Júrekke túsken salmaq, ǵashyqtyq MRT-dan da baıqalady

Mahabbat – bıohımııalyq úderis

Sonymen keıingi birneshe jylda eli­mizde ólim-jitim qaıta azaıyp, pandemııaǵa deıingi qalpyna oraldy deýge bolady. Ulttyq statıstıka bıýrosy bergen máli­met boıynsha 2022 jyly 134,7 myń adam qaıtys bolsa, bul burnaǵy jylmen salys­tyr­ǵanda birshama az eken. Biraq jalpy qaı­tys bolǵandardyń 22,6%-y qan ta­myr­lary keselderinen eken. Tipti bul ke­sel­diń kesiri onkologııalyq dertterdiń ózin jolda qaldyrady (10,3%). Tynys jol­­­dary aýrýlaryna 9,7% tıesili bolsa, qal­­­ǵan 40,1% qaıǵyly oqıǵa nemese 54 myń ólim búkil kesel bitkennen keledi eken.

Al endi saý adamnyń júregin syrqat qylatyn sebepter qandaı degende, túr­li mamandardyń pikirine júginip kór­ge­nimiz jón. Máselen, Almatydaǵy Pre­zı­dent Is basqarmasy medısınalyq orta­lyǵy – Ortalyq klınıkalyq aýrýhanasy basshysynyń orynbasary Danııar Amanǵalıev: «Dárigerler mahabbatty bıo­hımııalyq úderis dep esepteıdi. Kerek de­seńiz, fýnksıonaldyq MRT da ǵashyq­tyqty kóredi. Adamda ǵashyqtyq sezimi bolǵanda jaǵymdy áser týdyratyn dofamın – neıromedıator bar organnyń «jandanyp» turǵany keskinnen baıqalady. Rentgen adamnyń – qımyl, estý, kórý jáne emosııalyq sezimin kórsetedi. Mysaly, «júregim qars aıyryldy», «júrek dramasy», «sen meniń júregimdesiń» dep aıtyp jatamyz, nege baýyr, asqazan nemese kókbaýyrmen baılanystyrmaımyz? Mahabbat sııaqty basqa da kúızelis, qorqynysh, qusa bolý, toryǵý sezimderi – bul júrek qaǵysy, bas aınalý jáne ár­túrli hımııalyq reaksııalar týdyratyn emo­sııalar», deıdi.

Osy oraıda hırýrg kez kelgen ýaıym adrenalın sııaqty gormondar bólip, ol qan tamyrlaryn taryltatynyn, nátıjesinde, júregimizdiń shanshyǵanyn, aýyrǵanyn, jıi soǵa bastaǵanyn, ıaǵnı júrekke salmaq túskenin sezýge bolatynyn aıtady.

«Júrekpen qabyldaý degenimiz de – osy. Ǵashyqtyq sezimin de júrekpen baılanystyrý álmısaqtan bar. Aıtqandaı, qazaqtar jaqynyn «baýyrym» deıdi, sebebi baýyr da asa mańyzdy aǵza bolyp sanalady, áıtse de súıikti adamyn kó­bine jan dúnıesimen baılanystyrady. Árıne, mahabbattyń da paıdasy bar, adam­dy qustaı ushyrady. «Beatles» da «Sizge eń keregi – mahabbat» dep án salmaı ma? Basqa emosııalarǵa qaraǵanda, adam­dardyń mahabbattan kóretin zııany az. Alaıda «jaraly júrek sındromy» qaýipti bolýy múmkin, adamdar tabyspa­ǵan sezimderimen, sonyń ishinde tipti, ınfark­pen de dáriger-kardıologterge ke­ledi, bul degenimiz – kúızelis, ýaıym, to­ryǵý, nevroz. О́z basym júrekpen emes, aqyl­men jaqsy kórýge keńes beremin. Sezim sanada paıda bolady, al júrek bolsa, aǵzadaǵy ózgeristerdi kórsetedi, ol ma­habbatty túsinbeıdi, qorqynysh, kúı­zelis, qaýiptilik, úreılený kezindegideı gormon­dar­dyń bólinýi áserinen onyń soǵysy jıi­leıdi. Psıhologııalyq jaǵdaıy bir­qalypty, baısaldy áıelder men er adamdar da osyndaı shaǵymmen jıi kelip jatady. Qazir de Qozy Kórpesh pen Baıan sulý­lar bar shyǵar? Biraq búgingi tańda neshe­ túrli aqparat, eliktiretin dúnıeler óte kóp, osy emosııalardyń bárine kóz de qaty­sa­tyndyqtan óz aǵzalarymyzdy qadaǵa­la­ǵanymyz, saqtaǵanymyz jón», dedi D.Amanǵalıev.

