Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi «Syr boıyndaǵy dinı aǵartýshylar murasyn keshendi zertteý» jobasyn qolǵa aldy. Aǵartýshylyq baǵyt ustanǵan qaıratkerlerdiń eldi bilimge baýlyp, aǵaıyn tatýlyǵyn, ulttyq salt-dástúrdi saqtaýdaǵy eńbegin tanytyp, murasyn qasterleýge arnalǵan joba zamanynda asa bilimdar tulǵa retinde tanylǵan Tapal ahýn (Nurmuhammed) Qadirulynan qalǵan jádigerdi zertteýden bastaldy.
Horezmde bilim alyp, qazirgi Shirkeıli aýyly aýmaǵynda eki meshit saldyrǵan ahýnnan sırek kezdesetin 40-qa jýyq kitap qalǵan. Qundy jádigerlerdiń birazy aýyl kitaphanasynda tur.
– Osydan 2 jyl buryn «Qundy jádiger» jobasy aıasynda Syr elindegi áýlıe-ánbıeler, ahýn-ıshandar, bıler men batyrlar paıdalanǵan, halyq qasıetti sanaıtyn dúnıelerdi zertteý men nasıhattaý baǵytynda biraz sharýa atqaryldy. Al Syr boıyndaǵy dinı aǵartýshylar murasyn keshendi zertteýde qaıratkerler paıdalanǵan kitaptar men qoljazbalardyń kóshirmesin jasap, mýzeı qoryna qosýdy kózdep otyrmyz. Bul bolashaqta osy baǵytta izdenis jasaıtyndar úshin de úlken kómek bolmaq, – deıdi tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Sapar Kózeıbaev.
Jańa jobanyń basynda murasy zerttelip otyrǵan Tapal ahýn – ǵulamalyǵynan bólek syrttyń yqpalyna qarsy qaırat kórsetken tulǵanyń biri. El aýzyndaǵy áńgimelerdiń birinde 1916 jyly Reseı ımperııasyna qarsy Torǵaı dalasyndaǵy ult-azattyq kóterilis kezinde Amangeldi Imanov óziniń senimdi serikteriniń biri Omar Shıpındi Tapal ahýnnyń batasyn alý úshin Syrǵa jibergeni aıtylady. Ahýn alystan kelgen jolaýshyǵa bata berip, «Bul soǵys – ádil soǵys» degen pátýa jasapty desedi.
Tapal ahýn murasyn zertteýde mamandar nazaryna 1545 jyly Kýtahıa qalasynda jazylyp, arabtyń 40 myń sózi túrki tiline aýdarylǵan «Ahtarı-Kabır» sózdigi men sharıǵat zańdary, jalpy etıka, áskerı strategııa, ekonomıkalyq saıasat qamtylǵan «Fataýa Alamgııar» týyndylary ilinip otyr.
– Bul týyndylar osyǵan deıin «Qundy jádiger» jobasy barysynda da zerttelgen bolatyn. Osy joly urpaqtarynyń qolynan 1896 jyly Úndistanda jaryq kórgen «Salotı Masýdı» kitabyn alyp, kóshirmesin jasattyq. XIV ǵasyrda ómir súrgen sheıh Masýd ıbn Samarqandı jazǵan bul úshtomdyq musylman dástúriniń álippesi ispetti. Parsy tilindegi bul eńbektiń mán-maǵynasyn tolyq túsiný úshin ǵalymdar kómegi qajet, – deıdi mýzeıdiń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaý.
Qazir el arasynda Maral ıshannan, Álibaı ahýnnan qalǵan kóp dúnıe saqtaýly tur. Áıgili Janqoja batyrdyń piri bolǵan Dármenqul ıshan balasy Orynbet ıshan paıdalanǵan kitaptar men qoljazbalar urpaqtarynyń qolynda. Joba barysynda osylardyń kóshirmeleri jasalyp, mýzeı qoryna qoıylmaqshy.
Mýzeı ujymy osy jyly Almatydaǵy M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qoryndaǵy Syr óńirine qatysty folklorlyq mura, derekterdiń kóshirmesin jasap, jádigerler qataryn tolyqtyrýdy josparlap otyr. Ǵylymı hatshy Ashat Saılaý bul baǵytta Syr boıy qazaqtarynyń folklory men etnografııasyn túp-tamyryna deıin túgendegen Ábýbákir Dıvaev jınaqtaǵan muralardyń máni joǵary ekendigin aıtady.
Qyzylorda