Jurtshylyq jaqsy biledi, Quralbek Qulajanov – kórnekti ǵalym, bilikti basshy, joǵary mekteptiń isker uıymdastyrýshysy, ulaǵatty ustaz. Seksenniń seńgirine shyqqan osynaý mártebeli mereıjasyna ol otandyq ǵylym men joǵary bilim berý isiniń iri ókili retinde úlken jetistikterimen kelip otyr. Hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń, Ulttyq ınjenerlik ǵylym akademııasynyń, Ulttyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń, sondaı-aq birqatar halyqaralyq ǵylym akademııalarynyń akademıgi Quralbek Sádibaıulynyń elge sińirgen eńbegi zor.
Zamanymyz bir, dáýirimiz bir bolǵan soń, ári ekeýmiz de ǵylym, bilim salasynda uzaq jyldar boıy qyzmet etip kele jatqandyqtan, Quralbek Sádibaıulyn bir kisideı bilýim zańdy. Oraıy kelip turǵanda onyń ómir jolyna az-kem toqtalyp óteıin.
Túrli ensıklopedııalyq jáne anyqtamalyq basylymdardan onyń ómirbaıanyn ońaı tabasyz, Q.Qulajanov S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin «Hımııa, organıkalyq katalız» mamandyǵy boıynsha bitirgennen keıin sondaǵy katalız kafedrasynda ınjener bolyp jumysqa qaldy, osy kafedranyń aspıranty boldy.
Ol uzaq ýaqyt boıy ǵylymı jumyspen aınalysty, kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalar qorǵady. Astyq ónimderin keshendi óńdeýdiń ıon-ozondyq tehnologııasyn ázirleý, «sýyq» tehnologııalar negizinde emdik-profılaktıkalyq maqsattaǵy jańa úlgidegi ekologııalyq jaǵynan qaýipsiz taǵam ónimderin jasaý, aýyl sharýashylyǵynda mal sútin óńdeýdiń ınnovasııalyq tehnologııalaryn ázirleý, tamaq ónerkásibi shıkizatyn, aýyzsýdy jáne sý resýrstaryn lazerlik tehnologııa negizinde óńdeý men saqtaýdyń jańa tásilderin jasaý – onyń ǵylymı zertteýleriniń negizgi taqyryby. Bul jumystar otandyq ǵylymı jetistikter qatarynda joǵary baǵalandy. Bir sózben aıtqanda, onyń barlyq zertteýi adamdardyń turmys-tirshiligin jaqsartýǵa arnalyp keledi.
Q.Qulajanov – ATÝ-de halyqaralyq standarttarǵa saı joǵary ınjenerlik-tehnologııalyq bilim berý jáne óndirispen ushtastyrylǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn jolǵa qoıa bilgen bilikti de isker basshy. Osy eńbekteriniń nátıjesinde ol respýblıka kóleminde joǵary mekteptiń iri uıymdastyrýshylarynyń biri retinde tanymal.
Qyzmet órisin keńeıtý, keıingi býynǵa tájirıbeńdi úıretý, ǵylymı zertteýlerge jas ǵalymdardy tartý qajettigi týyndaıtyn kez bolady. Mine, osyndaı sebepten de 1980 jyly Quralbek Sádibaıuly Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýty Almaty fılıalynyń ǵylymı-zertteý sektorynyń meńgerýshisi qyzmetine bekitilgen soń, jańa iske ózine tán jigermen qulshyna kiristi. Keıinnen fılıal dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, Analıtıkalyq jáne fızıkalyq-kolloıdtik hımııa kafedrasynyń meńgerýshisi, nan ónimderi jáne toqyma buıymdary tehnologııasy fakýlteti dekanynyń orynbasary, dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary jáne 1994 jyldan bastap osy fılıaldyń dırektory bolyp jumys istedi. 1996 jyldyń mamyr aıynda Almaty tehnologııalyq ınstıtýtynyń rektory, 1999 jyly «Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti» AQ-nyń rektory boldy, al 2014 jyldan bastap «Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti» AQ-nyń prezıdenti qyzmetin atqaryp keledi.
Osy oraıda osynaý oqý ordasy fılıaldan derbes ınstıtýtqa, sodan keıin ýnıversıtetke aınalýy Quralbek Sádibaıuly Qulajanovtyń tynbas qajyr-qaıratynyń, úlken biliktiliginiń arqasynda múmkin bolǵanyn aıta ketýimiz kerek. Sońǵy otyz jyl bederinde ATÝ-dyń qalyptasýy, damýy jáne qol jetkizgen jetistikteri, el ekonomıkasynyń mańyzdy da ózekti salasy – jeńil jáne tamaq ónerkásibi úshin qajetti kadrlar daıarlanýy Quralbek Qulajanovtyń esimimen tikeleı baılanysty. Eren eńbeginiń nátıjesinde túrli deńgeıde marapattarǵa ıe bolyp keledi.
