Ártaraptandyrýdy áriden bastaý kerek

О́ıtkeni ártaraptandyrý degenińiz tıimdiligi joǵary daqyldardy kóbeıtýmen qa­tar, qolda bardy jańa jaǵdaıǵa be­ıim­deý ǵoı. Onyń júzege asýyna memleket múddelilik tanytyp, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ǵylymyn qoldaý aıasy artýǵa tıis

Biraq osyndaı jetistikpen qa­tar taǵy bir túıtkildiń sheti kórinip tur. Ol – jyldan-jylǵa darııa arnasyndaǵy sýdyń azaıyp bara jatqandyǵy. Ásirese bul sońǵy jyldary qatty baıqalyp tur. Ma­mandar sý tapshylyǵynyń aldyn alatyn jalǵyz amal aımaqtaǵy egis sharýashyly­ǵyn ártaraptandyrý ekendigin aıtady. Biraq sońǵy 20 jyl bederinde úzdiksiz aıtylyp, tıisti qurylymdar arasynda memorandýmdarǵa qol qoıylyp kele jatqanymen, bul bastamany da júzege asyrý ońaı bolmaıyn dep tur.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń «Basseınder jáne oblystar (respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana) bólinisinde 2016-2025 jyldarǵa arnalǵan sý paıdalaný lımıtterin bekitý týraly» 2016 jylǵy 19 tamyzda bekitilgen №367 buıryǵy bar. Osy buıryqtaǵy aımaq­taǵy egistik pen ekologııalyq muqtajdyqtarǵa arnalǵan sý kólemi jyl saıyn mejeden tómen bólinip keledi. Aldyńǵy jyly 5,3 mlrd tekshe metr sý alýy qajet bolǵanmen, onyń kólemi 4,1 mlrd-qa shamalas boldy. Byltyrǵy boljam 3,3 mlrd tekshe metr edi. Osylaısha, aımaq dıqandary kóktem men jazdy áýpirimdep ótkizip júr.

Bul problema óńirdegi negiz­gi daqyl kúrish kóleminiń qys­qarýyna ákelip soǵyp otyr. Biraq bul da tapshylyqtan qınal­­maı shyǵýdyń joly emes. Odan bólek, óńir dıqandary bi­raz jyl­dan beri sýdy barynsha az «ishetin» daqyl túr­lerin kóbeı­­týge kóshken. Mysaly, bir maýsymda 1 gektar kúrishke da­rııa saǵasynan eseptegende 38 850 tekshe metr sý ketedi. Al baq­­sha ónimderine jumsala­­tyny 8 400-9 000 tekshe metr­deı. Biraq osylaı eken dep dás­túrli ónimnen bas tartyp jatqan­dar az. Onyń ústine ártaraptandyrý árkim óz betinshe bastap ketetin sharýa emes. Bul baǵytta óndiris pen ǵylymdy ushtastyrý kerek.

Sońǵy 20 jyldyń bederinde aýyl­shar­ýashylyq ónimderin ártarap­tandyrý dúrkin-dúrkin kóterilip, osy baǵytta talaı is-sharalar uıym­das­ty­ryldy. Biraq sodan shyqqan nátıje shamaly. Onyń basty sebebi oblystaǵy barlyq tehnologııa, tipti sýarý júıesi tek kúrish egistigine negizdelgen. Al shar­ýalar ártaraptandyrýdyń álip­pe­sin bastasyn desek, memleket tarapynan shyǵyny az, paıdasy kóp daqyl túrlerin ósirýge arnalǵan tehnıkalarǵa ınvestısııalyq sýb­­sı­dııany kóterý kerek. Bul – Ybyraı Jaqaev­ atyndaǵy Qazaq kú­rish sharýa­shylyǵy ǴZI ǵa­lym­darynyń pikiri. Sonda qazir ár­ta­rap­tandyrýdyń tıim­diligin túsin­gen­men, tehnıka alý­ǵa qarjysy bolmaı otyrǵan sharýa­lar­dyń úmiti oıanyp, bas­­tama jal­ǵasady.

Osydan sál buryn «shyǵyny kóp kúrishten bas tartý kerek» degen pikirler beleń alyp, ol biraz aıtys-tartysqa jalǵasqan. Negizgi daqyldan jerip otyrǵandar 20-30 jyl buryn kúrish egilgen alqaptardyń birshama bóligi bos qalǵan kezdegi qıyndyqty umytqany qaıran qaldyrady. Sol ýaqytta ınjenerlik júıege kel­tiril­gen alqap sheńgel men jıde basyp, sory betine shyqqan jaramsyz jerge aı­naldy. Qazir kúrishten bas tartsaq, sol jaǵdaı qaıtalanady. Osy ónim arqyly ǵana jerdiń melıoratıvtik jaǵdaıy bir qalypta tur.

