Ortalyq Azııa halqynyń shamamen 60 paıyzy azyq-túlik pen kiris kózi retinde aýyl sharýashylyǵyna táýeldi. Alaıda bul óńirdegi sýarmaly jerlerdiń 40-60 paıyzyna deıingi bóligi tuzdy bolyp keledi. Budan Túrkimenstan (jalpy aýmaqtyń 68 paıyzy), О́zbekstan (51 paıyz), Qazaqstan (50 paıyz) jáne Túrkııa (30 paıyz) zardap shegip otyr. Tipti topyraqtyń bolmashy tuzdanýynyń saldarynan daqyldardyń ónimdiligi 20 paıyzǵa tómendeıdi, al tuzdylyǵynyń mólsheri joǵary jerlerde 70-80 paıyzǵa deıin jetedi.
Qazaqstanda mundaı jerlerge Qyzylorda, Túrkistan, Almaty jáne Jetisý oblystaryndaǵy kúrish jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósiretin egistik alqaptaryn jatqyzýǵa bolady. Onyń negizgi sebepterine topyraqqa mıneraldy tyńaıtqyshtardy esepsiz sińirý, drenaj júıesiniń buzylýy, aýyspaly egistikterdi óz deńgeıinde qoldanbaý jáne sýarý rejimin durys saqtamaý jatady. Árıne, tuzdy topyraq aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirýge tıimsiz bolatyny beseneden belgili. О́ıtkeni sortańǵa aınalǵan egistik alqaptarynda qarashirik mólsheriniń azaıýy topyraq qunarynyń tómendeýine, bıologııalyq belsendiliginiń nasharlaýyna jáne siltiliginiń joǵarylaýyna ákelip soǵady.
Sondaı-aq tuzdanǵan topyraqtyń tuzdylyǵyn joıýdyń barshamyzǵa belgili dástúrli hımııalyq ádisteri qazirgi tańda túrli sebepterge baılanysty qoldanylmaı otyr. Aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý maqsatynda hımııalyq tyńaıtqyshtardy qoldanýdyń paıdasymen qatar tıgizetin keri áserleri de bolady. Kúrish dánin seber aldynda júrgiziletin topyraqty óńdeý ádisteriniń kóptigi (qyrtysty jyrtý, kóktemgi jyrtý, qopsytý, taptaý, tyrmalaý jáne taǵy basqalary) jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar men hımııalyq zattardy shamadan tys qoldaný arqyly mol ónimge qol jetkizýge bolady. Biraq bul ýaqytsha ǵana tabys. Kerisinshe topyraq qunarynyń negizgi bóligi bolyp sanalatyn qarashiriktiń tez ydyraýyna, saldarynan topyraq qunarynyń kúrt tómendeýine tikeleı áser etedi.
El aýmaǵynda irgeles respýblıkalardan bastaý alatyn Syrdarııa, Ile sekildi iri ózenderdegi sý deńgeıi túrli sebepterge baılanysty jyldan-jylǵa tómendep keledi. Bul kúrishti sýarýǵa arnalǵan sý kóleminiń jyl saıyn 30-40 paıyzǵa tómendeýine ákelip soǵady. Buǵan qosa bul sýlar ónerkásiptik jáne sharýashylyq-turmystyq qaldyqtarmen lastanatynyn da atap ótken jón. Qazirgi tańda kúrish daqyldaryn óndirý quny óte joǵary, al kerisinshe dánniń taýarlyq sapasy básekege qabiletsiz. Sondyqtan sýdy kóp qajet etetin kúrish daqyldarynyń kólemin barynsha qysqartyp, topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaýda kúrishtiń aýyspaly egis tanaptarynda mal azyqtaryna qajetti burshaq tuqymdas daqyldarynyń kólemin (túıe jońyshqa, jońyshqa) 30-40 paıyzǵa ulǵaıtý kerek. Sýdyń mólsherin únemdeý jáne topyraqtyń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda osy óńirdiń aýyl sharýashylyǵyn et jáne sút baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttaý mańyzdy.
