Es jıyp, etek baspaǵan bala kezimizde: «Keńes elinde Qazaqstan degen memleket bar. Qazaqtyń túp-tuqııany sol jer eken» degendi udaıy estip hám sol «jumaq» mekendi ańsap óstik. Iаkı, bizder úshin «Qazaqstan» degen sóz qııalymyzdaǵy «Mekke-Medıne» edi. Bir kúni dúnıeni dúńk etkizip tosyn jańalyq estildi. О́zimizdiń aýyldas aǵamyz Qabıdash «Qazaqstannan áıel alyp kelipti».
Arada jyljyp jyldar ótkende táńirdiń qalaýymen jeńgemizdiń júzin kórdik. «Quralaı kóz, qolań shash, Alma moıyn qıǵash qas» dep halyq áni «Qarlyǵashta» aıtylatyndaı-aq adam eken. Júzinen meıirim nury esip tur. Bar bolmysynan týa bitken bekzattyq menmundalaıdy. Minezi – jibek, sózi – samal. Tipti baıypty júris – turysy halyq áni «Gaýhar tasta» aıtylatyn:
«Basasyń aıaǵyńdy yrǵań-yrǵań,
Syldyrap shashbaýyń men
altyn syrǵań.
Jaı júrip shattanasyń áserlenip,
Ásemsiń júırik attaı
moınyn burǵan»,
dep keletin sulý shýmaqty eske túsirerdeı...
Hosh sonymen... Bertinde bildik. Bul kisiniń munshalyq mádenıetti bolýy erkinen tıis dúnıe eken. О́ıtkeni, Qazaqstan degen eldi bul dúnıeniń «jumaǵy» sanaıtyn, adamdaryn qazaqy mádenıettiń eren úlgisi dep pir tutatyn Qobda betindegi qońyr halyq Roza Amanqyzy osy túsiniktiń jandy dáleli, tiri kýási, rýhanı shamshyraǵy dep bildi. Al endi mádenıetti bolmaı kórińiz.
Osyny túsingen suńǵyla sulý – sol topyraqta 30 jyl ómirin ótkizgende joǵaryda aıtqan bekzattyǵynan bir sát jańylmady. Sebebi kúlli jurt ózine qarap Qazaqstandy elestetetinin, mundaǵy az halyqqa atajurttyń altyn synyǵy retinde tanylaryn, sol sebepti de jaqsy bolmasqa esh haqysy joq ekenin apamyz tereń túsindi. Qazir oılap otyrsam, shırek ǵasyrdan astam kelin degen atqa saı, ozyq mádenıettiń úlgi-ónegesin kórsete bilý, osy baǵyttan jańylmaı ómir súrý túsingen janǵa zor synaq. Ol osynyń bárin abyroımen atqardy.
Roza Amanqyzy burynǵy Taldyqorǵan oblysy Sarqant aýdanynyń Amanbókter aýylynda týypty. Túp-tuqııany: Abaı elinen, rýy – tobyqty ishinde jýantaıaq. Ákesi Aman Bekbosynov (1916-1997) keńes-fın soǵysyn bastan keshirip, arada eki jyl ótken soń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldyńǵy shebinen tabylǵan maıdanger. Qandy qyrǵynnan aman-esen oralǵan ardager toqyraý jyldary keńshar-ujymshardy basqarǵan bilikti de, bilimdi tulǵa eken. Roza Bekbosynova bir ákeden segiz aǵaıyndy. Úıdiń úlkeni ózi. Artynan ergen bes sińlisi, eki inisi bar.
Keıipkerimiz týraly 2010 jyly jýrnalıst Dana Júkelqyzy respýblıkalyq pedagogıkalyq «Bilim shapaǵaty» jýrnalynda jarııalaǵan maqalasynda: «1958 jyly orta mektepti úzdik bitirgen Roza Bekbosynova Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna qazaq tili jáne ádebıet pániniń muǵalimi mamandyǵy boıynsha oqýǵa qabyldanady. Týadan sergek, elgezek qyz joǵary oqý ornynda da, sabaqty jaqsy úlgerip, qurbylarynyń arasynan sýyrylyp kózge túse bastaıdy. Jannyń bári jaqsyny qalamaı ma, Roza qyz da osyndaı jaqsylyǵymen ózgeniń kóńilin baýraıdy. О́zine degen qushtarlyǵyn oıatady. Bul qushtarlyq sezim – onyń ómirin múlde tosyn ólkeden bastaryn jas qyz bastapqyda sezdi me eken?» dep jazypty.