О́ńir kásipkerleri arasynan ár­tarap­tan­dyrýǵa alǵashqy bolyp bel baılaǵan kásipkerdiń biri – Jalaǵash aýdanyndaǵy «Er-Áli» ShQ tóraǵasy Álibı Bekjanov. Byltyr qant qyzyl­sha­syn ekken kásipker aımaq úshin osy daqyl tıimdi ekenin aıtady. Bir qyzyǵy, Syrda shyqqan qyzylshanyń qanttylyǵy 20% bolǵan, al Jambyl oblysynda bul kórsetkish 15 %-dyń aınalasy. Demek egýge bolady, biraq oǵan memleketten qoldaý kerek. Zama­na­ýı tehnıka men óńdeıtin zaýyt bolmasa, eńbegiń esh tuzyń sor bolady.

– Ártaraptandyrý – bizdiń óńir úshin asa bir qolaıly sharýa emes. Qy­ryq­qabatty qınalyp júrip shyǵa­ra­syń. Qostanaıda ósken kartop pen bizdiń óńirden shyqqan ónimniń ózindik quny arasynda aspan men jerdeı aıyrmashylyq bar. Olardyń jeri soǵan qolaıly. Osydan da olardyń kartoby arzan bolady. Onyń ústine bul ónimdi jınaıtyn tehnıkanyń quny 60-80 mln teńge aralyǵy. Mysaly, meniń táýekelmen ekken kartobyma salǵan aqshamnyń jartysyna jetpeıtini ǵana qaıtty. Sonda da elge basqa da ónimdi egýge bolatynyn kórsetkim keldi. Osy oımen 5 gektar jerge alma da ektik. Kúnkórisi kúrish bolyp otyr­ǵan eldegi sharýanyń qınalatyn taǵy bir tusy ákimshiliktegi jınalystan jıi estıtin ártaraptandyrýdy neden bastaýdy bilmeıdi. Dıqanǵa qandaı daqyl túrin egýge bolatynyn aıtatyn adam joq. Durysy, kúrish egistigin saqtaı otyryp, baý-baqshany sonyń aınalasynda damytý. Jaqynda oblys basshylyǵynyń usynysymen «Baıqońyr» ÁKK» AQ bizdiń kartobymyzdy satyp alatyn boldy. Seń qoz­ǵalǵan sııaqty. Osyndaı qoldaý bolsa, aýyldaǵy el eńse tiktep qalar edi, deıdi kásipker.

Ártaraptandyrý degenimizdiń negizi – jerdiń qunarlylyǵyn saqtaý. Qazir aımaqta jerdegi gýmýs mólsheri 0,5-1 paıyz aralyǵynda. Al bul 2 pa­­­ıyzdan asýy kerek. Jańa bastamanyń birden jolǵa túsip ketpeı turǵanynyń taǵy bir sebebi bar. Oblysta kúrish sharýashylyǵymen aınalysatyn iri kompanııalar saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana, kópshiligi 50-60 gektar jerge dán seýip otyrǵan maıda qurylymdar. Olardyń bastamany qoldap keter qaýqary joq.

Qazaly aýdanyndaǵy Ǵanı Muratbaev aýyly baý-baqshany kóptep egetin eldi mekender qatarynda. Kezin­de osy aýyldyń tátti qaýyny keńes­ter odaǵynyń ár túkpirinen tabylatyn. Jýyrda aýdanǵa jasaǵan saparymyzda qala irgesindegi osy aýylǵa jolymyz túsip, eginshilermen pikirlestik. Aýdandaǵy «Rza agro» JShS jańbyrlatyp sýarý tehnologııasyn qolǵa alǵan qurylymdardyń biri. Byltyr osy aýyldan 545 gektar alqapqa júgeri ekken seriktestik ony súrlemge paıdalanady. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary bul aýmaqta dándik júgeri de egilgen. Osy aýyl turǵyny Nurlybek Nurǵojaev tamshylatyp sýarý ádisimen qaýyn-qarbyz egip otyrǵan sharýanyń biri.

– Bizdiń jerde ylǵal az. Kúnniń kózi jylt etip, jer degdise, aınalańnyń bári áppaq sorǵa kómilip qalady. Ony shaıý da – bir mashaqaty kóp jumys. Injenerlik júıege keltirilgen jerler ońaı shaıylsa, tyń aýmaqtar ondaıǵa kelmeıdi. Sondyqtan da bizge jerdi lazermen tegisteý qajet. Al oǵan bizdiń shamamyz kele bermeıdi. Tipti aqshasyna jaldaýǵa da taba almaımyz. Jer tegistelse, ónim de eselep artar edi. Qazir men 50 tonna alatyn jerden 15-20 tonna ǵana alyp júrmin. Jańaǵydaı jaǵdaı jasalsa, baqsha egýge yntalylar qatary kóbeıedi, – deıdi ol.