Akademık Quralbek Qulajanov «Qurmet» ordenimen, birneshe merekelik medalmen, bilim men ǵylymdy damytýǵa qosqan zor úlesi úshin halyqaralyq Shaptal medalimen (Parıj), «Ǵasyr ǵulamasy, akademık N.Nazarbaev – UǴA altyn medalimen», Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń Ahmet Baıtursynov atyndaǵy altyn medalimen, Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń «Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleriniń kásipodaǵyna sińirgen eńbegi úshin» medalimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý úzdigi», «Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» belgilerimen marapattalǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Mádenıet qaıratkeri, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty, Sarysý aýdanynyń qurmetti azamaty, Qazaqstannyń qoǵamdyq nagradalar men ataqtar jónindegi komıtetiniń sheshimimen «Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti azamaty», «Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵynyń qurmetti azamaty», «Máskeý memlekettik taǵam óndiristeri ýnıversıtetiniń qurmetti professory» qurmetti ataqtary bar. Ol sonymen qatar ardagerler qozǵalysyna belsendi qatysqany úshin «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi sheshimimen «Qurmet belgisimen», Kásipkerlik bastamalardy qoldaý qory keńesiniń sheshimimen «Basqarý isine sińirgen eńbegi úshin» qurmet belgisimen, Qazaqstan Injenerlik akademııasy tóralqasynyń sheshimimen «Qazaqstannyń qurmetti ınjeneri» belgisimen, Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵy keńesiniń sheshimimen qaıyrymdylyǵy úshin «Saýap» medalimen marapattalǵan jáne taǵy basqa da birqatar halyqaralyq, respýblıkalyq, qoǵamdyq mańyzdaǵy marapattardyń ıegeri. Sonyń ishinde Halyqaralyq bıznes Assambleıasynyń «Eýropalyq sapa» nagradasy, «Altyn Úki» (Jeneva, Shveısarııa) nagradasy, «Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵynyń qurmetti azamaty» ordeni bar.
Mine, osy bir tolyq qamtylmaǵan atalymdar tiziliminiń ózi onyń otandyq joǵary bilim jáne ǵylym salasynda aıanbaı eńbek etip kele jatqandyǵynyń kórinisi ispettes.
Joǵaryda aıtqanymdaı, zamandastar retinde de, hımıkter retinde de Quralbek Sádibaıuly ekeýmiz bir-birimizdi kópten beri bilemiz. Biraq 1995 jyldan ǵana jaqyn aralasa bastadyq, ol kezde men elimizdiń Bilim mınıstri bolyp taǵaıyndalyp, Almatyǵa kóship kelgenmin. Sol tusta ol Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýty Almaty fılıalynyń dırektory bolatyn. Men bul fılıaldyń oqý-laboratorııalyq jáne ǵylymı jabdyqtarmen jaraqtandyrylýy jaǵynan, sondaı-aq professor-oqytýshylar quramynyń dárejesi turǵysynan negizgi ınstıtýttan kósh ilgeri ekenin birden baıqadym. Qaı jaǵynan qarasań da, bári jınaqy, tártip bar. Fılıal joǵary bilim ordalary arasynda ne jylýdan, ne elektr jaryǵynan qaryzy joq oqý oryndarynyń biri edi. Úlgili boldy. Qıyn kez edi ǵoı, qarajat jetispeıdi, oqytýshylar men qyzmetkerlerge jalaqy berý keshiktirilip jatty.
El Úkimetiniń sheshimi boıynsha ońtaılandyrý júrgizilip, joǵary oqý oryndarynyń birqatary qosylyp, biriktirilip jatqanda Quralbek Sádibaıuly basqaratyn fılıal, kerisinshe, derbes ýnıversıtetke aınaldy, onyń ústine bir ózi ǵana solaı quryldy. Odan basqa barlyq joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary iri oqý oryndarynyń quramyna qosylyp ketti.
Sonymen qatar professor Quralbek Qulajanov ǵylymı-zerteýlermen belsene aınalysty, tamaq ónimderiniń tehnologııasy boıynsha jas ǵylymı mektep qurdy. Osy irgeli zertteýleri úshin ol Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy. Onyń basqarýyndaǵy «Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti» aksıonerlik qoǵamy TMD kóleminde beldi joǵary oqý oryndarynyń birine aınaldy.
2022 jylǵy maýsym aıynda QS Quacquarelli Symonds Halyqaralyq reıtıng agenttigi (Ulybrıtanııa) QS World University Rankings-2023 álemniń úzdik ýnıversıtetteri reıtınginiń kezekti basylymyn jarııalady. Osy reıtıngtiń nátıjelerine sáıkes Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti dúnıe júziniń 100 memleketiniń joǵary oqý oryndary ishinde 561-570 shepke ornyqty. Qanshama oqý oryndary irikteýden óte almaǵandyǵyn eskersek, bul óte jaqsy kórsetkish.
