Iesi joq jer jetim

Sondaı-aq: «Igerilmeı jatqan jerlerdi qaıtaryp alý jónindegi komıssııanyń qyzmetine jeke toqtalǵym keledi. Komıssııa jumysynyń aıasynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 2,9 mıllıon gektar jer memleketke qaıtaryldy. Jyldyń sońyna deıin keminde 5 mıllıon gektar jerdi qaı­taryp alý josparlanyp otyr. Igerilmeı jatqan nemese zańsyz berilgen jer kólemi 10 mıl­lıon gektarǵa jýyqtaıdy», degen bolatyn.

Aqmola oblysynda da bul másele óte kúrdeli kúıde edi. Qazir bul tarapta naqty sharýalar qolǵa alynǵan. Búgingi tańdaǵy málimetter bazasynda oblys boıynsha 2  mln 641,6 myń gektar jerdiń kádege aspaı jatqandyǵy kórsetilgen. Onyń ishinde egistik jer kólemi – 153,3 myń gektar. Al jaıylymdyq jer kólemi 2 mln 488,3 myń gektarǵa teń. Osynsha jerdiń el ıgiligine aınalmaı, bosqa týsyrap jatýy ókinishti-aq. Eger osynshama jerge egin egilip, mal baǵylyp jatsa, azyq-túlik qaýipsizdigi tarapyndaǵy birqatar kemshilik joıylyp, el yrysy molaıa túser edi.

Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin ekonomıkalyq baılanys­tar ydyrap, aýyl sha­rýashylyǵy salasy aýyr kúıge tústi. Buryn aqyq dán aıalaǵan, aqtyly mal ósirgen jer bosap qaldy. Sol-aq eken, kól-kósir ónim berip turǵan alqaptarda alabota qaýlap ósip, qýraı basyp, jer jaryqtyq toza bastady.

Ile ózderiniń múmkindigi qaptal jetpese de, bar jerdi baýy­ryna basyp qalǵysy kel­gen­­derdiń qarasy kóbeıdi. Mine, osyndaı ashkózdiktiń sal­darynan jer jaryqtyq jetim­sirep jatyr. El tósin embese, aıalap kútpese, álpeshtep qunar­lan­dyrmasa, toz-tozy shyǵyp, aıtaqyrǵa aınalmaq. Byltyr ob­lystyq jer resýrstaryn bas­qarý departamenti 147 tekserý jumysyn júrgizdi. Osy tek­seris­tiń nátıjesi boıynsha jer zań­namasyn buzý faktilerin joıý týraly 108 uıǵarym berildi. Júıe­li júrgizilgen jumystyń nátı­jesine oraı, 214,6 myń gektar alqap kádege jaratylýda. Onyń 82,7 myń gektary – egistik al­qap, 131,9 myń gektary – jaıylym.

– Qazir el ishinde tórt túlik maldyń basyn kóbeıtýge um­ty­­lys bar, – deıdi Zeren­di aýdanyndaǵy sharýa qoja­ly­ǵynyń basshysy Qulan Bolatov, – átteń qolbaılaý bolyp tur­ǵany – shabyndyq jáne ja­ıy­­lymdyq jerdiń joqtyǵy. Aýyl turǵyndarynyń deni mal súmesimen kún kóredi. Al mal ustaýǵa toqymdaı jer taba almaı otyr. Qysy uzaq soltústikte mal azyǵyn daıyndaý qıyn sharýa. Satyp  alyp baqsań, eńbegiń ótelmeıdi. Sondyqtan osy keıin qaıyrylǵan jerdi ádiletti túrde halyqtyń ıgiligine jaratý kerek. Bir túsiniksizi, qaıtarylǵan jerler qalaı bólinedi? Eshkim túsin­­dirip aıtpaǵannan keıin kóńilge kúdik uıalaıtyny da shyndyq. 

Jerge baılanysty aryz-shaǵymnyń sońǵy jyldary kúrt kóbeıip ketkeni de belgili. El ishindegi ókpeniń de týyndaıtyn jeri – osy. Qazir óńirdegi sot organdarynda 100 myń gektar alqapqa baılanysty 23 talap-aryz qaralýda. 100 myń gektar degenińiz – adam aıtqysyz mol dúnıe emes pe?! Osy jerdiń 30 myń gektary – jaıylymdyq jer.

– Osynyń bári bir kezde jerdi ádiletsiz bólýden týyndap otyr, – deıdi el aǵasy Jámbek Kereev, – eger halyqqa yńǵaıly qylyp bólse, synyqsúıem de jer bos qalmaı, el adamdary sharýasyn yńǵaılap, dáýletin eseler edi. Mysaly, Zerendi aýdanyndaǵy Sadovyı aýylynda jer telimin múlde yńǵaısyz bólgen. Osynda egin egetin seriktestik aýyldyń irgesine taqap jyrtyp tastaǵan. Qazir aýylda egin ekpek túgili, úı salatyn jer joq. 250 otbasy kezekte tur. О́zińiz oılap qa­rańyzshy, mıllıondaǵan gek­tar jer bos jatqanda qala turmaq aýylda jer telimin ala almaý degen aqylǵa syımaıdy emes pe?!