Osylaısha, topyraqtyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýdyń jáne ekinshi ret tuzdanǵan topyraqty qalpyna keltirýdiń birden bir tásili retinde keshendi túrde tuzǵa tózimdi ósimdikterge fıtomelıoranttardy qoldaný ádisi birinshi orynǵa shyǵady. Keleshegi zor mundaı fıtomelıoranttarǵa jońyshqa men túıejońyshqa jatady. Sondyqtan bul daqyldardyń alqaptaryn keńeıtý jáne olardy kúrishke aýyspaly egistik retinde barynsha paıdalaný jemshóp bazasynyń damýyna, mal azyǵyndaǵy aqýyz tapshylyǵy máselesin sheshýge edáýir áser etedi jáne mal sharýashylyǵynyń odan ári damýyna zor úlesin tıgizedi.
Qazirgi ýaqytta kúrishtiń aýyspaly egisinde jońyshqa daqylynyń atqarar mańyzy zor. Alaıda onyń kemshilikteri de az emes. Atap aıtqanda, jońyshqa sýarý kezinde túıejońyshqamen salystyrǵanda sýdyń mólsherin eki ese kóp qajet etedi. Sondaı-aq jońyshqanyń ónip-ósýi tómen. Bul jońyshqa tuqymynyń syrtqy qatty qabyǵyna baılanysty. Kóbinese jońyshqanyń dáni sebilgen alqaptardyń tórtten biri óspeı qalady. Sebilgen tuqymdardan tek 30-40 paıyzy, al keıbir aımaqtarda 15-20 paıyzy ǵana ósip-ónip shyǵady. Tuzdy topyraq ósimdikterdiń zat almasý jaǵdaılaryna da keri áserin tıgizedi. Jońyshqa daqyly tuzǵa tózimsiz bolǵandyqtan, ósimdik tuqymynyń ósip-ónýi barynsha tómendep, óte sırek shyǵady. Saldarynan jońyshqanyń ónimdiligi aıtarlyqtaı tómendeıdi.
Jońyshqa daqylynyń taǵy bir kemshiligi zııankes fıtonomýstyń eń súıikti qoregi ekendigi. Bul zııankester, ásirese qurǵaqshylyq jyldary jońyshqa ósimdigine edáýir zııan keltiredi. Iаǵnı japyraqtaryn tez zaqymdap, tek soıaý-soıaý sabaqtaryn qaldyrady. Bul qubylys, ásirese jońyshqanyń birinshi orymy kezinde baıqalady, keı jaǵdaıda alǵashqy orymdy tolyǵymen jep qoıady. Joǵaryda keltirilgen derekterdi túıindeı kele, jońyshqa daqylynyń ekinshi ret tuzdalǵan sýarmaly egistikter úshin fıtomelıorant retinde bolashaǵy joq ekenin aıta ketken jón.
Tuzǵa tózimdi ekinshi fıtomelıorant – malazyqtyq burshaq tuqymdas ósimdigine jatatyn túıejońyshqa daqyly. Bul ósimdik topyraqtyń quramyndaǵy tuzdardy tamyrlary arqyly boıyna sińirip, tuzdyń mólsherin birinshi jyldyń ózinde eki esege, al ekinshi jylynda 70-80 paıyzǵa deıin tómendetedi. Sebebi atalǵan daqyldyń sabaǵynyń boıy bıik, tamyry nyq ári kólemi óte úlken (20-25 t/ga deıin) jáne tamyry topyraqqa tereń enedi de, topyraqtaǵy mıkroorganızmderdiń kómegimen organıkalyq zattar túzilip, onyń qunarynyń artýyna múmkindik jasaıdy. Nátıjesinde, topyraqtyń eń qunarly bóligi qarashirikke (gýmýs) aınalýyna tikeleı áser etedi. Gýmýs – bul organıkalyq komponentter (gýmın jáne fýlvoqyshqyldary) men beıorganıkalyq bólikterden (gýmattar men fýlvattardyń quramyna kiretin mıneraldar) turatyn úlken qosylys. Topyraqty qorektik zattarmen qamtamasyz etý fýnksııasynan basqa, aýyr metaldar men radıonýklıdterdiń tuzdaryn baılanystyratyn bıologııalyq súzgi retinde de áreket etedi. Sondaı-aq ol egistikte ylǵaldy saqtaýǵa jáne topyraqta sý men aýanyń tepe-teńdigin ornatýǵa yqpalyn tıgizedi.
