Aı men álem

Skrıpkany vırtýoz mýzykant­tardyń aspaby deıdi. Jalpy, mýzyka ǵajap álem, tylsym dúnıe. Álemde osy mýzykany, saz ále­min túsinbeıtin jan joq shyǵar. Mýzykaǵa adam turmaq janýar­ da eltıdi. Esterińizde bolar, áıgi­li «Qyz Jibek» fılmindegi aqqý­lardyń bıi... Operator Ashat Ashrapov pen rejısser Sultan Qojyqov qos aqqýdyń bıin túsire almaı álekke túskende kompozıtor Nurǵısa Tilendıev óziniń ataqty «Aqqý» kúıin jazyp alyp, dybys kúsheıtkishpen qoıǵan. Sodan keıin qos aqqý jupta­sa júzip, bas túıistirgen bolatyn. Mine, mýzykanyń qudireti, qasıeti!

Shúkir, Aımanǵa deıin de qa­zaqta skrıpkashylar bolǵan. Solardyń biri Túrkistan legıo­nynda bolyp, elimizdiń azat­tyǵy úshin kú­resken Álim Almat bolatyn. Álekeń áıgili ­narkom Temirbek Júrgenovtiń jıeni. Dál osyndaı ekinshi qazaq nemis tutqynyn da, Sovet lagerin de kórgen Áıtikesh Tolǵanbaev edi. Átteń, bizdiń tarıh kez kelgen jerge tıip ket­seń qupııa da keń dúnıe. Zertteý­shi men izdeýshi bolsa tarıhtyń qoınaýynda talaı qyzyq ta shyjyq jetip artylady.

Jalpy, skrıpkanyń qazaq­qa bótendigi joq. О́ıtkeni onyń arǵy atasy ózimizdiń qobyz. О́ner kóginde mýzykalyq aspap bar da, oǵan arnalǵan shyǵarmalar bar. Ony jazatyn sazgerler de sanaýly. Bul endi naǵyz talanttar­dyń basyna buıyratyn baqyt. Ol týraly keıinirek aıtarmyn. Men, mýzyka zertteýshisi emespin. Alaıda Nıkolo Paganını, Arkandjel­lo Korellı, Djovannı Battısta Vıotı, Antonıo Vıvaldı, Anrı Vetan, Ejen Izan, Genrık Venıavskıı, Leopold Aýer, Frıs Kreısler, Pablo de Sarasate, Iаsha Heıfes, Iegýdı Menýhın jáne osy skrıpkamen álemge tanylǵan taǵy basqa daryndylardy jaqsy bilemin. Keńes dáýirinde de Da­vıd Oıstrah pen Leonıd Kogan­dar ańyzǵa aınaldy. Jalpy, skrıpka dese Nıkolo Paganını birinshi bolyp oıǵa oralady. Sebebi Paganını shy­ǵar­ma­laryndaǵy tylsym kúshtiń ­baryna amalsyz moıyn usyna­syń. Eýropadaǵy skrıpka salasy­nyń, uly romantızmniń kósh bas­taýshysy osy esim.

Alty jasynan ómiriniń sońy­na deıin «Saıtannyń skrıpkasyn» arqalaǵan darynnyń shy­ǵarmalary ushan-teńiz.

Alty jas demekshi, Aıman­ǵa alǵash batasyn bergen álem­ge máshhúr kompozıtor Aram Ha­cha­­týrıan edi. Ol Almatyǵa, Abaı atyn­daǵy opera jáne balet teat­rynda áıgili «Spartak» bale­tine dırı­jerlyq etýge kel­gen. Qazaq hal­qynyń maqta­ny­shy Ramazan Ba­povtyń osy Spar­takty bılep, Moskvany aýzyna qaratqan kezi. Atalǵan pre­meraǵa Aram Hachatýrıan ar­naıy kelgende Qazaqstan Kompo­zı­torlar odaǵynyń basshysy Erke­ǵalı Rahmadıev bir top jasty Hachatýrıanǵa tanystyrady. Solardyń ishinde Aıman da bolǵan. Ol K.Baıseıitova atyndaǵy mýzyka mektebine Aram Ilıchti alyp kelgen edi. Aıman sonda Aram Hachatýrıan­nyń konsertin oryndaǵan. Jas talantqa rıza bolǵan uly kompozıtor Aımannyń nota dápterine qol­tańba kaldyrǵan: «Talant pen shydamdylyq qana shyńǵa shy­ǵarady». Bul has sheberdiń jas ta­lantty jazbaı tanyǵan sáti. 12-ge jańa tolǵan jas talantqa Ha­chatýrıan osylaı batasyn bergen.