Rasynda solaı. Roza Amanqyzy ınstıtýtta oqyp júrip mońǵolııalyq stýdent, óziniń kýrstasy Qabıdash Qalıasqarulymen tanysady. Osy tanystyqtan soń ekeýi otaý kóteredi. Alataýdyń bókterinde týǵan arý buryn kórmegen, estip-bilmegen jat ólke – Altaıǵa asyp barady.
Bertinde aýyldas aǵam Qabıdash Qalıasqarulynan «kóke Roza apaımen qalaı tanystyń?» dep suramaımyn ba, marqum qaljyńbas adam edi. – 1958 jyly Almatyǵa oqýǵa keldim, – deıdi aǵamyz. – Rozany kórdim de «zdrastı» dep qaldym, jap-jas qyz meni orys tilin biledi eken dep oılap unatyp qaldy emes pe, – dep keńk-keńk kúletin. Bul árıne qaljyń.
Roza apaı men Qabań aǵamyz ekeýi bir topta oqypty. Áýelgi tanystyq syılastyqqa, ýaqyt óte kele súıispenshilikke almasqan. Sóıtip, eki jas ınstıtýt bitirmeı turyp shańyraq kótergen. Qabań aıtady: «1962 jyly Almatyda úılendik. Neke kýálik alaıyq dep ZAGS-ke barsaq sondaǵy orys qyzdar aıtady: «Áıelińiz sizdiń famılııany alý kerek» dep. Sodan jaman tilimmen oıbaı saldym: «Bul ne sumdyq bizdiń aýylda kelin atasynyń atyn ataý degen asa aýyr qylmys sanalady. Búıtip qor qylmańdar, úırengen ózderiń atalaryńnyń atyn ataı berińder!» dep, jatyp kep týladym. Sóıtip, apamyz óz famılııasynda qalypty.
Aqyry, ásem Almatyda shańyraq kótergen eki jas qoltyqtasyp Qobda betindegi qońyr elge attanbaqqa qam jasaıdy. Ol úshin Roza Amanqyzy shetelge shyǵatyn KSRO tólqujatyn alýy kerek eken. Osy qujatty tabany kúrekteı alty aı kútken. Biraq tuńǵysh qyzy Jannaǵa ruqsat berilmeı náreste naǵashy atasy Aman men naǵashy ájesi Ásııa Shyǵanbaıqyzynyń qolynda basy bútin qalyp qoıǵan, sóıtip bul bala tórkin jurtynda erjetipti.
Qansha degenmen irgeli el emes pe, Qabań qazaqstandyq arýdy ákele jatqany týraly habar tıgen kúlli aımaq qos ǵashyqty aıaǵynan tik turyp qarsy alypty. Bul oqıǵa jaıynda Roza apamyz: «El-jurt ulan-asyr toı jasady. Toıdan keıin aımaqtyń halqy kún qurǵatpaı aǵań ekeýmizdi qonaqqa shaqyrady. Tanymaıtyn, kórmegen adamdar kúnde tańerteń kelip: «Áı, qaraǵym, kelinjan alys jerden jalǵyz basyń qaraıyp bizdi el dep keldiń ǵoı, tórkinińdi saǵynyp júrgen shyǵarsań, úıden dám tat!» dep, qıylyp turady. Rasyn aıtsam, Qabań ekeýmiz óz úıimizden eki jyl tamaq ishpedik. О́lgeı qalasyn aınala qydyryp qonaq boldyq» deıdi.
