Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńeste sý problemasyna da erekshe toqtalyp ótken edi. «Sýdy únemdep tutynýymyz kerek. Men sý tapshylyǵynyń artyp jatqanyn udaıy aıtyp júrmin. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 2040 jylǵa qaraı sýǵa degen suranys 50 paıyzǵa artady. Qazaqstan 2050 jylǵa qaraı «sýǵa óte muqtaj» elderdiń sanatyna kirýi múmkin», dedi Prezıdent. Osy oraıda, 1981-1990 jyldar aralyǵynda respýblıkamyzdyń Sý sharýashylyǵy jáne melıorasııa mınıstri bolǵan belgili gıdrotehnık Narıman Qypshaqbaevpen elimizdiń sý máselesi jóninde az-kem áńgimelesken edik.
– Men bes jyl ýnıversıtette sý mamandyǵy boıynsha oqyp, dıplom aldym. 1957 jyldan bastap sýdy zerttep júrgenime 70 jyldyń júzi bolypty. 5 jyl oqyp, 65 jyl sý salasynda qyzmet istedim. Mine, áli kúnge deıin sol sýdyń problemasymen aınalysyp otyrmyn. Sýdan basqa eshteńege moıyn burmadym. Munyń túbine sheıin jeteıin dedim. Sóıtip, oqý bitirgennen keıin Almatydan 60 shaqyrym jerdegi Túrgen degen ózendi basqaratyn boldym. Sonda eńbek jolymdy bastadym. Kezinde dúrkirep turǵan jer edi. О́tkende bardym, ǵajap ózen eken. Sýy tap-taza, aınalasy jap-jasyl. О́kinishtisi sol – sonyń bári búginde jekemenshikke ótip ketipti.
– Prezıdenttiń keńeıtilgen keńeste sý tapshylyǵy jóninde aıtqanyn estigen shyǵarsyz. Áńgimeni osydan tarqatsaq...
– Iá, estip-bilip otyrmyn. Ol – ras sóz. Biraq 2040 jyl emes, qazirdiń ózinde sý tapshylyǵy baıqalyp otyr. Mysaly, Syrdarııanyń sýyn tórt memleket tutynamyz. Bir úlesi bizge tıesili. Qazir Syrdarııanyń sýyna suranys burynǵydan eki ese artty. Syrdyń sýymen egistik jerlerdi sýaramyz, aýyz sýǵa paıdalanamyz. Odan qaıtatyn las sý 12 mlrd tekshe metr bolady. Al óziniń jalpy sý qory – 37 mlrd tekshe metr, onyń tórtten biri qaıtadan las kúıinde arnaǵa quıylady (12 mlrd tekshe metr). Tórt memleket sony iship otyrmyz. Ekinshi, bizde sýdy únemdeý máselesi tur. Bizge keleshekte Qytaı bir qasyq sý artyq bermeıdi, Edilden Ertiske deıin Reseımen jeti ózen shektesedi, olar da bir shelek sý artyq bermeıdi. Qyrǵyz elimen shektesetin Shý men Talas ózenderi bar. Bul eki ózenniń ataýy aıtyp turǵandaı, taǵdyry – aıqaı-shý, tartys-talas. Baıaǵydan beri solaı bolyp keledi. Kórshilerdiń ózderine de sý jetpeı jatyr. Biz sýdy únemdemeı, dalaǵa aǵyzyp jiberemiz de, О́zbekstannan, Qytaıdan, Qyrǵyz Respýblıkasynan, Reseıden sý suraımyz. Olar sonda sýdy únemdep, óńdep bizge bere salýy kerek pe? Munymen ózimiz aınalysýymyz kerek.
Jerimiz úlken, onyń 70%-y – shóleıtti dala. Ol jerlerdi paıdalanamyz, eldi damytamyz desek, eń birinshi sý qajet. Sondyqtan meniń burynnan aıtyp kele jatqan uranym: «Memleket negizi – jer men sý». Ýaqyt ótken saıyn sýǵa suranys arta beredi. О́ıtkeni halyqtyń sany, oǵan qajetti azyq, onyń jumys isteıtin zaýyt-fabrıkasy sekildi sharýalary kóbeıedi. Aıtpaǵym, búgin Qazaqstanda 20 mln halyq bolsa, endi biraz jylda 40 mln-ǵa jetetini sózsiz. Al sýdyń mólsheri osy kúıinde qalady nemese budan azaıýy múmkin.