Sonymen qatar túıejońyshqa, ásirese jasyl balaýsasy azyqtyq qundylyǵy joǵary ónimdi daqyl retinde erekshe baǵalanady. Ol sýarmaly egistikterde bir vegetasııalyq kezeńde sortyna baılanysty 350-den 800 s/ga deıin kók balaýsa beredi. Alaıda qazirgi ýaqytta túıejońyshqa daqyldarynyń kólemin ulǵaıtýǵa kedergi keltiretin birqatar másele bar. Sonyń biri – túıejońyshqanyń tuqymdyq dániniń syrtqy qabyǵynyń qattylyǵyna baılanysty shyǵymdylyǵynyń óte tómen bolýy.
Tuqymdyq dánniń ónimdiligin arttyrý úshin túrli ádister qarastyrylǵan. Ásirese óndiriste kóbinese arnaıy mashınalardyń kómegimen dánniń syrtqy qatty qabyǵyn buzý úshin mehanıkalyq zaqymdaý (skarıfıkasııa) ádisi jıi qoldanylady. Atalǵan ádis kóp jaǵdaıda dánniń qabyǵyn ǵana ydyratyp qoımaı, sonymen qatar onyń ishki qurylysyn da edáýir zaqymdap, dánniń fızıologııalyq ónip-ósý úderisterine keri áserin tıgizedi. Saldarynan dánniń keıbir aýrýlarǵa tez shaldyǵýyna jaǵdaı jasaıdy. Olar topyraqta shirip ónbeı qalady. Oǵan qosa bul ádis, ıaǵnı mehanıkalyq skarıfıkasııa edáýir qosymsha shyǵyndy talap etetini de anyq.
Osy oraıda Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń ǵalymdary atalǵan ádisti almastyra alatyn, tuqymdyq dánniń shyǵymdylyǵyn bıologııalyq jolmen arttyratyn sellıýlozolıtıkalyq bakterııalar negizinde jasalǵan tıimdiligi joǵary otandyq bıopreparat ázirlep, óndiriste keńinen paıdalanyp otyr. Tuqymdyq dándi sebý aldynda atalǵan preparatpen óńdegende, dánniń ónip shyǵýyna edáýir kedergi keltiretin syrtqy qalyń qatty sellıýloza qabyǵynyń ydyraýyna yqpal etedi. Nátıjesinde, atalmysh daqyldyń shyǵymdylyǵy 80-90 paıyzǵa deıin artady. Atalǵan ádis dándi mehanıkalyq skarıfıkasııalaý ádisin tolyǵymen almastyrady.
Joǵaryda atalǵan máseleler topyraqty qunarlandyrýdyń hımııalyq joldaryna balama túrde agroekojúıelerde úzilissiz júrip otyratyn mıkrobıologııalyq úderisterdi retteýge basa nazar aýdara otyryp, qunary tómendegen topyraqty bıologııalyq jolmen bastapqy qalpyna keltirýdiń jańa ádisterin izdestirýdiń ózekti ekendigin kórsetip otyr.
Ekonomıkasy jaqsy damyǵan elder qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy salasynda hımııalyq qospalardy qoldanýdan bas tartyp, tabıǵı bıologııalyq taza ádisterdi tolyq paıdalanýdy usynyp otyr. Bıologııalyq nemese organıkalyq eginshiliktiń taǵy da bir ereksheligi – topyraqqa tabıǵı organıkalyq zattardy endirý jáne topyraqtyń qunaryn arttyratyn fıtomelıoranttar egý arqyly topyraqtyń bıologııalyq belsendiligin arttyrýǵa tikeleı qatysty topyraq mıkroorganızmderiniń tynys-tirshiligin qadaǵalap otyrýǵa múmkindik týdyrady.
Ádette, óndiristik jaǵdaıda kúrishten joǵary ónim alý úshin topyraqqa jyl saıyn orta eseppen 250-350 kg/ga azot jáne 150-200 kg/ga fosfor mıneraldy tyńaıtqyshtary beriledi. Biraq olardy úzdiksiz berý topyraqtaǵy qarashirik mólsheriniń tómendeýine ákelip soǵady. Qazirgi ýaqytta kúrish alqaptarynyń topyraqtaryndaǵy qarashiriktiń mólsheri shamamen 0,5-0,7 paıyzdy quraıdy. Bul rette topyraq qunarlylyǵyn qalpyna keltirýdiń hımııalyq ádisterge balama joldarynyń biri – mıkroorganızmder negizinde jasalǵan bıologııalyq preparattardy qoldaný.
