Kez kelgen qoǵamda demokratııalyq ózgeristerdi bir sátte nemese bir kúnde júzege asyrý múmkin emes. Demokratııany jarlyqpen engize de almaısyń, ár halyqtyń sol maqsatqa jetý úshin óziniń júrip ótetin soqpaǵy, soqtyqpaly joly bolady.
Demokratııa men demokratııalyq ınstıtýttardyń ıdeıalary, jalpy alǵanda, qazaqtyń qoǵamdyq-saıası ómirine jat emes. Erte kezden bastap kóshpeli qoǵamda demokratııalyq dástúr júıeli túrde damyp otyrdy. Dástúrli qazaq qoǵamyna tán saılaý júıesi, bılerdiń ádil tóreligi, el ishindegi qarama-qaıshylyqty sheshýdegi ashyqtyq, dala zańynyń qataldyǵy men týralyǵy – osynyń dáleli.
Prezıdent Q.Toqaevtyń eldegi demokratııalyq damýǵa serpilis berý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurýy tyń sheshim. Memleket basshysy saıasatynyń negizgi ustanymy qoǵammen baılanysty nyǵaıtyp, demokratııalyq ınstıtýttardyń belsendiligin arttyrýǵa negizdeledi. Búgingi tańda elimizde azamattyq qoǵamdy damytý men saıası plıýralızmdi júzege asyrý baǵytynda barlyq demokratııalyq ınstıtýttar qurylǵan. Alaıda olar áli de qalyptasý satysynda.
Prezıdent júrgizilip jatqan saıası reformalarǵa jańa qarqyn berip, saıası partııalardyń Májiliske ótý mejesin 7 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin tómendetý, barlyq saılaý bıýlletenderinde «bárine qarsymyn» degendi engizýdi, aýyl ákimderi saılaýynan keıin aýdan ákimderin saılaýǵa kóshýdi, onlaın-petısııa ınstıtýtyn zańdy túrde bekitip, ombýdsmen týraly arnaıy zań qabyldaýǵa, jastar ındeksin engizip, qaıyrymdylyq sharalaryn yntalandyrýǵa jáne qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýge qatysty bastama kóterip, naqty usynysymen bólisti.
2021 jyly Qazaqstanda alǵash ret aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýy ótkizildi. Aýyl ákimderin saılaý azamattarǵa óz eldi mekenderiniń damýyna, jergilikti jerlerde sheshim qabyldaýǵa tikeleı aralasýyna zor yqpal etip otyr. Ákimdi halyqtyń tikeleı saılaýy memlekettik basqarý júıesiniń uzaq merzimdi qaǵıdattaryn qalyptastyryp, memleket pen qoǵam arasyndaǵy ózara qarym-qatynastyń sıpatyn ózgertti. Aýyl ákimderin saılaý tájirıbesi el arasynda demokratııalyq qundylyqtyń keńinen tarap, azamattardyń saılaý quqyǵyn keńeıtýge, saıası mádenıettiń qalyptasýyna yqpal etip, olardyń belsendiligin arttyrýǵa múmkindik berip otyr.
Saıası reformalar barysynda iske asyrylǵan mańyzdy bastamalardyń biri – prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi. Bul bastamany Qasym-Jomart Toqaev óziniń saılaýaldy baǵdarlamasy sheńberinde talantty jastar úshin tıimdi áleýmettik lıft qurý jónindegi sharanyń biri retinde usynǵan edi. Demokratııalyq qundylyqqa súıenip jasalǵan irikteýdiń arqasynda júzden júırik jastar memlekettik qyzmetke tartylyp, el basqarý isine kiristi.
Prezıdenttiń byltyrǵy naýryz aıyndaǵy saıası reformalar boıynsha halyqqa arnalǵan Joldaýy tujyrymdamalyq turǵydan alǵanda, el damýyndaǵy birqatar irgeli ózgeristi belgilep berdi. Atap aıtatyn bolsaq, sońǵy jyldary qarqyndy júrgizilip kele jatqan saıası reformalar jańa sıpatqa ıe bolyp, aýqymy keńeıe túspek. Elimiz sýperprezıdenttik basqarý júıesinen qýatty parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa aýysady. Prezıdenttiń ókilettiligi qysqartylyp, Parlamenttiń eki palatasynyń qyzmeti qaıta qarastyrylyp, Konstıtýsııalyq sot qurylyp, bılik ınstıtýttarynyń quzyreti teńgeriledi. Qoldanystaǵy saılaý júıesi túbegeıli ózgerip, aralas proporsıonaldy-majorıtarlyq modelge kóshti. Sondaı-aq aldaǵy merzimde saıası reformalar aıasynda jergilikti máslıhattardyń derbestigi men quzyrettiligi artady. Bul saıası reformalardy tolyǵymen iske asyrý eldegi qoǵamdyq úderisterge oń áser etip, saıası turaqtylyqty arttyryp, ártúrli saıası-áleýmettik toptardyń múddesin qorǵaıtyn partııalyq júıeni qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Ortalyqta da, jergilikti jerlerde de sheshim qabyldaý úderisinde azamattyq belsendilikti yntalandyrady, quqyq qorǵaý salasyn kúsheıtedi, ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdy ońtaılandyrady.