– Sol úshin sýdy únemdeý qajet ekeni túsinikti. Endi oǵan kásibı maman retinde qandaı usynys aıtasyz?
– Sýdy únemdeý – eń birinshi kezekte turǵan másele. Qazir ár adamǵa táýligine 200 lıtr sý berilse (aýyl, qalaǵa birdeı), budan bul jaǵdaı kúrdelenýi múmkin. О́ıtkeni qazir shúmektegi sýdy aǵyzyp qoıyp, beti-qoldy jýyp jatqanda sý bosqa aǵyp turady. Ol bosqa aqqan sý kárizge ketedi. Osy jerde «ol nege tegin aǵyp jatyr?» degen suraq týyndaýy kerek qoı. Mysaly, men shúmekten qolymdy alǵanda sý toqtap turýǵa tıis. Qazir ondaı qurylǵylar bar. Osyny ár otbasyna, ár mekemege engizý qajet. Men sý problemasyn zerttep júrip, álemniń biraz elin araladym. Bir joly arab eline bardym. Sonda bir nársege qaıran qaldym. Bir úıge kirip, qol jýyp turǵan edim, qol jýǵan sý sarqyrap bir jerge quıylyp jatqan sekildi. Baıqasam, qol jýǵan sýdy kárizge jibermeı, ony ýnıtazdy tazalaıtyn bakqa quıady eken. Qysqasy, olar bir ret qoldanǵan sýdy ekinshi ret paıdalanyp otyr. Al biz qaıtemiz? Bárin taza sýmen toltyryp, ony sarqyratyp kárizge jiberemiz. Únemdeýdi osyndaı kishkentaı nárselerden bastaýymyz kerek. Ekinshi, sýdy únemdeý sýarmaly jerlerge de qatysty. Máselen, qazir elimizde 2 mln gektar sýarmaly jer bar. Bul egistik alqaptarǵa sý jetkizetin arnanyń uzyndyǵy 30 myń km-den asady. Osy 2 mln gektar egistik jerge 20 mlrd tekshe metr sý jiberemiz. Endi osy 20 mlrd tekshe metr sý 30 myń km jermen júrip jetkende onyń 40%-y arnanyń tabanyna sińip ketedi. Muny sýdyń shyǵyny deıdi. 20 mlrd tekshe metr sýdan 40%-yn alsaq, bul 8 mlrd tekshe metr sý bolady. Shý ózeniniń bir jyldyq sý qorynyń mólsheri – 8 mlrd tekshe metr. Al bul Shýdyń sýymen eki eldiń jaqyn ornalasqan oblystary kún kórip otyr. Qarap tursańyz, qarapaıym nárse. Qanshama sý rásýa bolyp jatqanyn túsiný úshin maman bolýdyń qajeti joq. Muny únemdeýge bolady. Qazir plastık qubyr jetedi, tipti odan basqa da túrleri kóp. Sol arqyly óte kóp sýdy únemdeýge bolar edi. Elimizdiń keleshegi – sýdy únemdeýinde.
– Qaıta óńdeý arqyly da sýdy únemdeýge bolatyny ózińizge málim. Bul jaǵyn qalaı retteýge bolady?
– Almatyda 35-teı zaýyt-fabrıka bar. Qalanyń tap-taza sýyn tehnıkaǵa paıdalanady da, ony kárizge jiberedi. Al bul jaǵdaı shetelderde qalaı bolatynyn aıtaıyn. Sý berýshi zaýyt-fabrıkaǵa «myna taza sýdy paıdalandyńyz, endi bul las sýdy kárizge jibermeńiz, ony siz nemen lastaǵanyńyzdy jaqsy bilesiz. Sýdy qaıta tazalap, óndiriske jóneltińiz» deıdi eken. Al bizde óńdeý bylaı tursyn, óndiristen shyqqan sýdy ózen-kólderge tógip, ekologııany lastap jatyr.
– Qazir HHI ǵasyr. Alaıda aýyz sýǵa jetpeı ańqasy keýip otyrǵan aýyldar áli de bar ekeni belgili. Munyń sebebi nede?
