2023 jyl munaı naryǵy úshin jaıly bola ma?

Árıne, bul eshqandaı da artyqshylyq emes. Fýtbolda bir kóshbasshyǵa baılanǵan komanda taǵdyry qanshalyqty qyl ústinde turǵan bolyp eseptelse, ekonomıkanyń da bir ǵana taýar eksportyna arqa súıeýi – úlken tyǵyryqpen para-par. Bul bir ashyq teńizge qalt-qult etken jalǵyz qaıyqpen shyǵyp ketkenmen birdeı táýekel.

Munaı qymbat bolyp, dáýirlep tur­ǵan shaǵymyzda ne istemedik? Asta­nany saldyq, «Astana» ataýymen sport brendterin qalyptastyryp, qaptaǵan legıonerge asta-tók aqsha tóledik, sheneýnikter tipti qazyna qarjysyn jymqyryp úlgere almaı jatty, «jasyl energetıka» taqyrybyn tý etip EKSPO ótkizdik (memleket áli kómirge táýeldi, gazdandyrý jumystary jarty jolda toqyrap tur), elorda áýejaıy túrli forýmǵa kelgen qonaqtardan bosamaıtyn boldy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyna biriktik, munaı tasymalyn Reseı terrıtorııasy arqyly júrgizip, eksporttyń 80 paıyzyn sol baǵytqa aýdardyq. 2008 jyly shym-shymdap sharpyp ótken qarjy daǵdarysy 2014-2015 jyldary qaıta aınalyp soqty, ol kezde de zardabyn tolyq sezinbedik, forým óte berdi, sheneý­nikter qazynaǵa qol sala berdi, baı men kedeıdiń arasy alshaqtaýǵa aınaldy, 2020 jyly mańdaıdan soqqan pandemııa es jıǵyzbaı qulatty.

Bizdi ǵana emes, álem elderin de. Munaı baǵasy kúrt quldyrady. Barreline 100 dollardan erkin asqan shalqyǵan dáýren bir-aq sátte ǵaıyp boldy. Ol qıyndyqtyń buǵaýynan da áne-mine sytylyp shyqqandaı bolyp edik, Reseı men Ýkraına arasynda soǵys bastalyp, óńirdegi geosaıası órt lap ete tústi. Bul táýekeldiń zardaby jyldarǵa sozylaryn aıtý úshin sarapshy bolý, saıasattanýshy bolý mindet emes.

Byltyr elimizde shamamen 84 mln tonna kóleminde munaı óndirilip, 65 mln tonnasy eksporttaldy. Eksport birshama azaıyp qaldy (4,1 paıyzǵa). Buǵan árıne, basty sebep – joǵarydaǵy tuspalymyzdyń anyq jaýaby – Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KTK) birneshe ret isten shyǵýy. Osy munaı tasymaldaý júıesi aıasynda qazaqstandyq Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan ken oryndarynda óndirilgen munaı Qara teńizdegi Novorossıısk portyna taıaý ornalasqan termınaldarǵa jetkizilip, sol jerden tankerlerge tıelip, ári qaraı Eýropaǵa jetkiziledi. Qazaqstan óz munaıyn 2001 jyldan beri osy KTK-men tasymaldaıdy.

KTK alǵash ret 2022 jyly naýryz aıynda jumysyn toqtatty. Kompanııa basshylary Qara teńizde turǵan qatty daýyl saldarynan ekinshi jáne úshinshi aılaqtyq qurylǵylardyń jumysy toqtap qaldy dep málimdedi. Keıin ekologııalyq erejeler buzyldy degen aıyptaýmen Novorossıısk aýdandyq soty qubyr jumysyn 30 táýlikke doǵa­ryp qoıdy. Sosyn aıyppul tólet­kizip, qaıta iske qosty. Keıin «aılaq­tyq qurylǵylardyń zaqym kelgen jerlerine tehnıkalyq josparly jóndeý jumystaryn júrgizetin» bolyp tamyzdyń sońynda tasymal taǵy qysqardy. Alaıda sarapshylar munyń barlyǵynyń astarynan saıası sebep kóredi. Másele, resmı Astananyń Kreml pikirimen toqaılaspaı qalǵan­dyǵynda jáne Ýkraınaǵa gýmanıtarlyq qoldaý kórsetýinde dep túsindirdi sarapshylar. Qazaqstanda Ýkraınany qoldaý mıtıngteriniń ótkizilýi de Reseı bıliginiń shamyna tıgen bolýy múmkin. Bul rette olardyń qolynan keler biregeı kedergi – shetelge tasymaldanyp, orasan paıda túsirip turǵan basty ári jalǵyz qubyrdyń shúmegin keri burap tastaý.

