«Bazar barsań – baqyr bar, barsań baqyr túgil taqyr joqtyń» keri. Qazir ınternet arqyly jalǵan jumys, ótirik vakansııa usynatyn kompanııalardyń, óz paıdasyna jegip qoıatyn jelilik bıznestiń qara tizimin ońaı taýyp alýǵa bolady. Jumyspen jarylqaýshylardyń qara tizimin jasaýǵa septesip otyrǵandar da sol – sekta sııaqty «setevıkterdiń» aılasynan áreń sytylyp shyqqandar. О́kinishke qaraı, kóp adam osyny óz basynan ótkermeı túsine bermeıtindikten, úsh kúni qor bolǵan jigittiń mysalyn baıandap kórelik.
Jalaqysy joǵary jumys tabamyn, baılyqqa batyp qalamyn dep júrip, kerisinshe quldyqqa dýshar bolǵan, ıakı búkil jıǵan-tergeninen aıyrylyp, ómiriniń sońyna deıin qutyla almaıtyn qaryzǵa batyp qalǵandar da joq emes.
Sonymen, áleýmettik jelide Ádilbek Nurymbet degen azamat: «Jaqynda jumys izdep gýgl aqtaryp otyryp «Dárigerlik jumys, joǵary jalaqy jáne qosymsha bonýsy bar» degen jarnamaǵa habarlasqanmyn. Telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy jigit: «Ofıske kel, sóılesemiz», dedi. Keńselerine shaýyp barsam, kireberiste úlken holl bar eken. Adam kóp, ár jerge otyra qalyp, bári birnárse jazyp jatyr. Men de kireberistegi kisige jónimdi aıttym. «Anketa toltyryńyz» dedi. Sóıtsem, bári anketa toltyryp otyr eken. Men de ne degen qyrǵyn jumys orny dep oıladym da, toltyra berdim. Anketasyn ótkizgenderdi kezegimen shaqyryp jatyr. Kezek maǵan da jetti. Meni qabyldaǵan jigit: «Biz kóterme saýdamen aınalysamyz. Siz dáriger bolǵandyqtan bizdegi dáriler men medısınalyq apparattar jónindegi aqparattardy klıentter men óz qyzmetkerlerimizge túsindiresiz. Qazaqstan ishinde, keıde jaqyn shetelderge konferensııalarǵa barasyz, jalaqyńyz óte joǵary bolady», deı kele, eki kún taǵylymdamadan ótý kerektigin, odan sátti ótsem, ári qaraı jumys isteıtinimdi habarlaıtynyn aıtty. Keshke taǵy bir jigit qońyraý shalyp: «Quttyqtaımyn, sizdiń kandıdatýrańyz ótti, erteń saǵat 11.30-da kelińiz», degende qýanyp qaldym.
Erteńine aıtqan ýaqytynda jetip bardym. Sodan bárimizdi bir májilis zalyna kirgizip, bıznes jaıynda, Robert Kııosakıdiń kvadraty sııaqty úsh saǵat dáris oqydy. Onyń ertesine árkim óz salasy boıynsha aqparat alatynyn, úıge alǵa qoıǵan 50 maqsatyńdy jazyp kelińder dep jiberdi. Erteńine bizdi bólmedi. Keshegi kelgenderdiń bárin qaıtadan sol jerge jınap, kompanııa, anaý-mynaý jaıynda aıta kelip, eń sońynda bul jelilik marketıng Tıanshı bolyp shyqty. Zaıa bolǵan úsh kúnimdi aıtsaıshy!? Bul az degendeı taǵy 160 myń teńgege Tıanshıdiń ónimderin satyp alyp, onymen de qoımaı artymyzdan adam shaqyrady ekenbiz. Aıyna 1 mln teńge alyp júr dep, bir jigitti mysalǵa keltirdi. Qansha jylda jetti desek, 4 jylda deıdi. Qanym basyma shapty. «Úsh kún ýaqytymdy alǵansha birden aıtpaısyńdar ma?» desem, «Bir kúnde aıtyp tastasaq, mıyńa salmaq túsip ketedi», dep qarap otyr. «Keshegi aıtqan ýádeleriń qaıda?» desem, «Osy paketti satyp alsań, biz saǵan jarnama jasaýdy úıretemiz ǵoı», deıdi taǵy da uıalmastan. Tipti osydan keıin birden «jelilik marketıng» dep basyn ashyp aıtyp, sóılesýge barǵan birinshi kúni bárin túsindirip tastaıtyndardy jaqsy kórip kettim. Naǵyz alaıaqtar osynda eken. Gýglǵa jalaqysy joǵary dep habarlama qoıyp, habarlasqanda «Sýrıkov kóshesi 55/1-ge shaqyrsa», onda ol – Tıanshıdiń jelilik marketıngi. Kompanııanyń ónimi týraly eshnárse aıtpaımyn. О́ıtkeni bilmeımin. Biraq adamdy tipti alaıaqtyqpen shaqyrýy – shekten shyqqandyq», dep óz basynan ótken oqıǵany búge-shigesine deıin erinbeı jazypty.
Bul jazbanyń bizdi oılantqan tusy, osy tektes oqıǵalar jazbaǵa pikir qaldyrǵandardyń kópshiligine tańsyq emes, talaıynyń basynan ótken, aýzy da aqshasy da kúıgen. «Jolap ketseń qyr sońyńnan qalmaıtyn, qadalǵan jerinen qan almaı qoımaıtyn «setevık» týysqan men tanystan qutylýdyń jalǵyz joly – aralaspaı qoıý» degen aqyl da júr arasynda. «Jaı eden jýatyn jumys izdeseń de jelilik bıznestiń esigin qaǵyp turasyń», deıdi endi biri.
Rasynda, búginde ekiniń biri osy bıznestiń jeteginde júr. О́kinishtisi, olardyń arasynda joǵary bilimdi mamandar, túsindirgende nebir sózdiń túbin túsiretin «daryndylary» da bar. Sózderine qulaq salsań, jazylmaıtyn aýrý, ketirmeıtin keseli joq. О́zderi de senedi, jurtty da sendiredi.
Eger bul ónimderdiń barlyǵy keremet bolsa, onda nege aýrýhana toly aýrý-syrqaý degen saýaldy ózińizge qoıyp kórińizshi. Osy joldardy jazyp otyrǵanda da qandaı jelilik bıznes shyqsa, birinshi bolyp kirip alatyn «tátemnen» jarnama tópelep túsip jatyr...