Qazaqstanda kóktem men jazdyń basynda kartop-kókónistiń baǵasy olımpıadalyq jyldamdyqpen óse bastaıtyny shyn. О́zimizdiń qorda sary maıdaı saqtap kelgen ónimimiz túgesilgen soń, Iran men Pákistannyń, Mysyr eliniń baǵasy ýdaı kókónisin tasyp álek bolamyz. Bul tyǵyryqtan shyǵý úshin el óńirleri arasynda kartop pen kókónis boıynsha aldyn ala kelisimder jasaý qolǵa alynyp jatyr. Iаǵnı oblystardyń áleýmettik-kásipkerlik korporasııalary (ÁKK) belgili bir óńirdegi kókónis ósirýshilermen tıimdi baǵada ónim satyp alý týraly aldyn ala ýaǵdalasady. О́nim ıesi ony mamyr aıyna deıin saqtap, aıtylǵan merzimde jetkizip turady. Bul ádis jergilikti naryqtaǵy baǵany qalypty ustaýǵa kómektesedi dep boljanyp otyr.
Osy rette Úkimet pen jergilikti ÁKK-ler negizgi nazardy Pavlodar óńiriniń kókónis ósirýshilerine aýdaryp otyrǵan syńaıly. Sebebi bul aımaqta ónip shyqqan «ekinshi nan» men sábiz oblys halqynyń suranysynan ondaǵan ese asyp túsedi. Ekinshi jaǵynan alǵanda ónim naryqta sapalyq qasıetimen ári uzaq ýaqytqa saqtalatynymen erekshe. Muny eskergen Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi ózge óńirlerdiń delegasııalaryn jınap, Pavlodar oblysyna bastap keldi. Olar jergilikti óndirýshilermen kezdesip, qysqa qajetti ónim túrleri boıynsha óz suranystaryn jetkizdi.
О́ńirge jumys saparymen kelgen Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń birinshi vıse-mınıstri Arman Shaqqalıev pen Aýyl sharýashylyǵynyń vıse-mınıstri Jeńis О́serbaı kókónis ósirýshilermen kezdesýde aımaqtar arasyndaǵy satyp alýdyń jańa júıesi jolǵa qoıylsa, jergilikti naryqty sapaly ónimmen tolyq qamtý múmkin bolatynyn atap ótti.
– Otandyq agroónerkásip qorlarynyń formatyn ózgertetin ýaqyt jetti. Forvardtyq satyp alý tásili óndirýshiden tikeleı tutynýshyǵa jetetindeı júıede qalyptasýy kerek dep otyrmyz. Pavlodar oblysy aýylsharýashylyq taýarlarynyń birneshe túri boıynsha «tirek óndirýshi» sanalady. Bul áleýetti paıdalaný úshin aımaqtar arasyndaǵy baılanysty jolǵa qoıý kerek. Jergilikti ÁKK-ler men ákimdikter osylaısha jandy baılanys jasap, azyq-túlik taýarlaryn satyp alýda ýaǵdalasyp jatsa, odan eshkim utylmaıdy. Oblystardyń turaqtandyrý qorlarynda keıde maýsymaralyq kezeńde ónim jetispeýshiligi boıynsha másele týyndaıdy. Májbúrli túrde syrttan sheteldiń ónimin satyp ákelemiz. Ol bizdiń naryqqa túskende óte qymbat bolyp shyǵa keledi. Sondyqtan ózimizde ónip shyǵatyn berekeni tıimdi túrde paıdalanýǵa kóshetin ýaqyt jetti, – deıdi A.Shaqqalıev.
Al J.О́serbaıdyń pikirine den qoısaq, maýsymaralyq kezeńde kartop pen sábizdiń bazardaǵy baǵasy kılosyna 200 teńgeden aspaýy kerek. Úkimettiń qoldaýymen qazir forvardtyq satyp alýlar júzege asyrylyp jatyr. El boıynsha shamamen 200 myń tonnadaı aýylsharýashylyq daqyldary turaqtandyrý qorlary úshin satyp alynbaq. Degenmen ónim óndirýshiler taýardyń saqtalýy men suryptalýyna, tıisti jerine deıin jetkizilýine jaýapty bolýy kerek. Máselen, Pavlodar oblysyndaǵy kókónis saqtaý qoımalarynyń basym bóligi zamanǵa saı tehnologııamen jabdyqtalýynyń nátıjesinde kúzde jınalǵan ónimdi mamyr aıyna deıin saqtaýǵa múmkindik mol. Úkimet keler jyldan bastap forvardtyq satyp alý qaǵıdalaryna sharýalar úshin tıimdi bolatyn birneshe tarmaq engizbek. Iаǵnı sharýashylyqtardyń naýqandy júrgizýine qajetti demeý qarjylar der merziminde tólenýge jaǵdaı jasalady. Mysaly, Túrkistan oblysynyń dıqandary men kókónis ósirýshilerine erte pisetin daqyldar úshin erte kóktemde qarjy beriledi.
