О́ne boıymyzdy qýalyp, ómir syılap turǵan qan – sý emes. Alpys eki tamyrǵa jaıylǵan qyzyl suıyq jeti atamyzdan da asyryp, qalaı aqparat berip tur? Qudaıdyń bul qudiretin ǵylym men ilim ǵana túsindire almaq. Endeshe, biz kimniń urpaǵymyz, boıymyzda qandaı tuqym qýalaıtyn kesel men qabilet bar, qazirgi tańda osynyń bárin ozyq tehnologııalardyń kómegimen anyqtaýǵa bolady.
«Zamanyna qaraı adamy», degendeı búgingi erli-zaıyptylar arasynda bir-biriniń adaldyǵyna kúmán keltiretinder kezdesedi. Máselen, Almaty shaharynda DNQ saraptamasyn jasatýǵa suranys kóbeıgen. Ádette, DNQ-taldaýyna jubaıym kózime shóp saldy deıtinder júginedi, ártúrli bıomaterıaldary men qanyma qatysy joq deıtin kúmándini jetektep keledi.
DNQ dep otyrǵanymyz – dezoksırıbonýkleın qyshqyly, ıaǵnı aǵzadaǵy genetıkalyq aqparattyń urpaqtan-urpaqqa berilýin, saqtalýyn, damýy men qyzmetin qamtamasyz etetin eki túrli nýkleın qyshqylynyń biri – kúrdeli makromolekýla. Barlyq adamnyń DNQ-synyń 99,9%-y birdeı bolǵanymen, qalǵan 0,01%-ynyń ózi túrli aıyrmashylyqty tabý úshin jetkilikti.
Sonymen megapolıstegi densaýlyq saqtaý salasynyń kezekti jıyny opasyzdyq testileri, balanyń jynysy men genetıkalyq pasporty, qysqasy qala turǵyndary arasyndaǵy tanymal DNQ zertteýlerine arnaldy. О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń alańynda qalalyq DNQ zerthanasynyń meńgerýshisi Dına Mýkýshkına gendik saýsaq izderiniń kómegimen týystyq qatynas, balanyń jynysy, tuqym qýalaıtyn qandaı aýrýlarǵa beıim, daryny, ulty, tipti opasyzdyq qalaı anyqtalatyny jaıly qyzyqty derektermen bólisti. Ol DNQ taldaýlarynyń nátıjesi tańǵalarlyq málimetter alýǵa múmkindik beretinin aıtady.
Qazir mundaı medısınalyq qyzmet túri eshkimge de tańsyq emes, genetıkanyń osy salasy tez damyp keledi. Onyń ústine DNQ taldaýy búginde joǵary ǵylymı tehnologııa bolýdan qalyp, qajet dep tapqan ár pasıentke qoljetimdi, keń aýqymdy zertteýler sanatyna kóshti.
DNQ fızıkalyq turǵydan tek tuqym qýalaıtyn aqparatty saqtaýmen ǵana shektelmeıdi, bir jasýshadan búkil aǵzanyń damýyna nusqaýlyq bola alatyn makromolekýla. DNQ biregeıligi men keremetin alǵash ret 1984 jyly 10 qyrkúıekte brıtandyq genetık Alek Djeffrıs anyqtaǵan. Ol ár adamnyń DNQ-sy qaıtalanbaıtyn ózindik qasıetke ıe ekenin bilgen. Mine, sol mezetten bastap genetıkalyq saýsaq izi týraly túsinik paıda bolady. Saýsaq izderi sııaqty, genetıkalyq synaq arqyly siz týys ekenińizdi nemese kúdikti adamnyń qylmysqa qatysyn anyqtaısyz. DNQ alǵash ret ártúrli genetıkalyq materıal arqyly ıdentıfıkasııa júrgiziletin krımınaldyq salada qoldanyldy. Keıinirek DNQ medısınada qoldanyla bastady. Kóptegen keseldi erte anyqtaýǵa, tuqym qýalaıtyn, tamaqtaný erekshelikterin, tipti talant pen qabiletke beıimdiligin, týystyq qatynasy syndy kúrdeli jaıttardy anyqtaýǵa jol ashty.