El Prezıdentiniń tapsyrma­syna oraı, ádildik ornaýda. My­sal úshin jalpy kólemi 29 myń gektar jerdi «Askop», «ART-s-Batyr», «Orlovka» seriktestikterinen májbúrlep alý týraly alǵashqy satydaǵy sheshim qabyldandy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet, quqyq qorǵaý jáne basqa quzi­retti memlekettik organdar­dyń qatysýymen oblystyq vedomstvoaralyq top qurylyp, eldi eleńdetip otyrǵan shetin máselege baılanysty júıeli jumys isteýge kóshti. Bul oraı­daǵy sharýa shashetekten eken.

Osy ýaqytqa deıin paıda­lanylmaı kelgen aýyl sha­rýashylyǵy maqsatyndaǵy 300 myń gektar alqap qaıta­rylýǵa tıis bolsa, bul jospar asyra oryndaldy. Sál ǵana mysal keltire ketelik, búgingi tańda 302,4 myń gektar jer qaıtaryldy. Onyń ishinde 214,5 myń gektardan burynǵy ıeleri erikti túrde bas tartty. 6,4 myń gektar jer telimi zamanynda zańsyz berilgendigine baılanys­ty keri qaıtaryldy. Osy arada zańdy belshesinen basýdyń óńirde bir kezde qanshalyqty órshigenin kórýge bolady. Al bul ýaqytta janyn jaldap egin egip, mal baǵýǵa umtylǵan qanshama adamnyń qoly baılanyp, alǵa basqan qadamy keri ketip turdy. 81,5 myń gektar alqaptyń jaldaý merzimi aıaqtalǵan.

Aýdan ákimdikteri qaıtaryl­ǵan aýyl sharýashylyǵy jer­lerin birinshi kezekte jergilikti halyq­tyń qajettiligin múmkindi­gin­she qana­ǵat­tandyrý úshin bóletin bola­dy. О́ńirdegi sharýa qoja­lyqtarynyń alańdaýy da osy máselege baılanysty bolatyn.

Respýblıkalyq «Jer amanaty» óńirlik komıssııasynyń qurylýy jerge baılanysty qat-qabat problemalardy ońynan sheshýge aıtarlyqtaı yqpal  etýde. Aqmola oblystyq fılıalyna osy máselege baılanysty aýyl turǵyndarynyń janaıqaıy jazylǵan, ókpe-naz arqalaǵan ótinishter jıi túsedi. Onyń basym kópshiligi Zerendi aýdanynan joldanypty. Demek tabıǵaty tamyljyǵan, topyraǵy  qunarly bul ólkede másele áli de shıelenisip tur dep aıtýǵa ábden negiz bar. Sondaı-aq Atbasar, Jaqsy, Selınograd, Aqkól aýdan­darynan da aryz-shaǵym jıi túsedi. Kádege aspaı jatqan qyrýar jerdi qoldanystaǵy zań aıasynda keri qaıtaryp alýǵa baılanysty birqatar jumys júr­gizilgenimen, áli de bul tarap­taǵy bar isti shırata túsý qajet.   

Qoldaǵy málimetterdi salǵas­tyra qarap zerdeleıtin bolsa­ńyz, jer máselesi óńirdiń barlyq aýdanynda týyndap otyr. Byltyr jadyraǵan jaz aıyn­da Makınsk qalasynda bolǵanymyzda, mal ustaıtyn qala turǵyndarynyń tórt túlik malyn jaıatyn alaqandaı jer tap­paı otyrǵanyn kórgenimiz bar. Olardyń peshenesine buıyr­ǵany – zańdastyrylmaǵan qoqys tastaıtyn oryn. Bar malyn sol jerde ıirip baǵady. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ys­tyqta oty qashqan jerde ıirip baqqan malda kúı bola ma? Al malsaq qaýym jazdy lajdap ótkizemiz-aý, mal qolǵa qaraǵan kezde qaıtpekpiz dep qynjylyp qalǵan. Negizi osy másele ádiletti sheshilse, aýyl hal­qy­nyń áleýmettik turmysy kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Soń­ǵy ýaqytta maldyń baǵasy ósip keledi. Bul tutynýshyǵa sal­maq bolǵanymen, adal eńbegi aqtal­sa, malsaq qaýymnyń eń­se kóte­rip qalýyna yqpal eteri daý­syz.

Áýel basta ótkir máselege nemquraıly qaraǵannan keıin jalpaq jurttyń ókpe-nazyn týyndatqany jasyryn emes. Aldaǵy ýaqytta el úmit etken ádiletti qoǵamnyń ımandy sharýa­­synyń biri osy bolar edi.

Aqmola oblysy