Agrosektordy saqtandyrǵysy keletin kompanııalardyń yqylasy tek iri sharýashylyqtarǵa aýyp turǵany, Úkimettiń aýyl men fermerge qatysty kózqarasy solardyń jaǵdaıyna qarap qalyptasatyny osyǵan deıin aıtylǵan. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy olardyń úlesi – 4-5 paıyz. Al qalǵan 95 paıyz qaramaǵynda 10-15 gektar jeri bar usaq fermerlerdiń úlesinde. «Usaq fermerlerdiń jaǵdaıyn kim oılaıdy?» degen suraqtyń jaýaby tabylmaǵanyna ondaǵan jyldar ótti.
Saqtandyrý segmentiniń sarapshysy Azamat Kerimbaev 15 jyl buryn naryqta 44 kompanııa bolǵanyn, qazir qatary sırep qalǵanyn aıtty.
«Kóptegen elde saqtandyrýshylar tehnıkalyq jańalyqtardy engize otyryp, ekonomıkanyń túrli salasyna belsendi túrde ınvestısııa jasap jatyr. Bizde ondaı úrdis áli joq», deıdi sarapshy.
Agrosektordy saqtandyrýdyń bas operatory – «Agrarlyq nesıe korporasııasy» sharttaryna tek irilendirilgen sharýashylyqtar ǵana jaýap bere alady. Al saqtandyrý segmentinde júrgen sarapshylar birinshi kezekte memleketten sýbsıdııa alyp otyrǵan sharýashylyqtarǵa basymdyq beretinin aıtady. Investorlardyń saqtandyrý salasyna qyzyǵýshylyq tanytpaýy naryqtaǵy kompanııa sanyn qysqartyp jatyr.
A.Kerimbaevtyń aıtýynsha, saqtandyrý kompanııalary kelisimshartqa qol qoımaı turyp jerdiń qunarlylyǵy men qýańshylyqqa tózimdiligin spýtnık arqyly tekseredi. Osy talapqa saı keletinder ǵana saqtandyrý kompanııasynan tólem alady.
Sarapshylar saqtandyrý mádenıeti qalyptaspaǵanyn, halyqtyń basym kópshiligi bul salaǵa májbúrli túrde baratynyn talaı ret aıtqan. A.Kerimbaevtyń aıtýynsha, múlkin saqtandyrǵysy keletin azamattardyń birazy eń arzan saqtandyrý polısterin satyp alýǵa tyrysady.
Úkimettiń esebine sáıkes, 2021 jyly aýyl sharýashylyǵyn saqtandyrýǵa 1 mlrd 24 mıllıon teńge kóleminde qarajat bólindi. 2022 jyly 156 myń gektar jer saqtandyrylǵan, bul respýblıka boıynsha jalpy egis alqabynyń 1 paıyzyna da jetpeıdi. Bul aımaqtar negizinen Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda ornalasqan. Mysaly, Eýropalyq odaq elderinde aýyl sharýashylyǵy aımaqtarynyń 60-paıyzdan astamy saqtandyrýmen qamtylǵan, ol elderde klımattyq táýekelder Qazaqstanǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen. Aýyl sharýashylyǵyn saqtandyrýǵa suranystyń tómen bolýynyń negizgi sebepteriniń biri – memlekettik qoldaýdyń jetkiliksiz kólemi jáne saqtandyrý ónimderin tutyný mádenıetiniń joqtyǵy.
Táýelsiz sarapshylar usaq fermerlerdiń qateligin aýyzbirshiliktiń azdyǵymen baılanystyrady. Biri nesıe, sýbsıdııa surasa, endi biri eshteńe keregi joq deıdi. Nesıe alý baǵdarlamasynyń júıesin ózgertip, sýbsıdııanyń keı túrlerin ońtaılandyryp jatqanyna qaramastan usaq fermerler ún qatpaı, beıtarap qalyp otyr.
Qoǵam qaıratkeri, ekonomıst Qýanysh Aıtahanovtyń aıtýynsha, saqtandyrý segmenti – bıznes. Olardyń agrosektorǵa qatysty ustanymy men Úkimettiń ustanymyn bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy.
«Aýyldy qoldaýǵa bólingen qarjynyń qomaqty bóligi iri sharýashylyqtarǵa berildi. Demek saqtandyrý kompanııalarynyń sol qarjyny paıdalanyp otyrǵan iri sharýashylyqty saqtandyrýǵa múddeli bolýy da naryq zańy. Osy ólshemmen qarasaq olarǵa qýańshylyqta syr berip qalatyn egis alqaptaryn saqtandyr dep qolqa salý da naryq zańyna qaıshy», deıdi.
Biraq qomaqty qarjyny ıelenip otyrǵanyna qaramastan iri sharýashylyqtar agrosektordy aıaǵynan tik turǵyzdy dep taǵy aıta almaımyz. Dese de memleket bıyldan bastap aýyldy kóterýge den qoıyp jatyr. Memleket basshysynyń aýyl aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy osy sózimizge dálel. Bıyldan bastap «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy bastaldy. Bul baǵdarlamany júzege asyrý úshin ákimdikterge 52,4 mlrd teńge bólinedi. Bul qarjyǵa 11 606 mıkrokredıt berý josparlanyp otyr. Sondaı-aq respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý aıasynda oblys ákimderi 2023 jyly aýyl halqyna qosymsha 15 090 mıkrokredıt berý úshin 73,5 mlrd teńgege ótinim bergen.
«Jalpy, aýyldy damytý baǵdarlamasynda jerdi saýyqtyrý máselesine kóńil bólip, ártúrli sebeppen isten shyǵyp qalǵan sýarmaly jerlerdi aınalymǵa engizý úshin melıorasııalyq sharalar atqarylýy kerek. Jekeshelendirý barysynda sharýashylyqtar usaqtalyp, burynǵy ishki sharýashylyq kanaldar men kárizdik júıeler, tik drenaj uńǵymalary sharýashylyqaralyq nysandarǵa aınalyp, kópshiligi ıesiz qaldy. Usaq sharýa qojalyqtarynda qarjy, tehnıka bolmaı sý, káriz júıeleri ýaqtyly tazalanbaı, uıyq basyp, sý tartý qýatynan aıyryldy. Jerdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn kótermeı saqtandyrý kompanııalarynyń betin beri burý múmkin emes», deıdi Q.Aıtahanov.
ALMATY