Arqalyq qalasynyń mańynda erteden jetken tarıhı eskertkishter kóp kezdesedi. Solardyń biri – kúni búginge deıin bir kirpishi buzylmaı saqtalyp kelgen Maqat sahanasy. Kesene Ulytaý oblysy men Qostanaı oblysynyń shekarasyndaǵy burynǵy Qorǵasyn, qazirgi Sheńber aýylynan 6 shaqyrym jerde, Arǵanaty taýynan bastaý alyp, Torǵaıǵa kelip quıatyn Qaratorǵaı ózeniniń boıynda tur.
Sahana ornalasqan mekenniń tabıǵaty da bólek, taýly-tastaqty bolyp keledi. Keseneden ári 200-300 metr jerde eski jurttyń orny bar. Bul – HIH ǵasyrda Qaratorǵaı ózeniniń jaǵasyn meken etken belgili baı Maqat Sarjanulynyń qystaýy bolǵan jer. Qystaýǵa jaqyn jerde Maqat baıdyń ata-babalarynyń kóne qorymy jatyr.
Kópshilikti tańǵaldyrǵan kóne keseneniń sáýlet úlgisi de erekshe. Sahananyń bıiktigi 6 metr. Syrtqy buryshtary men qabyrǵa jıekteri qyzyl kirpishten jartylaı doǵal qalanyp, shyǵyńqy baǵanamen órilgen. Kúmbezi konýs tárizdi bolyp keledi. Bas qasbeti «P» pishindes beldeýmen sándelip, ortasynan doǵal kireberis esik shyǵarylǵan. Úsh qabyrǵasy kilem oıýyna uqsas órnekpen ádiptelgen. Negizgi qasbettiń ishki qabyrǵasyna saty ornatylǵan. Dáliz arqyly satymen 1 metr tereńdiktegi qabirge túsýge bolady. Onyń esigi shymyldyqpen jabylady. Áıel men er adamǵa arnalǵan eki qabirdiń buryshtarynda sharshy pishindi sańylaý qaldyrylǵan. Esik aldyndaǵy sahanada úsh qulpytas tur.
– Bul sahananyń ereksheligi – bir ýaqytta 3 adamnyń, ıaǵnı er adamnyń, áıel adam men balanyń máıiti birge qoıyla beredi. Kireberiste shymyldyqty ashqanda eń birinshi mańdaıyń tıetin – balanyń orny. Sosyn sol jaq túbinde er adamnyń máıitin qoıatyn jer bar. Ortasyna áıelder qoıylady, – deıdi Ábýǵalı Maqatov.
Bul ǵuryp-rásim bertinge deıin úzilmeı kelgen. Sahananyń taǵy bir ereksheligi, munda jatqan máıit shilińgir shildeniń aptap ystyǵynda da ıistenip ketpeıdi. Sebebi sahananyń ishinde árbir máıit qoıylǵan jerde aýa tazartatyn arnaıy qubyr jelisi jumys istep tur. Sondyqtan ashyq qabirstannyń ishine múlde ıis turmaıdy. Únemi qońyr salqyn. Ishki qabyrǵasy kirpishten órilgen. Birqalypty salqyn aýa saqtalyp turady. Sahana ishinde oryn bosatý kerek bolǵan jaǵdaıda, munda jatqan máıittiń eti aǵyp ketkennen keıin, súıegin qapshyqqa jınap, tómenge túsiredi. Al oryn bosatý kerek bolmasa, basqa máıitti ákelgenshe sol jerde jata beredi
– Muny súıekke súıek qosý deıdi. Al jańadan jerlenetin adamdy sol shuńqyrǵa túsirilgen súıektiń ornyna qoıady. Endi onyń qurylys júıesi keremet qoı. Ishindegi máıit eshqashan ıistenbeı, eti sol kúıinde aǵyp ketedi. Mundaı ǵuryp Ulytaý jaǵyndaǵy Sarysýda, Jambyl oblysynda saqtalǵan. Taraz jaǵynda eski qorymdar bar, biraq olardyń bári qırap, buzylyp ketken de, aman-esen saqtalyp qalǵany osy Maqat sahanasy ǵana. Eń sońǵy adam jerlengenine 50 jyldan asqan joq, – deıdi Arqalyq qalasyndaǵy Dala ólkesi tarıhy mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Batyrlan Saǵyntaev.
Maqat baıdyń 65 jastaǵy týǵan nemeresi, búginde Arqalyq qalasyna qarasty Rodına aýylynda turatyn Ábýǵalı Maqatovtyń aıtýynsha, Maqat sahanasynyń irgetasy 1898 jyly qalana bastaǵan. Sahananyń kirpishteri qoldan quıylyp, ár kirpishke quran aıattary jazylǵan, sahana qurylysy 1907 jyly aıaqtalady.
– 1890 jyldary Maqat atam Túrkistanǵa baryp, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin kórip, mańaıyndaǵy eski qorymdardy aralap, óz bolashaq urpaǵyna eskertish qaldyrsam degen oıǵa keledi. Sahana tamnyń súlbi jobasyn syzyp, eline qaıtyp oralady. Kelgen soń ózi mekendegen jeri Saryadyr, keıin Qaıyńshoq, kazirgi tańda Maqat dep atalatyn jerge erekshe cahana tam salamyn dep bel býyp, iske kirisip ketedi. Osylaısha, atam Maqat, inisi Ahmet ekeýi turaqtaǵan jerde, Qypshaq taıpasy Qulan rýynyń jigitterin jaldap, kirpish quıǵyzyp, osy sahanany turǵyza bastaıdy, – dedi Ábýǵalı Maqatov.
