Qazaq mýzykasy, ásirese kúı ónerine jańasha kózqaras, baıyptaý kerek pe eken álde? Bul sóz buǵan deıin de talaı ret aıtylyp, jazylǵan. Múmkin alǵashqy qadamdar jasalyp jatqan da shyǵar, kim biledi... Alaıda biz kúı tyńdap, ol týraly ádebıetterdi oqyǵan saıyn álgindeı oıǵa at shaldyramyz. «Onda bir sumdyq syr bar estilmegen...» (M.Maqataev) degen keremetke oranamyz da qalamyz. Bul oıymyzdy ádebıettegi nebir ǵajap qısyndar ornyqtyra túsedi. Qyzyǵýshylyǵymyzdy arttyrady.
О́rkenıet deımiz be, adamzat aqyl-oıy týdyrǵan jetistikter ǵylymı negizdelmeı, bir qalypqa túsip, kózben kórip, qolmen ustalatyn dúnıege aınalmaıynsha moıyndalýy qıyn. Al ondaı dúnıeler keıbir elde ǵylymı túrde ataý tańylyp, resmı moıyndalmaı turyp-aq jasala berýi múmkin. Jańa termıni týyp, mańaıyndaǵy jurttarǵa máshhúr bolmasa da, ult óziniń júrip ótken jolynda belgili tulǵalary arqyly sondaı qundylyqtardy sezinip, tipti shyǵarma retinde týdyryp, kópshilik arasynda taralyp ketkenin ańdaımyz. Osy oraıda Talasbek Ásemqulovtyń Asqar Súleımenov týraly jazbalarynan mynadaı mysaldar keltirýge májbúrmiz.
« – Shyn er, shyn rysar úsh nársege – áıelge, júırik atqa, sulý sazǵa bas ııý kerek, tabynýy kerek, – degen edi birde Asekeń. – Qazaqta osy úsheýi de bar. Ásirese Táttimbet pen Dáýletkereıde. «Kórkem hanym» Dáýletkereıdiń áıelge arnaǵan eń asqaq kúıi. Dáýletkereıdiń uly Salaýatkereı de dáýlesker kúıshi bolǵan eken. Salaýtkereıden Mámen úırenipti. Al Mámenniń shákirti ózimizdiń Qalı aqsaqal. Qalı Jantileýovti aıtam. Osy Qalekeńniń oryndaýynda Mámenniń «Qarajan hanym» kúıin tyndadym. Aıtarǵa sóz taba almadym. Sol burynnan kele jatqan, Dáýletkereı jańa arnaǵa túsirgen uly dástúr Mámenniń ónerinen taǵy bir bıik kórinis taýypty. Osy Mámenniń birde «Dúrbeleń», birde «On jetinshi jyl» dep tartylatyn kúıin tyńdaǵanda ǵajapqa qaldym. Áli kúnge deıin bul jumbaqty sheshe almaı kele jatyrmyn.
– О́ziń oıla. Bul óte kúrdeli kúı. Árıne, qazaq kúıleriniń kóbi kúrdeli. Biraq mynaý basqa sapadaǵy kúrdelilik. Qurmanǵazyǵa qatysty aıtyp, eldiń barlyǵy jaýyr qylǵan «sımfonızm» degen sóz bar. Jaýyr bolsa da aıtaıyn, Mámenniń «Dúrbeleńi» – qazaqtyń sımfonııasy.
– Jalǵyz daýysty emes pe, – dedim ádeıilep, – Monodııa ǵoı.
– Seniń aıtyp otyrǵanyń forma, – dedi Asekeń. – Meniń aıtyp turǵanym – mýzykanyń rýhy, qabyldaýdyń deńgeıi.
Aravınnen osy jaıynda surap edim, derek tarap ketedi dedi me, áıteýir eshteńe aıtpady. Bar bolǵany «Men Dáýletkereı týraly ulan-ǵaıyr materıal jınadym, endi kitap jazǵaly jatyrmyn», dedi. Keıinnen bul málimetti múldem basqa jaqtan aldym. Dáýletkereı orystyń qalalaryna baryp, orys dvorıandary sııaqty kıinip, opera men sımfonııalyq konsertterdi tyńdaıdy eken. Onyń kúılerindegi erekshe alymdylyq osy jańa, qazaqta buryn-sońdy bolmaǵan mýzykalyq tájirıbeden tamyr tartyp tur. Madıardiń áýenderin eýropalyq klassıkamen astastyra bilgen Ferens Lıst pen Bela Bartoktan qaı jeri kem, aıtshy óziń.
– Sonda, sizdiń oıyńyzsha, qazaq sımfonızmi on toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasynan beri qaraı óz-ózinen paıda bola bastaǵan ǵoı? – dep suradym men.
– Týra ústinen tústiń, – dedi Asekeń, – Sımfonızm sovettik kezeńniń jemisi emes, baıaǵyda, bir ǵasyr buryn paıda bola bastaǵan. Bastaýynda uly Dáýletkereı tur. Sımfonııany sovet zamanynda jańadan, ekinshi ret oılap shyǵaryp keregi joq edi.
– Mundaı kúpirdi aıtýdan qoryqpaısyz ba? – dedim qaljyńdap.
– Joq, – dedi Asekeń, – Ol az bolsa, aıtaıyn, qazaq mýzykasynyń tarıhy qaıtadan jazylýy kerek. Jáne ol tarıh jazylady da. Men buǵan Qudaıǵa sengendeı senemin» depti Asqar Súleımenov.
Bul, árıne, tosyn pikir. Biraq kemisi joq kelisti pikir. Endigi urpaq bajaılap mán berip, asa yjdaǵattylyqpen qolǵa alýǵa tıis tyń taqyryp der edik. Jáne mundaı tujyrymdar men qorytyndylarǵa kóz jibergende bizdiń óner men mádenıet týraly eńbekterdiń kóbi keńestik kezde jazylyp, sol kezdiń senzýrasynan ótkenin árdaıym qaperde ustaýymyz kerek. «Otar eldiń tarıhyn otarlaýshy jazady» degen sóz – sóz. Qazaqtyń saz ónerinde buryn bolmaǵan nárse joqqa tán shyǵar.
Qazaq topyraǵynda kúıshilik ónerdiń ozyq úlgisin kórsetip, mektebin qalyptastyrǵan Dáýletkereı de kókten túse salmaǵany anyq qoı. Oǵan deıin bolǵan uly saryndar ishinen qaınap shyǵyp, óz zamanynyń qasıetterin boıynan ótkergen aqsúıek óner ıesi. Shyǵarmalaryn tyńdaǵan saıyn shyńdalyp, ushtala túsedi. Al Mámen kúıshiniń «Dúrbeleń» nemese «On jetinshi jyl» týyndysyn tyńdaǵan jan joǵarydaǵy pikirge eriksiz ılanady. Uly rýhtyń kúmbiri jan dúnıeni astań-kesteń etedi. Shynymen dúrbeleń jasaıdy. «Aqylǵa, oıǵa birlik» degendeı, anda-sanda uıyqtap ketpes úshin sondaı shyǵarmalardy tyńdap, sana-sezim men rýhqa dúrbeleń týdyryp turǵannan artyq ne bar?!