Aýyldaǵy sharýaǵa keregi – tehnıka. Osydan biraz jyl buryn aýyldardan servıstik daıyndaý ortalyqtary ashylyp, oǵan biraz tehnıka toptas­ty­rylǵan. Biraq aýyldaǵylar ol tusta baqshaǵa moıyn buratyndaı emes edi, sondyqtan da SDO-nyń bastamasy jalǵasyn tapqan joq. Qazir eldegiler eńse tiktep qaldy, jastar arasynda baý-baqsha egýge talaptylar kóp. Jańaǵy tehnıkanyń kerek kezi osy.

Kúrishke suranys artpasa, kemi­meı­di. Mysaly, qazir álem boıynsha jylyna 730 mln tonna kúrish óndiriledi, jer júzi halqynyń jalpy tutynatyny budan áldeqaıda kóp. Sondyqtan kúrish alqabyn azaıtpaı, qazirgi kólemdi saqtaı otyryp kóp ónim alýdyń jolyn qarastyrǵan durys. Jyl sa­ıyn lızıngke tehnıka alyp, júzdegen adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan sharýashylyqtar da esten shyqpaǵany jón. Sondyqtan da saladaǵy ǵalymdar da, aýyl sharýa­shy­lyǵy mamandary da Syr bo­ıynda negizgi daqyl kúrish bolyp, qal­ǵandary sonyń aınalasyna toptasýy qajet degen pikirde. О́ıtkeni ártaraptandyrý degenińiz tıimdiligi joǵary daqyldardy kóbeıtýmen qa­tar, qolda bardy jańa jaǵdaıǵa be­ıim­deý ǵoı. Onyń júzege asýyna memleket múddelilik tanytyp, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ǵylymyn qoldaý aıasy artýǵa tıis. Sonda ǵana ortaq bastamadan oń nátıje shyǵady.

– Bizdiń óńir jaǵdaıynda ártarap­tan­dyrýdy júzege asyrý qıyn. О́ıt­keni egin sharýashylyǵyna jeke adam ǵana aqsha salyp otyr. Oblystaǵy sharýa qojalyqtarynyń 90 paıyzy ın­vestorǵa táýeldi. Al kásipker tek tıimdi ónimge ǵana qarjy quıady. Baý-baqshany ósirgenimen ótkizetin jer joq, ony óńdeıtin oryn qajet. Jıyrma gektarǵa júgeri egip kórdim, shyǵymy jaqsy boldy. Biraq ony jınaıtyn, óńdeıtin agregat qajet. Ár sharýaǵa gektarlap jer berip, baqsha ónimin «Baıqońyr» ÁKK» AQ-men kelisimge otyrǵan úlken saýda orta­lyq­tary arqyly satyp alýdyń amalyn jasasa bolar edi. Osyndaı júıe bol­masa, is alǵa júrmeıdi, deıdi máse­le­ni zerttep júrgen jergilikti ká­sip­ker Erulan О́mirserikov.

Kásipkerdiń pikirinshe, «Baıqońyr» ÁKK» AQ arqyly sharýanyń tehnı­ka­ǵa muq­tajdyǵyn sheshýge bolady. Ob­lys­ta kartop egýge daıyn sharýa qo­ja­­lyqtary bar. Olarǵa sony qınal­maı jınap, óńdep alýǵa jaǵdaı jasaý kerek. Jańa bastama júzege asý úshin júıeli túrde qoldaý qajet. Áıtpese, ár­ta­raptandyrýdyń jyryn taǵy 20 jyl aıtatynymyz anyq.

Byltyr ártaraptandyrý baǵy­tyn­da 793 gektarǵa túrli daqyl egilgen bolatyn. Osy baǵytta 2025 jylǵa deıin 17,2 myń gektarǵa jetkizý jos­parlanyp otyr. Bul rette sheteldik beldi ǵa­lym­darmen jańa tásilderdi engizý ju­mystary bastaý aldy.

Osylaısha, ártaraptandyrýdyń álqıssasy tym áriden bastalyp tur. «Túrli daqyl egip, bastamaǵa ún qosam» degen sharýalardyń nıetin qol­dap, isten nátıje shyǵarý úshin memleket tarapynan demeý qajet.

Qyzylorda