Ábýǵalı Sharapulynyń aıtýyna qaraǵanda, sahananyń tóbesindegi kúmbezinde ot jaǵyp, jaý shapqan kezde tútindetip belgi beretin barlaý orny bolǵan. Sahananyń qurylysy aıaqtalǵan 1907 jyly Maqat baı kirpish qalaǵan jigitterge atqarǵan jumystary úshin aqysyna mal berip, onyń syrtynda, ár jumyskerge Tólek rýynan bir-bir qyzdan aıttyryp bergen.
Ashyq qabirstanda 6 adam máńgilik tynyshtyq tapqan. Olardyń jerlený dástúri de ózgeshe.
– Olardyń bári bizdiń áýlettiń týys-týǵandary: Maqattyń inisi Kenjebaı Erkejan balasy, Aıtbaı degen aǵaıyn, Esilbaı degen aǵaıymyzdyń sheshesi, Ahmet atamnyń sábı kezinde shetinep ketken qyz balasy jáne bizdiń Tólek rýyna jatpaıtyn, ákemniń ruqsatymen jerlengen bóten bir máıit bar jáne sońǵy jerlengen meniń ákem – Maqatuly Sharap, shyn esimi Shaharap. Al endi Maqat atam men Ahmet atamnyń ómirine toqtalaıyn. 1929 jyly keńes ókimetiniń sol kezdegi mılısııasy Maqat aýylyna kelip, sol aýyldyń mal-múlkin tárkilegen, salyq retinde qalǵan maldyń bárin áketpek bolǵan. Oǵan atam Maqat: «Men beretinimdi úkimetke bergenmin, al endi qalǵan mal-múlkimdi berip, týys-týǵandarymdy, otbasymdy ashtan qyratyn jaǵdaıym joq», dep qarsy shyqqan. Bul sóz úlken basshylarǵa unamaǵan, árıne. Olar dereý aýdan ortalyǵynan mılısııa jiberip, Maqatty tutqynǵa alýdy buıyrǵan. Sol kezde Beısenkúl Syzdyqqyzy ájem Maqat atama: «Esik aldynda jalǵyz mılısııa tur, qalǵandary aýyl aralap, mal jınaýmen júr, endi mundaı múmkindik bolmas. Bir is-áreket jasa da, qash», – degen eken. Sodan Maqat atam ózin kúzetip turǵan mılısııany uryp jyǵyp, ózi aýyldan qashyp, taýlardyń ishindegi úńgirlerge tyǵylady. Solaı 1931 jylǵa deıin úńgirlerde tyǵylyp júredi. Atamnyń sheshesi Ulsha ájem men jubaıy Beısenkúl ájem ekeýiniń únemi taýǵa tamaq tasyp júrgenin baıqap qalǵan aýyldyń bir adamy ókimet adamdaryna habarlaıdy, – deıdi Ábýǵalı aǵa.
Keńes ókimetiniń qaharyna ushyrap, ómiriniń sońyn taý-tasty panalap qýǵyn-súrginmen ótkizgen Maqat baı 1931 jyly qazirgi Qyzylorda oblysy Sulýtóbedegi Daıyr taqyr degen jerde kóz jumady. Inisi Ahmet te dál osy jyly sol mańaıda kisi qolynan qaza tabady.
– Sońǵy kezde Maqat sahanasy týraly jańsaq áńgimeler tarap, tolyq zerttelmeı, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanyp jatqanyna kýá bolyp júrmin. Shyny kerek, jýrnalıster Maqattyń urpaǵyn izdestirip, maǵan ózderi habarlasady degen úmit boldy. Biraq tarıhshy, etnograf, saıahattanýshy bolsyn, birlesken týrıstik top bolsyn, atamnyń basyna baryp, sahananyń tarıhyn ózderinshe paıymdaýdy ádetke aınaldyryp barady. Jergilikti turǵyndardyń aıtqan sózimen aqparat taratyp júr. Kóp rette shyndyqqa janaspaıtyn aqparat tarap jatqany ókinishti. Kishi Arǵyn Tólek rýynan shyqqan Maqat Sarjanuly 1869 jyly týyp, 1931 jyly qaıtys boldy. Maqattyń urpaǵy kúni búginge deıin bar. Maqattan Sharap týady, anam Jamal Qasymqyzy degen kisi bolǵan. Sharaptan 5 bala – 3 ul, 2 qyz týady. Úlken qyzy Zúlpııa – 1948 jyly dúnıege kelgen, Arqalyq qalasynda turady, Erbol, Sáýle esimdi eki balasy bar. Aǵam Qajyǵalı Sharapuly 2017 jyly ómirden ótti. Asqar esimdi uly, Dana esimdi qyzy Almatyda turady. Ekinshi aǵam Muhambetqalı Sharapuly 1997 jyly qaıtty, balalary Marat pen Samat Astanada. Men Arqalyqtamyn, Jeńis atty ulym, Janar degen qyzym bar, ekeýi de Arqalyq qalasynda turady. Maqattyń inisi Ahmet 1873-1931 jyldary ómir súrgen, – degen Ábýǵalı Sharapuly Maqat sahanasynyń tarıhyn shyn bilgisi kelgen adam bolsa, jergilikti jurttyń aýzyndaǵy ańyzǵa súıenbeı, bizdiń ózimizge habarlassa eken degen ótinishin de aıtty.
Ulytaý óńirindegi Sheńber aýylynyń mańynda Maqat sahanasyna uqsap salynǵan kóne mazarlar bar. Biraq bul mazarlardy sahanaǵa uqsatyp turǵan tek syrtqy kelbeti ǵana. Al sáýleti men ishki qurylysynda eshqandaı uqsastyq joq.
Qostanaı oblysy