Sarapshy Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, taǵy bir túıtkil – buryn KTK arqyly tasymaldanyp, óte tartymdy ónimge aınalǵan qazaqstandyq qospa (CPC Blend) saqtandyrý qunynyń jáne tanker frahtynyń (tankerdi jaldaý baǵasy – red.) ósip ketýine baılanysty Brent markasyna 5 dollarlyq jeńildikpen satylyp jatyr. Kóktemde jeńildik 13 dollarǵa deıin barǵan edi. Jalpy, ótken jyldyń basynda Brent munaıy barreline 79-80 dollardan satylsa, óziniń maksımaldy bıigine naý­ryzdyń alǵashqy jartysynda shyqty: barreline – 123 dollar. Eń tómengi baǵa jeltoqsannyń alǵashqy kúnderinde tirkeldi: barreline – 76 dollar.

Qarjyger Rasýl Rysmambetov ót­ken jyldaǵy birshama qaýipti oqıǵa­larǵa qaramastan el ekonomıkasy­nyń birjola quldyrap ketpegenin aıtady.

«Bizdiń basty eksporttyq quby­­ry­myz – KTK-nyń aınala­syn­daǵy daý-damaıǵa qaramastan Qazaqstannyń munaı eksporty tu­raqtylyq kórsetti. Iá, 3-4 paıyzǵa keri ketti, biraq qazir sonyń ornyn toltyryp jatyr. О́tken jyl geosaıası turǵydan týrbýlentti bol­ǵanymen, ekonomıkalyq turǵydan aıtarlyqtaı jaqsy ótti. Áıtpese, biz qatty qaýiptengenbiz. Byltyr bolǵan eń qıyn ahýal – Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa baılanysty uzaqmerzimdi josparlaýdyń múmkin emestigi jáne álem boıynsha qaýip-qaterdiń órshı túskendigi. Biraq otandyq bıznes jańa táýekelderge tez beıimdelýde jáne 2023 jyly sózsiz ósim traektorııasyna shyǵady», deıdi sarapshy.

Bıyl Qazaqstan 90,5 mln tonna munaı óndirýdi josparlap otyr. Sonyń 71 mln tonnasy eksport­qa shyǵa­rylýǵa tıis. Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqovtyń aıtýynsha, 2022 jyly munaı men gaz kondensatyn esepke alýdyń aq­parattyq júıesi iske qosyldy jáne paı­dalanýǵa berildi, bul búgingi tań­da munaı aınalymynyń 95 paıyzyn baqylaýǵa múmkindik beredi. 71 mln tonna az kólem emes, oǵan qosa KTK táýekeli bar, Qazaqstan byltyr bastaǵan «tasymal marshrýtyn ártaraptandyrý» jobasyn bıyl da qarqyndy jalǵastyratyny belgili. Bul rette Ázerbaıjan, Iran jáne Qytaı arqyly tasymaldy óristetý basym perspektıvaǵa aınalǵaly otyr. Basqa baǵyt týraly sóz bola bastaǵanda Baký – Tbılısı – Jeıhan munaı qubyry alǵash bolyp aýyzǵa iligedi.

«Bul árıne, qyzyq marshrýt. Alaıda jobany iske qosý úshin birqatar máseleni sheshý qajet. Syıymdylyǵy 10 myń tonnalyq tankerler satyp alý kerek. О́ıtkeni úlken tankerler jaǵalaýda qaırańdap qalady. Qubyr jelisiniń jyl saıynǵy ótkizý qýaty nebári 1,5 mln tonna bolǵandyqtan Sangachal bógetin keńeıtý kerek bolady. Biz KTK arqyly 55 mln tonna munaı eksporttaıtynymyzdy eskersek, 1,5 mln tonna degenimiz tym az kórsetkish. Kúrdeli logıstıka tasymal baǵasyn kem degende úsh ese qymbattatyp jiberedi», deıdi Nurlan Jumaǵulov.

Degenmen bıyldan bastap Baký – Jeıhan – Tbılısı arqyly jylyna 1,5 mln tonna munaı eksporttala bermek. Aldaǵy ýaqytta onyń kólemin 6-6,5 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparda bar. Bul týraly byltyr qarashada Par­lament kýlýarynda Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov aıtqan bolatyn.