Jalpy, Aıman mýzykaǵa erte keldi. Ákesi Qojabek Moskva­daǵy Tımırıazev atyndaǵy aýyl sharýashylyq akademııa­syn bi­tir­gen kózi ashyq azamat bol­ǵan. Anasy Rahılıa – qazaq kyz­darynyń arasynan shyqqan al­ǵashqy shańǵyshy. Qojabek Moskvadan kele sala baryn salyp aýyl sharýashylyq salasyna bilegin sybanyp kirisip ketti. Almatynyń irgesindegi «Qyzyltýdan» qalaǵa baryp kelip qyzmet etti.

Kóre almas qyz­ǵanshaqtar men NKVD-nyń shabarmandarynyń kesirinen Qojekeń de «halyq jaýy» bolyp sottaldy. Alaıda Stalınniń óli­mi naqaqtan kúıgen kóptegen jandy qorlyq pen zorlyq­tan qutqardy. Solardyń biri de biregeıi Qojabek Musaqojaev. Soǵystan keıingi kezeń Qazaq eliniń sharyqtaý kezi boldy. Ol ádebıette, ónerde, bilim men ǵy­lymda, ásirese teatr, kıno, mýzyka salasynda samǵaý ýaqyty edi. Adam tek qarynnyń ǵana qamy emes, rýhanı azyqpen bir­­ge tárbıe alý qajettiligin Qoja­bek uǵa bildi. Sondyqtan da úıel­meli-súıelmeli tórt qy­zyn K.Baıseıitova atyndaǵy mýzy­ka mektebine bergen. Aıman ol kezde onsha belgili emes Nına Pat­­rýshevanyń klasyna tap boldy. Jal­py, ónerde ta­lant­tyń ba­ǵyn asha­tyn ustazy, tárbıeshisi, baǵbany.

Jaqsy muǵalim tek jón sil­teý­shi, jol kórsetýshi ǵana emes ol syr­­la­syń, mundasyń tipti qor­ǵanyń da.

Aımannyń baǵyna osyndaı ulaǵatty ustaz, tynymsyz tár­bıeshi kez boldy. Patrýsheva bala súımegen áıel bolsa da, bar bilimin, tájirıbesin shákirtteri­ne arnaǵan aıaýly jan. Búginde ­Nına Patrýshevany Qazaq­stan­da mýzyka álemi biletin ­bol­sa, ol eń aldymen osy Aıman Musaqojaeva, Marat Bısenǵa­lıev, Gaýhar Myrzabekova, ­Aıda Aıýpova syndy álemge tanymal skrıpkashylardyń arqasy. Shy­ny kerek, Nına Mıhaılovna qa­zaq skrıpkashylarynyń ustasy da ustazy da boldy. Al osy toptyń ishinde Aımannyń orny erekshe. Belgradtaǵy halyqaralyq konkýrs mýzyka álemindegi úlken dodalardyń qataryna jatady.Serbııanyń astanasy sanalatyn bul qala Eýropadaǵy ádemi shaharlardyń biri. Sava men Dýnaı ózenderiniń túıisken tusynda ornalasqan. Bul konkýrs búginde ekinshi qatarǵa ketken. Oǵan sebep Keńes odaǵynyń qulaýy bolsa, ekinshiden 90-shy jyldardaǵy Iýgoslavııadaǵy azamattyq soǵys óner, mádenıet, ǵylym, bilim, rýhanııat sııaqty qasıetti uǵymdardy keıinge shegergen. Ol shaqta bári basqasha edi. On jeti jasar Aıman osy konkýrsta bas júldeni jeńip aldy. Almaty turmaq Qazaq­standy jóndi bilmeıtin jurt­shylyqtyń aldynda qarshadaı qyz P.Chaıkovskııdiń 1-konsertin oryndady.