«Memleket basshysynyń áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyrý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý úshin Kereký óńirinde múmkindik jetkilikti», deıdi Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary Meıram О́teshov. Bir ǵana kartop jáne sábiz boıynsha oblys – elimizdegi negizgi óndirýshilerdiń biri. Aǵymdaǵy jyly óńir halqynyń qajettiliginen 10 esege kóp kartop jınaldy, ıaǵnı 776,5 myń tonna. О́nimniń atalǵan túri boıynsha respýblıkalyq kórsetkishtegi úlesimiz 14 paıyzdan asady. Al jınalǵan kókónisterdiń jalpy kólemi 210 myń tonnany qurady, onyń ishinde sábiz – 169 myń tonna (oblys turǵyndarynyń suranysynan 9 esege kóp). Elimizde jınalǵan sábizdiń 27 paıyzyn bizdiń sharýalar berip otyrǵan kórinedi.
– Aldaǵy qys-kóktem kezeńderi úshin jergilikti kókónis qoımalaryna 317 myń tonna kartop, 120 myń tonna sábiz salyndy. Osy ýaqyt aralyǵynda aımaq jurtshylyǵy shamamen 50 myń tonna kartop, 11,4 myń tonna sábizdi tutynady. Sondyqtan kartop jáne kókónis ósirýshilerdiń qolynda syrtqa eksporttaý úshin 218 myń tonna kartop, 100 myń tonna sábiz qalyp otyr. О́zge oblystardyń ákimdikteri men ÁKK-leri bizdiń kásipkerlermen tıimdi baǵaǵa kelise otyryp, óz turaqtandyrý qorlaryn qamtamasyz etýdiń oraıy týyp tur. Biz ózimizde az ónimderdiń keıbir túrin syrttan satyp alyp jatyrmyz. Máselen, osy jaqynda ǵana Tarazǵa baryp, 300 tonna pııazdy satyp alýǵa sharýalarmen shartqa otyrdyq. Olar pııazdy sapaly saqtaý tehnologııasyn jaqsy meńgergen. Sondyqtan óliara kezeńge deıin ónimdi tolyq kúıinde saqtap, bizge jetkizip beresińder degen talap qoıdyq. Jalpy, qaı ónim túri bolsyn, belgili bir merzimge deıin óndirýshiniń qoımasynda saqtalyp turǵany durys. Sebebi taýardy qalypty ustaýdyń qyr-syryn óndirýshiden artyq biletin adam bolmaıdy. Al jetkizý máselesin ózara kelisip alǵan abzal. Sebebi temperatýrany qalypty ustap turatyn termovagondar men refrıjeratorlar barlyq jerde bola bermeýi múmkin, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary.
Qos vıse-mınıstr jumys sapary barysynda jergilikti «Atameken» UKP alańynda azamattardy jeke qabyldap, kommersııalyq emes uıymdarmen, bıznes-qoǵamdastyq ókilderimen kezdesýler ótkizdi. Sondaı-aq óńirlik kásipkerler palatasynyń, elimizdiń barlyq óńirindegi ÁKK ókilderiniń qatysýymen respýblıkanyń ishki naryǵyn kartop jáne sábizben qamtamasyz etý máselesin qaýzaǵan jıyn uıymdastyryldy. Onda pavlodarlyq iri kartop ósirýshiler óz usynys-pikirlerin jetkizdi.
«Pahar» JShS-nyń dırektory Oleg Lıtvınenko kartopty saqtaý máselesinde biraz másele bar ekenin túsindirdi. Arnaıy jabdyqtalǵan zamanǵa saı qoımalarda temperatýra qalypty deńgeıde ustalyp turatynyna qaramastan ónimniń biraz bóligi mamyrǵa deıin báribir búlinip ketedi. «Biz naryqtyń ashyq bolǵanyn qoldaımyz. Degenmen ózge óńirler kartop pen sábiz satyp alý kezinde baǵanyń jergilikti naryqtan arzan bolmaýǵa tıistigin bilýi kerek. О́ıtsek, biz utylamyz. О́nim 9 aı saqtalǵanda keı jyldary kókónistiń 20-25 paıyzǵa deıingi kólemi satýǵa jaramaı qalǵan», dep muńyn shaqty kókónis ósirýshi. Al «Aqtoǵaı-Agro» JShS-nyń bas dırektory Aleksandr Terentev seriktestik kóp jyldan beri Atyraý, Mańǵystaý aımaqtaryna azyq daqyldaryn tonnalap jetkizip kele jatqanyn, ónimdi saqtaý, jetkizýde eshbir másele týyndamaıtynyn aıtyp ótti. Sondyqtan qorqatyn eshteńe joq. Termovagondar men refrıjeratorlarǵa tapsyrys berýge bolady, tek másele tıimdi baǵaǵa qatysty.
