólimin esti­gen Bekbolat elin jınap, Han Orda­syn shabýǵa úsh myń qolmen attanady. Bekbolattyń qol jınap shyqqan habaryn esitken Abylaı olarǵa qarsy ásker jibermeıdi, onyń ornyna aldynan jaýshy jiberip, keletin shamasyn bilip otyrady. Habarshydan «Bek­bolattyń qoly bir kúndik jerde» degen­di estigen han tańerteń ordada bir de bir adam qaldyrmaı, bárin dúrk kóterip, bir-eki qyrdan asyryp, orman arasyna panalatady. Al jurt­ta qalǵan shańyraqtardyń bárine qonaq keletindeı, tósek saldyryp, úı jıhaz­daryn jaınatyp qoıady. Ydys-aıaqty, kese-sháınekti qoıǵyzyp, qa­zan-oshaq, as sýyna deıin daıynda­typ ketedi. Bekbolattyń sarbazdary sás­ke túste ordaǵa kirse, ishinen birde-bir adam­dy kórmeıdi. Iesiz, biraq qo­naq kúte­tindeı úılerdiń bári de jasaýly tur. Semiz jylqylar baılaýly jatyr eken.

Sarbazdar myna kóriniske tań qalady. Uzaq joldan aryp-arshyp, júdegen sarbazdar maldy shetinen soıyp jep, salýly tósek, salqyn úılerge jaılana jatyp, rahattanyp tynyǵyp otyrǵanda alystan jaıaýlap kele jatqan jalǵyz adamdy kóredi. Kóz shyramytatyn jerge taıaǵanda onyń shekpenin jelbegeı jamylǵan, qannen-qapersiz jaıaý kele jatqan Abylaı ekenin baıqaıdy.

Oq jetetin jerge kelgende, kókire­gine kek tunǵan Botaqannyń inisi Sıraqty myltyǵyn alyp, Abylaıdy atýǵa yńǵaılanǵanda Bekbolat oǵan qatty jekip: «Usynǵan basty qylysh kespeıdi. Atpa!» dep inisin toqtatqan eken. Abylaı kelgen boıda túsin buzbastan, qonaqjaı qalyppen adamdarmen qol alysyp, jyly shyraıly amandasady. Amandyq-saýlyq biliskennen keıin áńgime bastalyp, onyń barysynda jaýlaspaqqa kelgender bolǵan jaıdyń mán-jaıyna tolyq qanyǵyp, anyǵyn bilip, kelisimge keledi. Botaqan úshin mol qun alǵasyn, Bekbolat sarbazdarymen birge esh qan tókpeı eline keri qaıtypty.

Bul – Qazaq Ordasynyń tarıhyn­daǵy eń uly handardyń birinen bizge jetken ulaǵat. Olar uly adamdardyń arasyndaǵy syılastyqtyń, ult múd­desi úshin kelisimniń jarqyn úlgisin kórsetip ketti.

Ata-baba amanatyna berik bolyp, qaırat ta, qaıyrymdylyq ta tanyta bilgenimiz abzal. Ádiletti Qazaqstan Abaı hakim aıtqandaı, aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustasa, sonda tolyq bolady elden bólek.

Yzǵarly Jeltoqsan kóterilisinen soń qazaqtyń azattyqqa bet burǵany sııaqty, bıylǵy «Qasiretti qańtar» oqıǵa­larynan keıin Qazaqstan múldem jańa jolǵa tústi. Osy joldaǵy árbir qadamymyz Qazaqstannyń bolashaǵyn da aıqyndaıdy. Sonysymen de qundy, jaýapty, ári mańyzdy. Ol qadamnyń bári «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» atty basty qaǵıdatymyzdy naqty mán-mazmunmen baıyta túsedi. Prezıdentimiz aıtqandaı, biz kún sa­ıyn eski men jańanyń, toqyraý men damýdyń arasynan tańdaý jasaımyz.

Osy jolda birimiz ilgeri, birimiz keri tartsaq, orta jolda toqyraımyz. Ádiletti Qazaqstan aldymyzǵa ǵala­mat uly maqsattar, uzaq josparlar qoıady. Oǵan jetýdiń joly da shalǵaı: jete almaı jarty jolda qalyp qoımaýymyz kerek.

Sondyqtan qazirden bas birikti­rip, ult múddesi úshin uıysýǵa tıispiz. Álemnen tynyshtyq ketken, irge­degi alpaýyt el qantógiske yntyq­qan shaqta syrtqy zálim kúshterge, qyzǵanǵan qyzyl kóz quzǵyndarǵa jem bolmaý úshin irgemizdi qymtap, birligimizdi bekemdeı túseıik. Qazaq alaýyz emes, biraýyzdy bolsa, bılik sózinde turyp, ádildiktiń ala jibinen attamasa, onda buqarasy bıleýshisin qýattaǵan, bıleýshisi buqarasyn jylatpaǵan qýatty, berekeli el bolamyz, aǵaıyn.

Baqytbek SMAǴUL,

Májilis depýtaty,

Amanat fraksııasynyń múshesi