Taýdan qulaǵan qar kóshkini jóńkip barady. Jol-jónekeı eshteńege alańdamaı, eshkimge qaraılamaı ekpindeı kóshken. Mine, osy sátte aq kóbikke qosyla úlken úıdeı tastar da domalaı jóneledi. Appaq shańǵa kómilgen bop-boz dúnıe. Tolqyn da tol­qyn. Tek aq tolqyn aq kóbik...Osy mezette ala bulttyń arasy­nan bozalań sáýle kóringen. Týra qara túngi projektordaı. Lazermen juqa temirdi keskendeı jo-joq teskendeı ǵana.

Sol sap-sary dúnıe birte-bir­te búkil ǵalamdy aq nurǵa bó­lep barady. Bul sýret Chaı­kov­­­skıı­diń osy 1-konsertin esti­­gende esi­me túsken. Iá bul sáý­­leni, bul sýretti saz tilinde sóı­let­ken qar­shadaı qazaq qyzy Aıman bola­tyn. Belgradtyń bas júl­desin qan­jyǵaǵa baılaǵan óreli óner­pazǵa qazylar da, kórermen ­de tánti boldy. Aty ańyzǵa aınal­ǵan Leonıd Kogannyń ózi Aıman­dy Moskvadaǵy konservatorııa­ǵa shaqyrdy. Paganınıdiń jo­lyn jalǵaýshy ıspan eliniń maıtal­man mýzykanty Pablo de Sarasate ataǵynan at úrketin alyp tulǵa. Uly kompozıtordyń aıt­qanyndaı «Aldymen Uly júrer qoǵamda ózgeler keıin tu­rar». Sarasate de Pablonyń ákesi bask elinen. Sondyqtan da Sarasateniń skrıpkasynda erkelik, erkindik, tentektik pen tektilik jatyr. Aımannyń oryn­daǵan osy Sarasate de Pab­lo­­nyń «Andalýz romansyn» tyń­daý kerek.

At ústinde taý ishin aralaǵan qan­daı ǵajap. Mine, osy kezde Aımannyń áýenderi sarǵaıǵan sa­ry kúzde oınaqtaǵan elikteı. Taý ańǵaryndaǵy tentek ózen­niń tań­ǵa jýyq teriskeıden qula­ǵan sátindegi sarylyndaı janǵa jaıly. Pah, dúnıe! Keń dúnıe álemdi osynshama sulý, qarasań kóz toımaıtyn, sóz jet­peıtin ǵajap­stan jasaǵan Uly kúshke amalsyz bas ıesiń. Ol uly saz, uly áýen, mýzyka dúnıesi. Aıman osylaı oıla­nady, osylaı tolǵanady. On saýsaǵy maıysqan, jo-joq qa­ıys­qan qyzdyń kóz jasyndaı áýez.

Aıman úshin ár konsert úl­ken daıyndyq, el-jurtqa bere­tin esep-emtıhan. Sondyqtan da Aımannyń kún tártibi jarty jyl, bir jylǵa deıin belgilenip qoıǵan. Astanadaǵy ózi rektor­lyq etetin О́ner ýnıversıteti bir basqa, konserttik gastrol bir basqa. Onymen qosa qoǵamdyq jumystar jetip artylady.

Búginde elimizde eki úlken mýzy­ka ordasy bar. Alǵashqysy Qurmanǵazy atyndaǵy konser­vatorııa bolsa, ekinshisi – Asta­nadaǵy О́ner ýnıversıteti. Kon­servatorııa­ny ashqan da, aıaǵynan turǵyz­ǵan da Ahmet Jubanov bol­sa, О́ner ýnıversıtetin ómirge ákelgen Aıman Musaqojaeva. 90-shy jyl­dary qaıta qurý emes, qaıta qyrýdaı zaman boldy. «Baıtal túgil bas qaıǵy» demek­shi, el ishi toz-toz bolyp ketkende óner­de ólermender ǵana qaldy. Ártister men aqyndar bárin tas­tap bireýi bazar jaǵalap, bireý bireýdi aǵalap, endi biri kedenshi, ekinshisi eden jýyp ketken kezde Aıman da aıdalada qalǵan. Osyndaı kúnderdiń birinde Res­pýblıka kúnine oraı úlken kon­sert ótti. Sol konsertke N.Nazarbaev keldi. Aıman das­tarqan ústinde oǵan mektep ne kol­ledj be, áıteýir óner ordasyn ashsam degen tilegin aıtty.