Bizdiń ortalyqta topyraqty bıologııalyq azotpen qamtamasyz etetin atmosferalyq aýadan azotty sińirýshi mıkroorganızmder negizinde bıopreparat ázirlenip, óndiriske engizildi. Tabıǵı jaǵdaıda burshaq daqyldary, atap aıtqanda, túıejońyshqa bir vegetasııalyq kezeńde topyraqta ózdiginen gektaryna shamamen 60-70 kg ǵana bıologııalyq azotty jınaqtaıdy, al onyń tuqymdaryn bıopreparatpen óńdegen jaǵdaıda 300-350 kg/ga deıin artyp, kelesi egiletin basqa da daqyldardyń azotqa degen qajettiligin tolyǵymen qanaǵattandyryp, ónimdiligin 30-40 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik beredi.
Topyraqqa fosfor mıneraldy tyńaıtqyshyn bergende, onyń 8-10 paıyzyn ǵana ósimdikter sińire alady, qalǵan 90-92 paıyzy jyl saıyn topyraqta «qajetsiz» qor bolyp jınala beredi. Tabıǵatta tek mıkroorganızmder ǵana fosfordyń erimeıtin túrin erıtin túrine, ıaǵnı ósimdikterge qajetti formasyna (R2O5) aınaldyrý qabiletine ıe. Bul úderisti fosfatsińirýshi (fosfatmobılızdeýshi) mıkroorganızmder ǵana júzege asyrady. Al ortalyq ǵalymdary shyǵarǵan bıopreparatty qoldanǵan jaǵdaıda sol «qajetsiz» fosfor tyńaıtqyshtaryn ósimdikke sińimdi túrine aınaldyryp, mıneraldy tyńaıtqyshtar qoldanbaı-aq, ósimdiktiń jasyl massasynyń ónimdiligi 20-30 paıyzǵa artady. Osylaısha, azot sińirýshi jáne fosfatmobılızasııalaýshy mıkroorganızmder negizinde jasalǵan bıologııalyq preparattardy qoldaný azot pen fosfor mıneraldy tyńaıtqyshtaryn tolyǵymen almastyrady. Nátıjesinde, daqyldardyń ónimdiligi tómendemeı, kerisinshe artady.
Hımııalyq tyńaıtqyshtar men pestısıdterdi qoldanbaı, organıkalyq jolmen alynǵan ónimder qorshaǵan orta men adamdar úshin paıdaly jáne qaýipsiz. Organıkalyq eginshilikke kóshýdiń birinshi jáne negizgi mindetteri – hımııalyq tyńaıtqyshtar men ósimdikterdiń zııankestermen kúres barysynda qoldanyp júrgen hımııalyq preparattardan tolyǵymen bas tartý.
Sonymen qatar túıejońyshqany mal azyǵy retinde tıimdi paıdalaný jónindegi másele túbegeıli sheshilmeı, onyń kólemin arttyrý múmkin emes. Alaıda bul daqylǵa tán, onyń gúldený kezeńinde qyshqyl dámdi jáne jaǵymsyz ıisti organıkalyq qosylys – kýmarın alkaloıdy túzilip, aýyl sharýashylyǵy túlikteri onyń kók balaýsasyn mal azyǵy retinde jemeı qoıady. Sondyqtan sharýa qojalyqtary amalsyzdan ony oryp, tek pishen daıyndaýǵa májbúr. Biraq keptirý barysynda onyń japyraqtary túsip, tek soıaý-soıaý bolyp sabaqtary ǵana qalady. Oǵan qosa kepken kezde quramyndaǵy korektik zattardyń mólsheri azaıyp, daıyndaǵan pishenniń de sapasy edáýir tómendeıdi. Sapaly mal azyǵyn daıyndaýdyń jalǵyz joly – súrlem.
Budan bólek mal ónimdiligin kóterýdiń mańyzdy sharttarynyń biri – maldy azyqtandyrýdyń qystyq túrin jazdyq túrine múmkindiginshe jaqyndatý. Sondyqtan túıejońyshqanyń kók balaýsasyn oryp alǵannan keıin ylǵaldylyǵyn shamamen 55-60 paıyzǵa deıin degditip, arnaıy transheıaǵa salyp, nyǵyzdap, aýa kirmeıtindeı etip betin plenkamen jaýyp tastaý qajet. Shamamen 30-45 kún ótken soń paıdalanýǵa ábden bolady. Osylaısha daıyndalǵan pishendemeniń quramynda almasý energııasy, proteın, qant, karotın tolyǵymen saqtalyp jáne sonymen birge joǵary ónimdi maldardy qunarlyǵy joǵary, sapaly mal azyǵymen qamtamasyz etedi.
