Dollarsyzdaný úderisi jedeldeı bastady

Tómen deńgeıdegi valıýtalyq salymdarmen joǵary deńgeıdegi teńgelik salymdar usynylatyn mólsherlemelerdi bel­gileý, kepildendirilgen somany ulǵaıtý, teńgelik salymdardy qorǵaý baǵ­darlamasy sııaqty teńgelik aktıv­ter­­diń tartymdylyǵyn arttyrýǵa yqpal etetin sharalar qabyldanyp, nátı­je­sin­de, oń ózgerister baıqala bastady.

Finprom esebine sáıkes, byltyr qyrkúıek aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha halyqtyń ekinshi deńgeıli bankterdegi (EDB) salymynyń kólemi 14,7 trln teńgeni qurap, bir jylda birden 17,1%-ǵa ósken. Bul rette salymdar qury­ly­myn­daǵy negizgi úles teńgege tıesili – 65,4%. Aıta ketý kerek, shamamen 5 jyl buryn, 2017 jyldyń qyrkúıeginde shetel valıýtasyndaǵy salymdardyń úlesi – 57,2%, al 2015 jáne 2016 jyldyń qyrkúıeginde tıisinshe 76,4% jáne 66,9% boldy. Bul rette 2016 jyldyń qań­tarynda eń joǵary mánge ‒ 80,4%-ǵa jetken bolatyn.

2016 jyldan bastap teńgedegi salymdar úlesiniń ulǵaıý úrdisi tez ósýde, al tutynýshylar ulttyq valıýtadaǵy jı­naqtarǵa basymdyq bere bastady.

Daǵdarys qubylystaryna jáne ınf­lıa­sııanyń ósýine qaramastan, teńgelik salymdar negizinen júrgizilip jatqan aqsha-kredıt saıasaty esebinen tartymdy bola tústi. Ulttyq banktiń statıs­tı­kalyq derekterine qaraǵanda, jeke tulǵalardyń merzimdi teńgelik salymdary boıynsha syıaqy mólsherlemesi 2021 jyldyń sońynda 7,8%-dy qurasa, 2022 jyldyń qyrkúıeginde 12,2%-ǵa deıin ulǵaıdy. Bul rette shetel valıý­ta­syndaǵy merzimdi salymdar boıynsha syıaqy mólsherlemesi ózgermeıtin 0,9%-dy qurady. Mundaı jaǵdaıda teńgedegi salymdardyń artyqshylyǵy bar.

Aıta ketý kerek, jeke bankterdiń syıaqy mólsherlemesi ortasha deńgeıden joǵary. Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory (QDKBQ) usyn­ǵan 2022 jyly jeltoqsandaǵy syıa­qy­nyń eń joǵary mólsherlemelerin qarastyratyn bolsaq ta, merzimdi salymdar boıynsha tolyqtyrý quqyǵynsyz mólsherleme 16,5%-ǵa, jınaq boıynsha 17,5%-ǵa jetedi.

DATAmetrics sarapshylary teńgelik salymdardyń artyqshylyǵyn eseptegen bolatyn. Eger salymshy 1 mln teńgeni teńgelik depozıtte orta eseppen bes jyl boıy saqtasa, onda kapıtal ósimi 59%-dy quraıdy (+ 593 958 teńge). Osyndaı jaǵdaıda dollarlyq depozıtte aqshany saqtaý kezinde teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamynyń ózgerýin eskere otyryp, bes jyl ishinde dollarlyq depozıtten túsetin tabys 501 myń 336 teńgeni quraıdy. Eger aqshany 50-de 50 qaǵıdaty boıynsha saqtasa, onda depozıtterden túsetin tabys 547 myń 660 teńgeni quraıdy. Osylaısha, bul dáıekti sandar qarajatty teńgelik depozıtte bes jyl boıy saqtaý dollarlyq depozıtke qaraǵanda 18,5% tıimdi bolatynyn kórsetedi.

Syıaqy mólsherlemesin kóterýmen qatar, teńgelik salymdardy qorǵaý bo­ıynsha túrli sharalar qabyldanyp jatyr. Máselen, 2022 jyly aqpanda Ulttyq bank pen Úkimet teńgelik salymdardy qorǵaý jónindegi jeke baǵdarlamany jarııalady. Málimdemege sáıkes, memleket bank tóleıtin paıyzdyq mól­sher­lemeden tys teńgemen depozıt­ter­ge salym somasynan 10%-dyq bir­jolǵy syıaqy esepteıdi. Baǵdarlama salymshylardy qoldaý jáne qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi.

Sondaı-aq byltyr qańtarda QDKBQ ulttyq valıýtadaǵy jınaq depozıtteri boıynsha kepildiktiń eń joǵary somasyn 15 mln teńgeden 20 mln teńgege deıin arttyrý týraly jarııalady. Osy faktorlardyń barlyǵy salymdardy jáne jalpy el ekonomıkasyn dollarsyzdandyrý úrdisin jedeldetedi.

Bólshek-saýda sektorynan basqa, ulttyq valıýta qarjy naryǵynyń iri oıynshylary úshin de tartymdy bolady. Mysaly, Máskeý bırjasynda teńgedegi ınvestorlardyń belsendiligi buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetkeni málim. Kórsetkishtiń ósýine birinshi kezekte syrtqy saýda qyzmetine ulttyq valıýtalarǵa aýysatyn kompanııalar men bankter tarapynan ósip kele jatqan suranys yqpal etedi. Negizgi valıýta juptarymen saýda-sattyq kóleminiń tómendeý fak­torynyń da yqpaly bar.

Jalpy, makrodeńgeıde de, el ishinde de qabyldanyp jatqan sharalar tól teńgemizdiń tanymaldylyǵyna oń áser etedi. Árıne, sonymen birge ulttyq valıýtany, shyn máninde, uzaq merzimde turaqty nyǵaıtý úshin monetarlyq valıýtamen qatar óz óndirisi men eksportyn damytý sııaqty túpkilikti faktorlardy kúsheıtý qajet.