Sondaı-aq 2022 jyly Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti QS Stars halyqaralyq reıtıng júıesiniń joǵary baǵasyna ıe boldy. QS Stars halyqaralyq reıtıng júıesi ýnıversıtetterdi negizgi krıterıılerdiń keń aýqymy boıynsha baǵalaıdy. Sonyń ishinde basty eki sanat boıynsha: oqytý jáne jumysqa ornalastyrý jóninen ýnıversıtet 5 juldyzdan aldy. QS Stars sarapshylary júrgizgen aýdıt nátıjeleri boıynsha ATÝ jalpy esepte 4 erekshelik juldyzdarymen marapattaldy. QS juldyzdary ýnıversıtetke halyqaralyq arenadaǵy ımıdjin arttyra túsý úshin jańa múmkindikter ashady.
Almaty tehnologııalyq ýnıversıteti úshin halyqaralyq yntymaqtastyq onyń qyzmeti men mıssııasynyń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Quralbek Sádibaıulynyń tikeleı basshylyǵy men qoldaýynyń arqasynda qazirgi tańda ATÝ alys jáne jaqyn shetelderdiń kóptegen joǵary oqý orynymen jáne ǵylymı ortalyǵymen ózara yntymaqtastyq týraly memorandým jasasqan. Sonyń nátıjesinde ýnıversıtet stýdentteri men oqytýshylarynyń shetelderde bilim alyp, zertteý jumystaryn júrgizýine, biliktilikti arttyrý baǵdarlamalaryna qatysýyna múmkindik jasalyp otyr.
2012 jyldan beri ATÝ túlekterine dıplomnyń eýropalyq úlgidegi Qosymsha tirkemeleri (Diploma Supplement) berilip keledi.
Osynda dıplom alǵan mamandar elimizdiń túkpir-túkpirinde jáne alys-jaqyn shetelderde taǵam óndirisiniń, jeńil ónerkásiptiń, jalpy ekonomıkanyń túrli salasynda, sonymen qatar memlekettik qyzmette abyroımen eńbek etip júr. Mınıstr bolǵandary da, órkendi óndiristi basqaryp júrgenderi de bar. О́z túlekterine jumys berýshilerdiń suranysy jaǵynan ýnıversıtet elimiz boıynsha joǵary oqý oryndary arasynda aldyńǵy qatarda keledi. Buǵan, joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, asa bedeldi halyqaralyq jáne ulttyq reıtıngtik agenttikterdiń túrli saraptan súzgilenip, ábden pysyqtalǵan nátıjeleri aıǵaq. Nege deseńiz, bul agenttikter eń áýeli osy aıtyp otyrǵan kórsetkishterdi basshylyqqa alady.
ATÝ prezıdenti Quralbek Qulajanovtyń basty nazarda ustap otyrǵan jobasy – ýnıversıtettiń ǵylymı-zertteý jáne ınnovasııalyq qyzmeti. Ol «bilim – ǵylym – ınnovasııa – óndiris» sıklin bir jelide damytý baǵytyn ustanyp keledi. Ýnıversıtet aldaǵy ýaqytta ǵylymı-zertteý oqý ordasy retinde damýdy jáne tanylýdy maqsat etip otyr.
Endeshe, ATÝ respýblıka kóleminde jáne Ortalyq Azııa sheńberinde beıindi beldi de bedeldi joǵary oqý ordalarynyń birine aınaldy desek, bul eń aldymen, onyń basshysy – prezıdenti akademık Quralbek Qulajanovtyń muqalmas qajyr-qaıratynyń, tereń bilim-tájirıbesiniń, tabandy maqsatkerligi men kóregen jańashyldyǵynyń, zor uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda múmkin bolǵanyna eshkim kúmán keltire almaıdy.
Mine, iri hımık-ǵalym, pedagog, akademık Q.Qulajanov osyndaı jan. Sonymen qatar Quralbek Sádibaıulyn dos-jarannyń, aınalasyndaǵy adamdardyń qadir-qasıetin biletin, asa bir meıirban adam dep tanımyn. Ol shyn máninde qarapaıym, senimge berik ári tabandy da qaǵıdatty ustanymy bar óz isine berilgen adam. Quralbek Sádibaıulynyń osy jolǵy mereıjasy – ómirindegi taǵy bir shyń, onyń aldaǵy ýaqytta da óz ujymymen birge ǵylymda da, joǵary oqý ornyn damytý baǵytynda da bıik belesterge qaraı betteı beretinine senemin.
Murat JURYNOV,
UǴA prezıdenti, akademık