– Osydan on jyl buryn BUU sý týraly «Memlekettiń eń birinshi jaýap beretin jumysy – halyqty sapaly ári taza aýyz sýmen qamtamasyz etý» degen qujat qabyldady. Biz de oǵan qol qoıdyq jáne BUU múshesimiz. Memleket muny bir sát esten shyǵarmaýǵa tıis. Al bizdiń keıbir sheneýnikter zańdy oryndaýǵa qulyqsyz. Mysaly, Úkimetten bir aýylǵa sý qubyryn tartýǵa bólingen tenderdi bir kompanııa utyp alady. Olar bergen aqshany qaltaǵa basady da, qubyrlardy aıdalaǵa tastap-tastap kete barady. Ony tergep-tekserip jatqan zań da, pende de joq. Aqsha bólingennen keıin jergilikti ákimdik ony qadaǵalap, tekserip qabyldap alýy kerek qoı. Men kezinde Sý sharýashylyǵy mınıstri bolyp turǵan kezde bir jylda 1 700 km sý qubyryn salynatyn, áli kúnge esep-qısaby qattalyp-shottalyp arhıvte tur. Qazir ne istelip jatyr? Bul mınıstrliktiń ózi de joq.
Ár adamǵa taza ári sapaly aýyz sý berý memlekettiń eń negizgi mindeti ekenin aıttyq. Aýyz sý – memleket qaýipsizdigi. Aýrý-syrqaýdyń kóbi osy aýyz sý arqyly taraıtyny – dáleldengen nárse. Tazalyq basy – aýyz sý. Qazir káriz sýy men aýyz sýy aralasyp ketken aýyldar bar. Halyq ne iship jatqanyn bilip jatqan joq. Ekeýin aralastyryp iship otyr. Mysaly, Almatyda jer astynda aýyz sýǵa keletin qubyr bar, al onyń janynda las sý aǵatyn qubyr tur. Qubyrdyń shuryq-tesiginen sý aǵyp, ekeýi aralasyp batpaqtyń arasynda jatyr. Sonda bul qandaı tazalyq bolady? Muny kún saıyn laboranttar zerttep-qadaǵalap otyrýǵa tıis emes pe? Eger biz taza sý ishpesek, onda ý ishemiz.
– Osydan úsh jyl buryn Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń sýǵa qatysty on jyldyq tujyrymdamasyn synǵa aldyńyz. Odan keıin nátıje baıqaldy ma?
– Joq, eshqandaı nátıje baıqalmaıdy.
– Elimizde sý problemasy mańyzdy ekeni túsinikti. Endeshe mańyzdy salaǵa kásibı mamandar daıarlaý jaǵy qalaı?
– Jaqynda burynǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, qazir Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory bolyp qyzmetke kelgen Aqylbek Kúrishbaevpen kezdestim. Kezdesýdegi maqsatym sý salasyna jaqsy mamandar daıarlaý máselesi edi. Sonda osynyń bárin aıttym. Men sýǵa qatysty jumysymdy áli toqtatqan joqpyn. Qazir memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasy janyndaǵy ǵylymı-aqparattyq ortalyǵynyń Qazaq fılıalyn basqaryp otyrmyn. Buǵan memleketten aqsha tólenbeıdi.
Kezinde astana Aqmolaǵa kóshetin kezde maǵan jasyńyz 60-qa kelip qaldy dep jumystan bosatty. Sodan keıin «biraz tájirıbem bar, ony qaıda jaratamyn» dep oılandym. Abaıdyń Birinshi qarasózinde: «Men endi qalǵan ómirimde nemen aınalysamyn?» dep aıtatyny bar ǵoı. Sol aıtqandaı, óz úırengenimdi keıingilerge úıretip keteıin dep sheshtim. Ol kezde sý mamandaryn daıarlaıtyn Q.Sátbaev atyndaǵy ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtet bar edi. Sóıtip, 23 jyl osy salada jumys istedim. Biraq bul meniń qosymsha jumysym edi. Ýnıversıtetten alǵan jalaqymdy qazirgi ortalyqta jumys isteıtin kómekshilerime aılyq etip berip otyrdym. 23 jylda biraz maman daıarlap shyǵardym.
– Qazir Astana qalasynda da sý problemasy bar. Kesh tússe, qalanyń oń jaǵalaýynda sý tapshylyǵy baıqalady. Buǵan ne deısiz?
