Kóne tarıhtyń shyraqshysy bolý ońaı sharýa emes. Jergilikti jerdiń mádenıeti men rýhanııatyn qolaıy kelgen jerde pash etip, kópshilikke tarıh qoınaýyndaǵy jaquttarymyzdan tam-tumdap bolsa da paıdaly aqparat jetkize bilse, mýzeı qyzmetkeri úshin sol – baqyt. Kez kelgen mýzeıde kórmege jarqyratyp qoıǵan jádigerlerden bólek, qordaǵy zattardy, eski qoljazbalar men buıymdardy saqtaýdyń mashaqaty mol ekenin bylaıǵy jurt qaıdan bilsin.
Yqylym zamannan mýzeıler paıda bolǵaly bul mádenı mekemelerde qor saqtaýshy degen jaýapty mamandyq bar. Kóbi bile bermeýi múmkin, qor saqtaýshynyń eńbegi úlken esepterden, myńdaǵan adamdardyń esim-soılary men olarǵa qatysty jádigerlerdiń ataýlarynan turady. Osynyń barlyǵyn jiliktep esepke engizý, tıisti qor oryndaryna jaıǵastyryp, durys saqtalýyn oılastyrý, kórmege qoıylar kezde alyp shyǵyp, daıyndaý sııaqty bir bitpeıtin usaq-túıegi kóp sharýa.
Álııa Samatova qor saqtaýshy mamandyǵyn tańdaǵan adamnyń eń áýeli este saqtaý qabileti myqty bolýy kerek dep esepteıdi. Sebebi myńdaǵan jádigerdi bir mezette jadynda túıip, ózge áriptesteri suraǵan mezette taýyp bere qoıý mańyzdy. Álııa Samatovanyń Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıinde qor saqtaýshy laýazymynda tapjylmaı eńbek etip kele jatqanyna 16 jylǵa jýyq ýaqyt ótken.
«Negizgi mamandyǵym – matematıka pániniń muǵalimi. Uzaq jyl mektepte shákirt tárbıelep, joǵary bilikti ustaz atandym. Alaıda densaýlyǵyma baılanysty mektepten ketýge týra keldi. 2007 jyly osy mýzeıge qyzmetke shaqyrǵanda bul jumys men úshin asa tańsyq bolyp kóringeni ras. Buryn syrttaı qaraǵanda, mýzeı qyzmetkerleriniń jumysy jeńil kórinetin. Sóıtsem, qor saqtaýshynyń jumysy esep pen este saqtaýdan turady eken. Synaqtan múdirmedim. Eńbek ete kele bul mamandyqtyń asqan jaýapty ári qyzyqty ekenine kózim jete bastady. Mýzeı qyzmetkeri bolý – eń áýeli ózin ıelik etken tarıhtyń bir bólshegine adal ári ádiletti qaraý. Sebebi kez kelgen tarıhty qaz-qalpynda jetkizý, nasıhattaýda dáldik qajet. Belgili bir oqıǵalardy baıandaý barysynda ásireleý, janyńnan sóz qosý degen dúnıelerden aýlaq bolý kerek», deıdi Álııa Jıkenqyzy.
Qor saqtaýshynyń eńbegi kez kelgen jańa jádigerdi mýzeıge qabyldap alarda aıryqsha baıqalady. Eń áýeli artefaktini qabyldaǵany týraly akti toltyrylady. Sońynan ol túgendeý kitabyna engizilip, eseptik nómir beriledi. Sodan soń ǵana jádigerdi nasıhattaýǵa, túrli kitaptarǵa engizýge ruqsat. Akti jazý, esepke tirkeý kezinde salǵyrttyq jasasań, onyń sońy jaqsy bolmaıdy. Mundaı shalaǵaılyqtyń saldarynan keıbir qundylyǵy erekshe jádigerler aralasyp nemese eleýsiz kúıde sórelerde shań basyp jatyp qalýy múmkin.