Atyraý oblysyndaǵy «Atyraý» ÁKK basqarma tóraǵasynyń orynbasary Amantaı Aıtbaev byltyr atalǵan korporasııa forvardtyq satyp alý boıynsha jergilikti sharýalardan 2 myń tonnadan astam azyq daqyldaryn alsa, bıyl 5,5 myń tonnadan astam aýylsharýashylyq ónimin alýǵa shart jasalǵanyn aıtady. Mysaly, kartoptyń kılosyn jergilikti sharýalar 165 teńgeden berýge ýáde etken. Atyraýlyq óndirýshilerdiń áleýeti naryqty jabýǵa jetpeıtindikten jyl saıyn elimizdiń ońtústigi men soltústiginen, Qyrǵyzstannan, Ázerbaıjannan, Reseıden, Irannan tonnalap ónim satyp alynady. Aldaǵy ýaqytta shetelden ákelinetin ónimniń ornyn otandyq naryqtaǵy óndirýshiler almastyrady degen nıette.
Pavlodar aýdanynda ornalasqan «Andas» sharýa qojalyǵynyń basshysy Zeınolla Sálmenbaev alýshylar tabylsa 40 myń tonnadaı kartopty tıimdi baǵada satýǵa kelisip otyr. Aıtýynsha, bıyl qojalyq 50 myń tonnadaı kartop jınaǵan. Jergilikti naryq jetkizýshilerine kılosyn 110 teńgeden berse, elimizdiń ózge óńirlerinen qolqa salyp kelip otyrǵan ÁKK ókilderine 133-140 teńgeden bosatýǵa múddeli. Baǵanyń syrtqa qymbat bolatyn sebebi ónimdi qys boıy saqtaý, jetkizý máseleleri qosymsha shyǵyn ákeledi. «Ańdastyń» ıeliginde zamanǵa saı jabdyqtalǵan 45 myń tonnalyq qoıma bar. Pavlodar oblysynyń turaqtandyrý qoryna 1 myń tonna kartop berýge shartqa otyryp qoıypty. Qalǵan ónimdi asyqpaı tıimdi baǵada satpaq.
– Kartoptyń «Vega», «Konkord», «Kolombo», «Gala» sekildi keń taralǵan túrlerin ósiremiz. О́zbekstan halqy «Vegany», ózimizdiń jergilikti jurt «Kolombo» sorttaryn unatady. Bizdiń kartobymyzdy Túrikmenstan, Reseı memleketteri de alyp otyr. Reseıdiń kórshiles aımaqtary kóktemde tonnalap satyp áketedi. Ol jaqta ósiriletin túınekter uzaq ýaqyt saqtaýǵa jaramsyz. Barnaýl, Kemerov, Omby, Tomby, Novosibir qalalarynyń jetkizýshileri turaqty baılanys ornatqan. Maqtanýǵa turarlyq ereksheligimizdi aıtaıyn, egis alqaptarymyzda ósiriletin ónimderimiz saqtaýǵa óte tózimdi. Mamyrǵa deıin saqtaǵanda ónimniń kóp bolsa 5-10 paıyzy ǵana búlinedi. Jyl saıyn tanaptardy aýystyryp, kartoptyń tuqymdyq sapasyn saqtap qalýǵa tyrysamyz. Bir jerge jyl saıyn kartop otyrǵyza berseń ósimdik aýrýǵa ushyraıdy, sapasy tómendeıdi. Al suryptyq qasıetin saqtasań, kartop gendik ereksheligin joǵaltpaıdy, – deıdi kópjyldyq tájirıbesi bar Zeınolla Qaıroshuly.
Sóz sońynda aıtarymyz, jergilikti basshylyqtar óńirlerdegi halyqtyń jaǵdaıyn jasap, áleýmettik baǵada satylatyn kartop pen sábizdi molynan qamtyp qalýǵa tyrysyp jatqandary qýantarlyq. Deı turǵanmen, qys aıaǵy uzaǵanda naryqta dámsiz kartoptar tolyp ketetini bar. Bıyl jyl basynda Pavlodar oblysynyń tutynýshylary tarapynan áleýmettik kartoptyń sapasyna qatysty narazylyq týyndaǵan. Sondyqtan ónimdi saqtap, jetkizýshiler sapa máselesin basty orynǵa qoıýy kerek, al baqylaýshy organdar taýar qaýipsizdigin qadaǵalaýy qajet dep sanaımyz. Bastamanyń basy – dardaı, aıaǵy qyldaı bolmasa eken.
Pavlodar oblysy