Sarapshynyń taǵy bir aıtqany, sońǵy kezde Atasý-Alashańqaı munaı qubyryn keńeıtý máselesi de qozǵalyp júr. Onyń ótkizý qýattylyǵy – jylyna 20 mln tonna. Biraq Qyzylordada munaı óndirý kólemi jyl sanap aza­ıyp keledi jáne tek 1 mln tonna ǵana Qytaıǵa jiberiledi. «Sondaı-aq qazir reseılik munaıdy Qytaı arqyly qaıta eksporttap otyrmyz. Sonyń bir bóligi zaýyt jumysyna yńǵaıly bolý úshin Pavlodar munaı óńdeý zaýytyna jóneltiledi. Keleshekte qubyrdy Atasý baǵytyna qaraı keńeıtý josparlanǵan. Bul eksport kólemin arttyrady», deıdi sarapshy.

Qazir Energetıka mınıstrligi birneshe qosymsha baǵytta tasymaldy damytý boıynsha josparlardy qarastyryp otyr. Eń birinshi kezekte – Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytý, onyń sheńberinde temirjol baǵyttaryn jańǵyrtýdy júzege asyrý jáne temirjol vagon-sısternalarynyń taýar parkin keńeıtý, sondaı-aq Aqtaý teńiz saýda portyndaǵy munaı quıý aılaqtaryn rekonstrýksııalaý jáne jańǵyrtý kerek. Odan soń, Novorossıısk, Ýst-Lýga porttaryna odan ári tasymaldaýmen Atyraý-Samara baǵdarynyń qýatyn qosymsha júkteý de basty nazarda bolady. Qazaqstan-Qytaı munaı qubyrynyń keıbir ýchaskelerin keńeıtý máselelerin qosa alǵanda, Qytaı Halyq Respýblıkasyna munaı eksportyn ulǵaıtý josparlanýda. Buǵan deıin Qasym-Jomart Toqaev Aqtaý jáne Quryq porttary arqyly munaı eks­porttaýdy eki ese – jylyna 20 mln ton­naǵa deıin arttyrýdy tapsyrǵan edi. Osyn­daı ártaraptandyrý jumystaryna qaramastan jaqyn keleshekte KTK báribir basty eksporttyq baǵyt bolyp qala bermek. Muny mınıstr sózi de rastaı túsedi.

«Aldaǵy jyly Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń qazaqstandyq ýchaskesindegi kedergilerdi joıý jobasy aıaqtalady. Bul ótkizý qabiletin jylyna 53,7 mln tonnadan 72,5 mln tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi», deıdi bas energetık Bolat Aqsholaqov. Árıne, á degende basqa baǵyttarǵa aýysyp ketý múmkin emes. Tıisti kelisim, tıisti ınfraqurylym daıar bolý qajet. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń sózine qaraǵanda, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytý úshin 20 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa kerek.

«Túrik memleketteri Batys pen Shyǵysty, Soltústik pen Ońtústikti jalǵap jatyr. Sol sebepti qazirgi ótpeli kezeń transport-tranzıttik kommýnıkasııa áleýetin arttyrý jáne olardyń múmkindigin maksımaldy paıdalaný boıynsha erekshe mańyzǵa ıe. Sondyqtan biz transporttyq-logıstıkalyq salany damytýdy mańyzdy dep sanaımyz. Onyń damýy úshin Qazaqstan sońǵy 15 jylda 35 mlrd dollar jumsady. Bizdiń elimiz transporttyq mar­shrýttardy ártaraptandyrýǵa jáne logıstıkany damytýǵa múddeli. Bul maqsatta 2025 jylǵa deıin 20 mlrd dollar ınvestısııa tartýdy kózdep otyrmyz», degen edi Pre­zıdent Samarqandta ótken Túrki memleketteri uıymy elderi kóshbas­shylarynyń sammıtinde.

Aıta keter bolsaq, Qazaqstan munaıy­nyń eń kóp kólemi – 17 mln tonna Italııaǵa satyla­dy. Odan bólek, qazaq mu­naıyn satyp alý bo­ıynsha úzdik on­dyqqa Nıderland (5,5 mln tonna), Koreıa (5,2 mln tonna), Qytaı (5,1 mln tonna), Túrkııa (3,8 mln tonna), Fransııa (3,3 mln tonna), Rýmynııa (3,2 mln tonna), Sıngapýr (2,8 mln tonna), Ispanııa (2,7 mln tonna) jáne Úndistan (2 mln tonna) kiredi.

2023 jyldyń alǵashqy kúnderinde Brent markaly munaı barreline 84 dollardan satyla bastady.