Negizi Buqar jyraý atyndaǵy mýzeı 1992 jyly ashylǵan. Munda uzaq jyldar eleýsiz jatyp qalǵan asa qundy hám biregeı jádigerdiń biri – Janbıke Shanınanyń portreti. Qazaq ónerinde ózindik iz qaldyrǵan Janbıke Shanına – qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Jumat Shanınniń jubaıy. Álgi sýret Muhtar Áýezovtiń «Qaragóz» pesasynda Qaragóz rólin somdaǵan kıiminde salynǵan. Avtory belgisiz sýretti mýzeıge J.Shanınanyń sińlisi Maǵzııa Tóleýbekova 1992 jyly tapsyrǵan eken. Sýret arada 19 jyl ótkende, 2021 jyly ǵana kópshilik nazaryna usynyldy.
Sońǵy ýaqytta XIX-XX ǵasyrlardaǵy qazaq zııalylarynyń túrli qoljazbalary men kóne kitaptaryn taýyp, kópshiliktiń kózaıymyna aınaldyryp júrgen bul mýzeıdiń qorynda búginde 56 myńnan astam jádiger bar. Mýzeı alǵash ashylǵanda oblystyq Potanın atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi 4 myńdaı jádiger tapsyrǵan eken. Olardyń sany búginde eselep artyp, mýzeı qyzmetkerleriniń arqasynda jurtshylyqqa keńinen pash etilip keledi.
«Mýzeıde Ámire Qashaýbaevtyń daýysy jazylǵan plastınka, «Moldalardyń moldasy» atanǵan din qaıratkeri Ábýshahman Nurseıitulynyń (Shahman molda) 49 kitaby, Jıýl Vernniń 1906 jyly shyqqan «V strane mehov» kitabynyń túpnusqasy, 1885 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda jaryq kórgen «Istorııa ıskýsstv» kitaptary saqtaýly. Shahman moldanyń kitaptary men qoljazbalary arab qarpinde bolǵan soń barlyǵy Quran dep oılaǵanbyz. Sóıtsek, olardyń biri 1897 jyly Ystanbulda shyqqan jalpy jaǵrapııa, taǵy biri 1902 jylǵy «Kórkem shyǵarmalardy qysqasha túsindirý kitaby» men túsindirme sózdik eken.
Mýzeı juymysyna sońǵy jyldary ǵalym Ádilbek Ámirenovtiń aralasa bastaýy bizdiń ujymǵa arab qarpindegi kóne qoljazbalardy, kitaptardy oqýdyń múmkindigin týdyrdy. Joǵarydaǵy kitaptardan bólek, sońǵy bir jyl dereginde arab grafıkasyndaǵy Abaıdyń 1909 jyly shyqqan tuńǵysh jınaǵy, Ahmet Baıtursynulynyń qos kitaby, Qoshke Kemeńgerulynyń «Qazaq tarıhynan» kitaby, birneshe kóne jýrnaldar tabyldy. Bulardyń qundylyǵyn tilmen aıtyp jetkizgisiz», deıdi qor saqtaýshy.
Mýzeı qorynyń ústi-ústine tolyǵa túsýi mekemedegi qor saqtaý bóliminde úlken másele týdyryp otyr. Eń áýeli, munda jádigerlerdi saqtaıtyn arnaıy oryndar joq. Mýzeıdiń ákimshilik ǵımaratynyń ózi kópqabatty turǵyn úıdiń birinshi qabatynda ornalasqan. Ekinshiden, mundaı jerde temperatýralyq rejim degen múlde saqtalmaıdy.
Álııa Jıkenqyzynyń aıtýynsha, kóne kitaptar men qoljazbalardyń qalypty saqtalýy úshin bólme ishindegi temperatýra +17, +18 gradýs bolýy kerek. Alaıda mundaǵy temperatýra jıi aýytqıdy ári ol kóbine shamamen 20-26 gradýs arasynda saqtalady. Zattardy saqtaıtyn úlken kedergi. Qor saqtaýshy osy máseleni oblystyń, mádenıet basqarmasynyń basshylyǵy eskerip, sheship berse degen tilegin jetkizdi.
Pavlodar oblysy