– Men kezinde Almaty qalasyn qalaı sýmen qamtý kerek ekenin zerttep jazdym. Almaty qazir jerasty sýyn taýysty. Odan ári qaraı ne bolady degendi Almatynyń ákimi de, sýdy basqaryp otyrǵan mekeme de oılap otyrǵan joq. Sol sııaqty astana Aqmolaǵa kóship jatqan kezde eń birinshi bolyp másele kóterdim. Sol kezde 200 myń halqy bar Aqmolany Vıacheslav sý qoımasy (Astanadan 60 shaqyrym jerde) qamtyp otyrdy. Sol jerlerde meniń bátińkemniń izi saırap jatyr. Sonyń bárin zerttep, alda bolatyn jaǵdaıdy eskertkenmin. Máselen, ol sý qoımasynyń bir jylda beretin sý qorynyń múmkindigi 60 mln tekshe metr ǵana. Ol 200 myń halyqqa arnalǵan. Al qazir Astanada 1 mln 300 myń halyq bar. Al buǵan 150 mln tekshe metr sý qajet. Jáne ol sý qoımasynan qalaǵa jetkizetin sý deńgeıiniń kóterilýi sol kezde 4-5 qabatty úılerge arnalǵan. Qazir Astana ǵımarattarynyń aldy 70 qabatqa jetip qaldy. 20-30 qabatty úılerge sý jetkizý úshin oǵan sorǵy qoıady. Biraq ondaı qysymǵa qubyrdyń dıametri sáıkes kelýi kerek. Kezinde sý jetpegen soń, asyǵys jaǵdaıda Ertis arnasynyń sýyn Esilge sorǵymen qosqan. Qazir Astanaǵa sol kómektesip otyr. Biraq onyń ózi ýaqytsha. Astananyń keleshegi – Ertis ózeni. Men ony baıaǵydan aıtyp kelemin. Semeıden 60 shaqyrym jerde Shúlbi degen sý qoımasy tur. Sol sý qoımasyn salarda jobasyn zerttedik. Jalpy, ortalyq jáne soltústik óńirdi qutqaratyn – Shúlbi sý qoımasy. Onyń syıymdylyǵyn, deńgeıin kóterýimiz kerek, óıtkeni qoımanyń tabany durys salynǵan. Endi ony taǵy 20 metrge kóbeıtip, kóterý qajet. Ertistiń sýy Aqmolaǵa sorǵymen emes, jerdiń yldıymen de quıylady. Sonyń qurylysyn qaıta esepteý qajet. Ol jaqta bizdiń barlyq astyǵymyz, baılyǵymyz jatyr. Máselen, qazir Portýgalııa, Ispanııada qýańshylyq bastalyp, salǵan egini qýrap qaldy. Erteń ondaı jaǵdaı bizge de jetýi múmkin. Sol kezde Ertistiń sýymen egistikti aman alyp qalýǵa bolady. Iаǵnı sol arna arqyly Arqaǵa 1 mlrd tekshe metr sý jetkizýge múmkindik bar. Bul kezinde zerttelip, dáleldengen. Basqa amal joq. Barlyq aýyl, aýdan, oblystaǵy máseleni osylaı bastan-aıaq sheshý kerek.
Eldegi barlyq arnanyń 18 myń shaqyrym bóligi jóndeýdi qajet etedi, ınfraqurylymnyń tozýy keı óńirlerde 80%-ǵa jetkendikten, bar sýdy tıimsiz paıdalaný jaǵdaıy da ótkir kúıde qalyp otyr. Buǵan qosa el aýmaǵyndaǵy jerasty sýlary kózderiniń naqty kólemin qaıta eseptep, sapasyn anyqtaý isi kún tártibinde tur. Tezirek sýdy únemdeý, tıimdi paıdalaný saıasatyn júrgizýimiz qajet. Men joǵaryda bar ómirimdi sýǵa arnadym dep aıttym, áıtkenmen meniń de áli bilmeıtin nárselerim kóp. Abaıdyń bir sózi bar ǵoı, «Aqyldydan shyqqan sóz, talaptyǵa bolsyn kez» degen. Prezıdenttiń bul sózi – aqyldynyń sózi. Ol talapty ári osy salaǵa jaýapty mınıstrge jetýge tıis.
– Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge rahmet.
Áńgimelesken
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»