Jastardyń 47%-y júrek aýrýyn túsinbeıdi

Al endi ǵalymdarǵa sóz bersek, jas­tar ınfarktan jıi zardap shekkeni­men, bul keseldiń damýyna qandaı qa­ýip­ti faktorlar áser etetinin baǵamdaı ber­meıtinin alǵa tartady. Naqty mysal kel­tirsek, Ogaıo shtaty ýnıversıtetiniń zert­teýshileri 45 jasqa deıingi 2 myń adammen saýaldama júrgizgende, 47%-y júrek aýrýy­nyń qaýpi bar ekenin bil­meıtinin kór­setken. Qatysýshylardyń úshten biri ınfarktyń ne ekenin de bilmegen.

«Jastardyń júrek aýrýyna shaldyǵý qaýpin sezinbeıtini alańdatady, biraq bul – tańǵalarlyq jaǵdaı emes. Olardyń kóp­shiligi ınfarkt tek egde jastaǵylarǵa tán dep oılaıdy, shyndyǵynda olaı emes», deıdi Ogaıo shtatynyń Veks­ner Medısınalyq ortalyǵynyń pro­fılak­tıkalyq kardıologııa bóliminiń dırek­tory, doktor Lakshmı Mehta.

Taǵy bir derekkóz jyl saıyn elimizde 40 myńnan asa adam júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan qaıtys bolatynyn, jastar arasynda kenetten qaıtys bolý oqıǵalary jıilegenin kórsetedi. Kenetten qaıtys bolǵandardyń 90%-ynda júrektiń qyzmeti buzylǵan. Mundaı jaǵdaılardyń sany jyl saıyn artyp keledi jáne táýekel aımaǵynda jastar bar. Statıstıkaǵa sáı­kes, ólim shamamen 13%-ǵa ósken, onyń 24%-y – kenetten bolatyn ólim.

Alashapqyn ómir, kúızelis pen zııan­dy ádetter júrek pen qan tamyrlary aýrý­laryn bara-bara jastarǵa da tańyp ja­tyr. Bul aýrýlardyń órshýi búgingi ómir sal­tynan da týyndaıdy. Mysaly, shylym­qorlyq qan tamyrlary qyzmetin nasharlatyp, júrektiń ıshemııalyq aýrýynyń damý qaýpin arttyrady. Az qımyldaý men artyq salmaq ta júrek keselderin órshite túsetini aıan. Sondyqtan dárigerler ınfarkt belgilerinen habardar bolý men jedel járdemge der kezinde júginý ómirimizdi uzarta alatynyn aıtýmen keledi.

Mysaly, Almaty qalalyq kardıologııa ortalyǵy kardıologııa bólimi­niń meńgerýshisi, joǵary sanatty dáriger Jámıla Aldabekova: «Buryn júrek aýrý­lary kóbine egde jastaǵylardy aınal­dyrsa, qazir orta jastaǵy adamdarda atal­ǵan keseldiń órshýi baıqalady. 35-40 jas aralyǵyndaǵylardyń kardıolog­qa birinshi ret kelýi – sırek kezdesetin jaǵ­daı emes», deıdi.

Infarktyń basty belgisi

Sonymen qandaı jaǵdaıda kardıo­logke júginý kerek degen saýalǵa joǵary sanattaǵy dáriger: «Eger sizde entigý, aıaq­tyń isýi, júrektiń sebepsiz jıi soǵýy, qan qysymynyń 140/90-nan joǵarylaýy, fızıkalyq kúsh túskennen keıin, ıakı psıhoemosıonaldy kúızelisten keıin paıda bolatyn keýdeniń sol jaǵyndaǵy aýyrsyný shaǵymdary bolsa, dárigerge qaralý kerek», deıdi.