– Onda Aqmolaǵa bar, – dedi N.Nazarbaev.

– Oǵan kim barady? – dedi Aıman ań-tań bolyp.

– Saspa, jaqynda sol qalaǵa astanamyzdy aýystyramyz, – dedi Nursultan Ábishuly. Kóp uza­maı elorda da kóshti. Osyndaı ala­sapyran kezde Aıman ápkesi ­Raısa ekeýi Aqmolaǵa kelgen. Poıyz­dan túskende aq boran, úskirik ­jel, Aımandy «aımalaı» jóneldi. Basyna kıgen aq shlıapasy jelmen birge ushyp ketti. Ańtarylyp ári-beri turyp qaldy. Ne ilgeri kete almaı, ne poıyzǵa qaıta mine almaı meńzeń kúıge tústi.

– Endi neǵyp tursyń? Ket­tik, – degen Raısanyń daýysy Aımandy selt etkizdi. Abyroı bol­ǵanda qalanyń ákimi Moskva­da oqy­ǵan Ádilbek Jaqsybekov bolyp shyqty. Orynbasary ózi­ne jaqyn kompozıtor Tólegen Muhamedjanov eken. Tólegen ju­mysqa sol kúni birinshi ret shy­ǵypty. Ekeýi qalany aralap mýzyka kolledjiniń ǵımaratyn kórdi. Túski asta Tólegen bolashaq armandaryn aıtyp Aımanǵa kel de kel dedi. Eki udaı kúı kesh­ken Almatynyń qyzy ne de bolsa nar táýekel degen. Belin bekem býyp, joqtan bar jasaýǵa ıaǵnı astanadan mýzyka akademııa­syn ashýǵa kiristi. Bul 1998 jyldyń qańtar aıy bolatyn. Ne oqý orny joq, ne sabaq beretin muǵalimder joq. Tipti alda-jal­da ashylǵan kúnde ustazdar men stýdentterdiń jatatyn jataqha­nasy joq qalada qalyp, bárin nólden bastaǵan Aıman edi.

Men álemniń biraz elin ara­laǵan adammyn. Rejısser bolyp shetelge shyǵýym Italııadan bas­taldy. Iá, Italııa álemdegi ataq­ty sýretshiler men mýzy­kant­tardyń, arhıtektorlar men kınogerlerdiń otany. Osy el­de sosyn keremet kınofestıval bar. Ol Venesııadaǵy kıno­festıval. Bul festıvalǵa bar­ǵan da armanda, barmaǵan da armanda. Men bul qalanyń tar kóshelerimen júrgendi unatam. Ár úı, ár kvartal óz aldyna tarıh. Qala berdi gandolǵa minip túngi Venesııany tamashalaǵan qandaı ǵajap. Venesııa sonymen qatar Antonıo Vıvaldıdiń otany. Uly darynnyń ósken mekeni. Vıvaldı bala kúninen skrıpkaǵa qumar bop ósti. Ákesi shashtaraz hám áýesqoı skrıpkashy bolǵan. Antonıo osy aspapty es bilgeninen kórip ósken daryn. Ol tek vırtýoz mýzykant, jaqsy ustaz ǵana emes asqan sheber skrıpach jáne uly kompozıtor. Búginde mýzyka áleminde Vıvaldıdi bilmeıtin jan joq. Tek mýzyka ǵana emes onyń aty álemdegi ulylardyń tiziminde jáne artynda qyrýar mura qal­dyrdy. Aıtpaqshy Antonıo shir­keýde ájeptáýir svıashennık bolatyn. Alaıda Vıvaldı mýzykany tańdaǵan. Umytyp barady ekenmin, Aımannyń arǵy atalary Qazaqstanǵa XVIII ǵasyrdyń sońynda Saýd Arabııasynan kelgen qojalar. Islamdy qazaq dalasyna taratýǵa kelgen dindar­lar bolatyn. Aǵaıyndy jigitter Musaqoja, Sartqoja, Seıitqo­ja, Qaraqoja. Olar Almaty­daǵy musylman meshitin alǵash ashqandar. Qazirgi kók bazar­dyń túbindegi meshittiń irgetasyn qa­laǵan qojalardyń urpaǵy. Vıvaldıdiń skrıpkaǵa arnalǵan konserti Aımannyń repertýarynda bar.

