Aıyrtaýdan attanǵan artıllerıst

Jeńis kúni jaqyndaǵan tusta redaksııamyzǵa bir qarııa kisi kel­di. Qolynda bir paraq qaǵaz ben jaýyngerdiń fotosy bar. Áńgi­me­lese kele Jaslan aqsaqal atasy Begaly Baıarysovtyń (Boıarı­sov) Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys ke­zin­degi erligin óskeleń urpaqpen bóli­sýge kelgenin túsindik.

Bul soǵysta Qazaqstannan kóp­­tegen dańqty dıvızııa shyq­­qany belgili. Uly dalada qu­ryl­ǵan túmender keńes odaǵyn qor­ǵaýda jan alysyp, jan be­risti. Erligimen kózge tústi. Osyn­daı kúshtik qurylymnyń biri – Aqtóbe oblysynda irgetasy qa­lanǵan 312-atqyshtar dıvızııa­sy. Onyń quramy negizinen úsh ulttan jasaqtalǵan. Al qazaq­tardyń úlesi 32 paıyzdy qu­raǵan eken. Bizdiń búgingi keıip­kerimiz osy dıvızııanyń 859-artıl­le­rııa­lyq polki sapyna engen qazaq jaýyngeri.

Begaly Baıarysov 1901 jyly Kókshetaý oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna qarasty Sarysaı Naý­ryz aýylynda dúnıege kelgen. Maı­danǵa shaqyrylǵanǵa deıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń «Naýryz» kolhozynda aýyl sha­rýa­shylyǵy salasynda eńbek etip, mal sharýashylyǵymen aı­na­lysqan. Qarapaıym tirlik­pen aınalysyp júrgen azamat soǵystyń kesirinen, otan al­dyn­daǵy boryshyn óteý úshin Kýı­byshev aýdandyq áskerı ko­mıs­sarııattyń shaqyrtýymen áskerge alynady. 312-atqyshtar dıvızııasy maıdan dalasyna bara sala Máskeýdi qorǵaýǵa attana­dy. Túmen áskerdi Borovsk qalasy­­nyń mańyna qorǵanysty ustap turý­ǵa jiberedi. Osylaısha, jaýyn­gerler 11 qazannan bastap 18 qazanǵa deıin fashısterdiń shabýylyna tosqaýyl qoıady. Alaıda qarsylas kúshi basym edi. Onyń ústine, qarý-jaraq jetkizý jaǵynan da qıyndyq týǵan syńaıly. Ony dıvı­zııa komandıri Aleksandr Naý­mov­tyń 43-armııa shtabyna jazǵan hatynan da baıqaımyz. Máselen, baıandamada túmenbasy qolda bar artıllerııalyq jáne atys qarýlarynyń oq-dári bir kúnge ǵana jetetinin jazǵan. Ústi-ús­tine tógilgen Vermaht áske­ri­niń ekpinine shydamaı, dıvızııa shegine otyryp urys salady. Bi­raq qan tógis maıdanda kóptegen sar­bazynan aıyrylady. Mysa­ly, eki aıdyń ishinde 11 myńnan asatyn jaýyngerdiń 9,5 myńǵa jýyǵy jer jastanǵan. Osyǵan baılanysty dıvızııany tylǵa áketip, qaıta jasaqtaǵan. Sóıtip, 1942 jylǵy 9 shildede qaıtadan maıdanǵa attandy. Osy­laısha, 312-atqyshtar dıvızııasy jaýdy tyqsyra qýýǵa zor úles qosqan.

Keıipkerimiz 1943 jylǵy 13 qazanda jeńil jaraqat alady. Biraq jazylyp shyqqan soń qaı­tadan urysqa kirisken. Begaly aqsaqal talaı márte er­lik tanytyp, tapqyrlyǵymen kózge túsip, birqatar marapat ıelendi. 1944 jylǵy 22 shildede «Áskerı eńbegi úshin» medalin taǵady. Al 15 qyrkúıekte «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan. Máselen, «Áskerı eńbegi úshin» medali shabýylǵa shyqqan fashıst áskerin toqtatyp, 2 pýlement pen 20-ǵa jýyq jaýyngerdi jer jastandyrǵany úshin be­rilgen. Sondaı-aq 1945 jylǵy 28 aq­panda jaý áskerimen kúreste jan­­qııarlyq erlik tanytqany úshin «Qyzyl Juldyz» ordeni­men marapattalǵan. Soǵys aıaq­­­­talǵannan keıin Begaly Boıa­rısovke «Germanııany jeń­geni úshin» medali tabystaldy. 312-atqyshtar dıvızııasy 1945 jylǵy 5 mamyrda Elba óze­niniń shyǵys jaǵalaýyna jetedi. Osy jerde amerıkalyq jaýyn­gerlermen kezdesip, óńirdi fashıst áskerinen tazalaǵan eken. Sodan 7 maýsymǵa deıin Berlınde turaqtaıdy. Dıvızııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde kórsetken erligi úshin marapat ıelengen. Smolensk qalasyn azat etýde kórsetken janqııarlyǵy úshin áskerı quramany «Smolensk dıvızııasy» dep atap ketti. Sondaı-aq «Qyzyl tý» ordenimen, ekinshi dárejeli Sývorov orde­nimen, ekinshi dárejeli Kýtýzov ordenimen marapattaldy. Dıvı­zııa quramyndaǵy 9 adam Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy.

Aıyrtaýlyq jaýynger soǵys aıaqtalǵannan keıin elge oraldy. Týǵan jerine oralyp, sov­hozda jumysyn jalǵastyrdy. Zeınetke shyqqanǵa deıin mal sharýashylyǵymen aınalysty. Búginde onyń urpaǵy atasynyń erligin maqtanyshpen aıtady.