Mamandar ınfarktyń basty belgisi denege fızıkalyq kúsh túskennen nemese psıhoemosıonaldy kúızelisten keıin keýdeniń sol jaq jartysynan sol qolǵa, jaýyryn astyna, moıynǵa taralatyn, 15-20 mınýttan asa ýaqytqa sozylyp, osydan keıin janǵa qatty batyp aýyrýy deıdi. Qosymsha sımptomdaryna kenetten entigýdi, qan qysymynyń tómende­ýin, adamnyń esinen tanýyn jatqyzý­ǵa bolady.

«Buǵan deıin bárimiz ınfarktyń se­­bebi holesterınniń joǵarylaýynan dep kel­­­dik. Biraq álemdik ǵylymı qaýym­das­tyq­tyń sońǵy eńbekteri tipti qandaǵy holeste­rın deńgeıi tómen adamdarda júrek so­ǵy­sy bolýy múmkin ekenin kór­setti. Negizgi sebep – koronarlyq tamyr­lardaǵy túıin nemese olardyń spazmalary. Túıinshek­ter joǵary holesterın deńgeıine emes, aǵzanyń uzaq merzimdi júıeli aýrýlaryna baılanysty bolýy múmkin. Mysaly, kovıd pandemııasynan keıin ınfarkpen aýyratyn naýqastardyń sany kúrt ósti, óıtkeni koronavırýs tek ókpege ǵana emes, tutas búkil denege, so­nyń ishinde júrek tamyrlarynyń ishki qa­byǵyna áser etedi», deıdi kardıologter.

Sonymen qatar qant dıabeti, sozylmaly aýrýlarmen aýyratyndardyń mysaly, revmatoıdty artrıt, onkologııalyq naýqastardyń júrek tamyrlarynyń zaqymdaný qaýpi joǵary. Sol sııaqty qandastarymyz maıly etti súısinip jege­nimen, kókónisterge asa áýes emes, bul da densaýlyqqa aıtarlyqtaı áser etedi. Árıne, joǵary holesterınniń tuqym qýalaıtyny bar, olar tuqym qýalaıtyn dıslıpıdemııalar dep atalady. Sondyqtan 30-dan asqannan keıin jyl saıyn holesterın men onyń barlyq fraksııalaryn – lıpıdogrammany anyqtap júrgen mańyzdy.

Eń bastysy, mamandar árkimnen estip alǵan, júrek aýrýyna qarsy dári-dármekti óz betimen qabyldaýǵa bolmaıtynyn aıtady. О́ıtkeni kardıologııalyq qana emes, barlyq preparattyń dáleldengen áser etý mehanızmi, belgili bir kórsetkishteri men mólsheri bar.

«Naýqastar kóbine jarnamadan kórip, aspırın preparattary – trombopol, tromboass, kardıomagnıl, astrombın júrek­ke jaqsy áser etedi dep jańylysyp jata­dy. Árıne, bul dáriler qandy suıyltqany­men, ony óz betinshe qabyldaý asqazan jara­syn týdyrady. Sondyqtan eger preparatty teledıdardan kórip, týystary­ńyz ben kórshilerińizden estip, óz betinshe ishetin bolsańyz, kerisinshe zııan tıgizýi múmkin», deıdi dárigerler.

Mamandar basqa da suraqtarǵa jaýap bere kele, júrek aýrýlaryn nevrolo­gııa­lyq aýrýdan qalaı ajyratýǵa bolatynyn aıtty. О́ıtkeni ekeýinde de júrek shan­shýy múmkin. Eger aýyrsyný birinshi ret paıda bolsa, onda siz medısınalyq qyz­metkerlerge, emhanaǵa barǵanyńyz jón nemese jedel járdem shaqyrý kerek. Nev­rologııalyq aýyrsynýlar turaqty, qoz­ǵalys kezinde kúsheıedi. Keýde qýysyn qol­men basqan nemese tynys alǵan kezde aýyr­syný kúsheıse, onda nevrologııalyq kesel­derden kúdiktengen jón. Biraq dert­tiń naqty dıagnozyn mamandar ǵana qoıa alady.

Sondyqtan kardıolog Jámıla Alda­be­kova «aýrý – astan» degen máseleni attap ótpeı, júrektiń jumysyna paıdasy zor azyq-túlikterdi de tizbelep shyqty.

Qoryta aıtqanda, biletin adamdy, máseleni túsinetin mamandy tyńdaǵan jón. Bir ǵana Almaty qalalyq kardıologııa ortalyǵyna jylyna 15 myńdaı naýqas túsetini bárimizdi oılandyrýy kerek.

ALMATY