Birde reti kelgende keıipkerimizden «qansha degenmen jat el, jatyrqaý ólke áredikte «beker keldim-aý» degen oı boldy ma?» dep suradym. Kúldi. «Alǵash aǵańnan Baı-О́lke qandaı jer dep suramaımyn ba? Ol kisi: «Almaty sııaqty almasy tógilip jatady, jasyl-jelek orman», dedi. Sendim. Kelgen soń «Qaba álgi jasyl-jelek ormanyń, tógilip jatqan almań qaıda?» desem, aǵań shimirikpeı: «E, qazir qys emes pe, bizdiń jaqtyń aǵashy jerge sińip ketedi, kóktemde qulpyryp shyǵa keledi», deıdi. Aǵalaryń aıtqan almasyn kútip ol jaqta 30 jyl ǵumyrym ótti. Qos janary móldirep, atajurttyń synyq aınasyn kórgendeı eljirep turǵan elge baýyr baspaý múmkin be...», dedi. Ras-aý. Osy kisige Qobda betiniń qazaqtary qaryzdar ekenin túsindim. Mine, bul maqala sol qaryzdyń kishkentaı óteýi. О́ıtkeni ol 1963 jyly Baı-О́lkege tabany tıip, otyz jyldan soń atajurtqa qonys aýdarǵanǵa deıin ondaǵy qazaqtyń alǵashqy rýhanı ordasy 10 jyldyq qazaq orta mektebinde 30 jyl ustazdyq etti.
Osy aralyqta, apaıdyń aldynan tálim alyp, túlep ushqan shákirtteri qanshama. Mysaly, 1966 jyly Roza Amanqyzynyń jetekshiligimen mektep bitirgen bir synyptan úsh ǵylym doktory shyǵypty. Atap aıtqanda, olar – bıologııa ǵylymdarynyń doktorlyǵyn Germanııanyń Gýmbold atyndaǵy Berlın ýnıversıtetinde qorǵaǵan, Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń akademıgi Maǵash Aıathanuly, ekonomıka ǵylymdarynyń doktorlyǵyn Máskeýde qorǵaǵan Dórbethan Totılauly, tehnıka ǵylymdarynyń doktorlyq dárejesin Chehııa elinde qorǵaǵan Kánı Kábdıuly.
Sonymen birge asyl ustazdyń keıingi tól shákirtteriniń qatarynda fızıka ǵylymdarynyń doktorlyǵyn Majarstanda qorǵaǵan Oqas Qurmanuly, aýylsharýashylyq salasynyń bilgir ǵalymy Saıt Zahanuly, tanymal túrkolog Qarjaýbaı Sartqojauly, ólkege tanymal qalamgerler: professor-jýrnalıst Zúlkápil Máýlituly hám dál qazir qazaq eline tanylyp júrgen jýrnalshy hám ǵalym azamattar: Abaı Maýqara, Aqedil Toıshan, Baqytbek Bámish, Babaqumar Qııanatuly, Dosymbek Qatyran jáne osy joldardyń avtory.
* * *
Aıta bersek, áńgime kóp. Aǵartýshy – ustaz, tálimger-tárbıeshi, meıirimdi ana, qaıyrymdy kelin Roza Amanqyzy jaıynda qysqa qaıyryp aıtqanda osy. Qabań ekeýi eki qyz, eki ul ósirdi. Úlken qyzy Janna Ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ-dyń bıologııa fakýltetin, I.Jansúgirov atyndaǵy JMÝ-diń fılologııa fakýltetin bitirse, ekinshi qyzy Ira Irkýtsk ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, úlken uly Nurlan Tıýmen ındýstrııalyq ınstıtýtyn ınjener mamandyǵyn, kenjesi Nurserik Ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin támamdapty. Qazir barlyǵy da jemisti eńbek etip júr. Apamyz osylardan taraǵan 7 nemere men 9 shóbereniń tileýin tilep, qazir Astana qalasynda turyp jatyr.
Shańyraq ıesi Qabıdash Qalıasqaruly 2020 jyly qańtar aıynda dúnıeden ótti. Atam qazaq «jaqsy áıel jarynyń basyn órge súıreıdi» degendeı jarynyń alqaýymen Qabań Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy óner jáne ádebıet ınstıtýtynyń ǵylymı keńesinde fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, 1992 jyly doktorlyq ataǵyn qorǵap, eń bastysy Mońǵolııa qazaqtarynyń folkloryn ǵylymı aınalymǵa engizdi. Mundaı úlken iske kirisý úshin sol salany jaqsy biletin maman ári jan-jary Roza Amanqyzynyń rýhanı qoldaýy bolǵany anyq.