Memleket basshysy saıası reformalar baǵdarlamasy aıasynda qoǵamdyq suhbattyń jańa alańyn – Ulttyq quryltaı qurýǵa bastama kóterip, onyń atqaratyn negizgi qyzmetin tanystyrdy. Onyń quramyna óńirlerdiń Qoǵamdyq keńesterinen bir-bir ókilden, Parlament depýtattary, qoǵam ókilderi men sarapshylar kirdi.
Memleket basshysy byltyr Qazaqstan halqy assambleıasynyń sessııasynda sóılegen sózinde Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar jobasyn respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarýdy usyndy. Konstıtýsııalyq reforma bılik tarmaqtary arasyndaǵy qatynastyń tepe-teńdigin qamtamasyz etip, halyqtyń eldi basqarýǵa qatysýyn keńeıtip, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttaldy. Bul – memlekettik modeldiń júıeli transformasııasy, sondyqtan referendým eski modelden birjola ketý jáne saıası júıeni qaıta bastaý úshin mańyzdy edi.
Prezıdenttiń ótken jylǵy qyrkúıek aıyndaǵy Joldaýy el tarıhyndaǵy túbegeıli jańa saıası kezeńdi ashyp berdi. Memleket basshysy bılik júıesin jańǵyrtý maqsatynda oǵan jańa standarttar qoıyp otyr. Bul – bılik organdarynyń mańyzdy saıası sheshimder qabyldaýda barynsha ashyq bolyp, únemi jańaryp, ashyq básekelestik ornatýǵa beıimdeý. Prezıdenttiń aldaǵy merzimde ótetin prezıdent jáne parlament saılaýlary týraly aqparatty aldyn ala jarııalaýy elimizdiń saıası tájirıbesinde buryn-sońdy bolmaǵan qadam boldy.
Joldaýdyń taǵy bir basty jańalyǵy, Memleket basshysynyń prezıdenttiń mandatyn bir merzimge qysqartyp, uzaqtyǵyn 7 jylǵa sozyp, bir ret qana saılana alatyndaı etip ózgertýge usynys jasady. Bul saıası ınnovasııa, álem elderiniń saıası júıelerinde kezdese bermeıtin tájirıbe. Tyń bastama eń aldymen saıası júıeni uzaq merzimde turaqty ustaýǵa, bılikti monopolııalaý qaýip-qateriniń aldyn alýǵa jáne demokratııanyń negizgi prınsıpterin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Qoǵam men bılik arasynda tyǵyz baılanys ornatyp, qoǵamdyq qatynastardy turaqtandyryp, demokratııalyq qundylyqtardy damytýda saıası partııalar men olardyń ókilderiniń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik organdaryndaǵy qyzmeti úlken mańyzǵa ıe. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń partııa músheliginen shyǵýy, sondaı-aq aldaǵy belgilengen parlament pen jergilikti máslıhattarǵa saılaý barysynda saıası partııalardyń konfıgýrasııalary men ustanymdary sońǵy kezde sarapshy toptar arasynda úlken pikirtalasqa aınaldy.
Elimizdiń saıası júıesi úshin partııalardyń mańyzynyń artyp kele jatqanyna qaramastan, kóp jaǵdaıda búgingi saıası arenadaǵy partııalardyń saıası jáne saıası-ekonomıkalyq elıtalardyń múddelerin qorǵaıtyn mehanızm retinde uzaq ýaqyttan beri paıdalanylyp kelgeni belgili. Saıası monopolııany joıý maqsatynda jáne saıası reformalar aıasynda bılik pen qoǵam tarapynan ár áleýmettik-saıası topty qamtý maqsatynda jańa saıası partııalardy tirkeý áreketi de bolashaqqa senimmen qaraýǵa múmkindik beredi. Pikir alýandyǵy men erkin saıası básekelestik memlekettegi oryn alǵan túrli problemalardy der kezinde talqylap, tıisti sheshimder qabyldap, túrli qaıshylyqtardan aldyn alýǵa jol ashady.
Sońǵy jyldary sátti júrgizilgen barlyq saıası reformalar bizdiń memlekettik qurylysymyzdyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» negizgi formýlasyn naqty júzege asyrylatynyn kórsetip otyr. Memleketimizdiń jańarýy aldaǵy saılaýlarmen bastalyp, bul qabyldanǵan barlyq konstıtýsııalyq ózgeris pen búkil saıası júıeni qaıta iske qosýǵa múmkindik bermek.
Nurlan SEIDIN,
saıasattanýshy