Adamnyń keıde qııaldaıtyn kezi bolady. Osyndaı da keıde skrıpka bolmasa sımfonııalyq orkestr ne bolar edi dep oılasam tula boıym titirkenip ketedi. Sebebi skrıpkasyz orkestr qyzsyz kóktem, arýsyz aýyl ispetti. Jáne skrıpka tekti de arqaly aspap. Onyń ústine boztorǵaı emes qarlyǵashtyń qanatynyń sýy­ly qonǵan. Skrıpkany tartý, oınaý bir bólek te oǵan jan berý, tiriltý, sóıletý sybyrlap qulaǵyna dem úrlegendeı boıyńdy shymyrlatý bir bólek.

Improvızasııa notadaǵy shy­ǵarmany oınaý emes oılaý, órnekteý, kókeıińdegi óksikti tórt saýsaqpen terbeý. Ár saýsaq sa­daqtan atylatyn jebedeı birde qatty, birde jaı. Qara tyrnaqtyń astyndaǵy ár kletka, ár ıirim qupııa áýenge tolǵatqan. Jaryq dúnıe­niń esigin ashýǵa tyrmysqan uly sábıdeı birese aýyr, birese meıirimdi, oǵan tanys Otan – ana­synyń jatyryn tyrs-tyrs túrtip birte-birte búıirin baıaý ǵana tepkilegen terbelis yrǵaqtar. Bul tolǵaqta tek ashy aýrý aıqaı ǵana emes, munda Kún men Túnniń Aq pen Qaranyń, Aı men Kúnniń, Jaqsy men Jamannyń arpalysy jatqandaı ah urý men janardan tamǵan kóz jasy bar. О́ıtkeni ómirge adam kelgeli jatyr.

Aıman men Vıvaldıde osy qudiret – Ananyń tolǵatýyndaı tolqyn-tolqyn tolǵanys bar. Aıman Vıvaldıdi dál osylaı oınaıdy. Baıaǵyda ustazym Asqar Toqpanov «Operaǵa bar­ǵanda kózimdi jumyp otyram. Sonda basqa álemge barǵandaı kúıge enem»deıtin. Men de Aıman­nyń konsertin kózimdi ju­myp tyńdaımyn. Aıtpaqshy, Aıman arqalap júretin jáne eshkimge ustatpaıtyn skrıpka Stradıvarıdiń skrıpkasy. Ol – Memleket menshiginde. Álem ártisi. Baıaǵyda bala kúngi bir áńgime esimde qalypty. Bizdiń aýyl temeki egetin-di. Bul da ma­shaqaty kóp jumys. Sonda brıgadır О́mir Úsenov degen aǵaı Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Sony estigende Myńǵoı ájemiz «...E-e-e alsa alsyn aınalaıyn, ol baıǵus mańdaıy da, tańda­ıy da terlegen jan ǵoı» degen edi. Sol sóz meniń esime qazir eriksiz eske túsedi. «Mańdaı terlegendi estigem, al tańdaı qalaı terleıdi» dep. Biraq keıýana ájemizdiń sózinde bir shyndyq bar. Ol eren eńbekke taǵylatyn teńeý bolar dep paıymdaımyn. Aıman sol mańdaıy da, tańdaıy da terlep júrgen Er qyz. Qazaqstannyń Eńbek Eri. Sosyn el-jurt bile bermeıtin erekshe bir qasıeti – ol Aımannyń kúlkisi. Ony tek tyńdaý kerek. Jalpy, Aımandy tyńdaý naǵyz qýanysh, shyn baqyt.

Talǵat Temenov

Qazaqstannyń halyq ártisi,

teatr jáne kıno rejısseri