Súrlemdi sútqyshqyldy jáne propıonqyshqyldy bakterııalar negizinde jasalǵan otandyq bakterııalyq bıopreparatpen daıyndaǵan jaǵdaıda, kýmarınniń mólsheri kúrt tómendep, aýyl sharýashylyǵy maldarynyń aǵzalary úshin paıdaly organıkalyq qyshqyldar, onyń ishinde sút qyshqyldary túzilip, zııandy maı qyshqyldarynyń túzilýine edáýir kedergi jasaıdy. Sapaly daıyndalǵan pishendeme tuzdalǵan kókónisterdiń ıisine uqsas sál qyshqyl jaǵymdy ıisimen erekshelinedi. Sonymen qatar osy daqyldy súrleýge túıejońyshqanyń alǵashqy jylynda birinshi jáne ekinshi orymyn, ekinshi jylynda birinshi orymyn paıdalanǵan durys. Sodan keıingi kúzgi orymdy tuqymdyq dánge qaldyrý kerek.
Topyraqtyń qunarlylyǵyn, tuqymdyq dánniń ósip-ónýin, daqyldardyń ónimderin arttyrý jáne jemshóp bazasyn nyǵaıtý boıynsha tolyq tehnologııalyq sıkldy júzege asyrý maqsatynda bizdiń ortalyqta joǵaryda atalǵan bıopreparattardy óndiriske keń aýqymdy engizý úshin óndiristik jeli uıymdastyryldy. Bul preparattarǵa barlyq quqyqtyq qujattar men taýardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattar alynǵan. Mıkroorganızmder shtammdary, bıopreparattardy jasaý tehnologııalary, taýar belgileri patenttermen qorǵalǵan.
Osylaısha, biz usynǵan bıologııalyq tehnologııalardy qoldaný, kelesideı negizgi mindetterdi sheshýge kómektesedi. Birinshiden, topyraqtyń tuzdylyǵyn barynsha tómendetý, qarashiriktiń mólsheri men onyń qunarlylyǵyn arttyrý arqyly ekinshi ret tuzdanǵan sýarmaly egistik jerlerin qaıta qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Ekinshiden, topyraqty taza bıologııalyq azot jáne fosfor tyńaıtqyshtarymen qorektendirýge jol ashady. Úshinshiden, túıejońyshqanyń kók balaýsasyn súrleý arqyly mal sharýashylyǵyn qunarlyǵy joǵary ári sapaly mal azyǵymen qamtamasyz etýge kómektesedi.
Jalpy alǵanda, usynylǵan is-sharalardyń barlyǵy bıologııalyq nemese organıkalyq eginshilik standarttaryna sáıkes keledi – topyraqqa engiziletin hımııalyq preparattardy óte az mólsherde qoldana otyryp, topyraqtaǵy mıkroorganızmderdiń múmkindigin keńinen qoldaný.
Uzaqmerzimdi ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesinde, bizdiń ortalyqta agroónerkásiptik keshendi damytýǵa qajetti kóptegen jańa jáne bolashaǵy zor ázirlemeler daıyndaldy. Bul ǵylymı jetistikterdiń tikeleı óndiriske shyǵýy ábden múmkin.
Jýrnalıster, blogerler, ekologter, qoǵam belsendileri tabıǵatta ekologııalyq jaǵdaılardyń jyl saıyn tómendep jatqandyǵy týraly máselelerdi kóterip júr. Biraq olar osy máselelerdiń sheshý tetikterin naqty aıta almaıdy. Al bizdiń ortalyq ázirlegen bıologııalyq tehnologııalar men bıopreparattardy qoldaný, topyraqtyń ekinshi ret tuzdaný problemasyn sheshý arqyly burshaq tuqymdas daqyldardyń kólemin egis alqaptarynda ulǵaıtyp qana qoımaı, Qazaqstannyń birqatar óńirinde qunarly mal azyǵy óndirisin damytýǵa jańa serpin beredi. Bul óz kezeginde elimizdiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı úlesin qosady.
Usynylyp otyrǵan tehnologııalar bizdiń klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgen biregeı otandyq bıopreparattar jáne óndiriske iri kólemde engizilgen. Qazirgi ýaqytta biz usynǵan tehnologııanyń balamasy joq.
Amangeldi SADANOV,
Mıkrobıologııa jáne
vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń bas dırektory