«Aǵzada uıyqtap jatqan tuqym qýalaıtyn aýrýlar bolady. Olar bir urpaqta kezdespeýi múmkin, kelesi urpaqta paıda bolady. Dál osyndaı jaǵdaıda qala turǵyndary genetıkalyq faktorlardy zertteý isine júginedi. Vırýstyq ınfeksııalar erte damı bastaǵanda genetıkter adam qanyndaǵy bógde DNQ-ny anyqtaı alady. Sol sııaqty, eger otbasynda qant dıabeti, júrektiń ıshemııalyq aýrýlary bolsa, onyń qanshalyqty tuqym qýalaıtynyn bilýge bolady. Genetıkter júktiliktiń basynda, 10-shy aptaǵa deıin uryqtyń sozylmaly aýytqýlaryn anyqtaı alady», deıdi zerthana meńgerýshisi.
Búgingi tańda DNQ zerthanasynda anasynyń kúretamyrynyń qany arqyly balanyń jynysyn anyqtaýǵa múmkindik bar. Dına Mýkýshkına kún saıyn derlik ákelik, analyq jáne týystyq qatynastardy anyqtaý úshin keletinderdiń legi úzilmeıtinin, ádette, DNQ taldaýlaryna jurt jasyryn júginetinin aıtady. Almatylyqtardyń mundaı qadamǵa barýyna túrli jaıt sebep bolmaq. Balasy óziniki ekenin nemese týys adamǵa jaqyndyǵyn, qala berdi muraǵa talasqandar da DNQ taldaýlarynan tórelik izdeıdi. Birinshi kezekte, erli-zaıyptylardyń bir-biriniń kózine shóp salyp, satqyndyq jasady deıtin kúmáni DNQ jasatýǵa degen suranysty kóterip otyr.
«Eger dáleli men ýáji bolsa, biz krımınaldyq ádistermen DNQ-ny anyqtaı alamyz. DNQ-ny bólip alyp, genetıkalyq profılin tekseremiz. Iаǵnı sol adamnyń bul adamǵa qandaı qatysy men týystyǵy bar ekenin naqty aıtýǵa bolady», dedi zerthana meńgerýshisi.
Turǵyndar arasynda taǵy bir tanymaly – genetıkalyq jáne áleýmettik suranysqa ıe test, ıaǵnı shejiresi men shyqqan tegin anyqtaý. Sonymen birge D.Mýkýshkına jer betindegi barlyq adam bir ata-babamen baılanysty ekenin aıtady. Degenmen genetıkter kóbinese medısınalyq zertteýlermen, sút bezi, analyq bez obyry, Alsgeımer jáne Parkınson sııaqty aýrýlardyń tuqym qýalaýshylyǵyna zertteý júrgizýmen aınalysady. Maman óz sózin qorytyndylaı kele, zerthanada genetıkalyq pasport dep atalatyn – genge sáıkes tamaqtaný isi júrgiziletinine toqtaldy.
«Adamdardyń 40-60%-ynda artyq salmaq nemese qandaı da bir taǵamdarǵa qatysty másele týyndasa, ol da genetıkalyq faktorlarǵa baılanysty. Mysaly, keıbir adamdar dámi til qýyratyn ashy kofeni ishe beredi, qalaǵanyn jeıdi, olar úshin bul qalypty azyq. Biraq kez kelgen tamaqty aǵzasy qabyldaı almaıtyndar bar. Denedegi maılardyń ydyraýy da genge baılanysty júredi. Keıbir adamdar qandaı dıeta ustasa da maılardyń ydyraýy 40 paıyz, endi keıbireýlerde 100 paıyzǵa jetedi», deıdi D.Mýkýshkına.
Tipti, qant, alkogol, dárýmenderdi sińirýge de gen qyzmet etedi. Alaıda genetıkalyq faktorlardan basqa, adamnyń ómir salty, psıhomımetıkasy men tamaqtanýy densaýlyq saqtaýda az ról atqarmaıdy. Degenmen dárigerler dıeta men dene qımylyn tańdaǵanda genetıkalyq markerlerge tekserilýge keńes beredi.
ALMATY