Jahandyq dáýirde salt-dástúrimizden, tilimizden, dinimizden ajyrap qalmaı, ony jas urpaqtyń boıyna sińirý, nyǵaıta túsý maqsatynda ulttyq qundylyqqa negizdelgen «О́rkendeý» ulttyq tárbıe baǵdarlamasy iske asyrylyp keledi. Joba otbasy qundylyqtaryn saqtaýǵa, ata-analardyń urpaq tárbıesindegi rólin arttyrýǵa, ata-analar ınstıtýtynyń jumysyn úılestirýge jáne tárbıe júıesin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
«О́rkendeýdiń» ulttyq tárbıe mektepteri, atap aıtqanda, «Ata mektebi», «Áke mektebi», «Aǵa mektebi», «Áje mektebi», «Ana mektebi», «Jeńge mektebi» Eńbekshiqazaq aýdany Qarakemer aýylyndaǵy Q.Orymbetov atyndaǵy orta mektepte de oıdaǵydaı jumys istep tur. Osyǵan oraı jýyrda jobanyń tárbıe júıesindegi mańyzdylyǵy men erekshelikterine arnalǵan respýblıkalyq veb-semınar ótti.
Jasyratyny joq, qoǵamda kózge uryp turǵan býllıng, sýısıd máseleleri alańdaýshylyq týdyrmaı qoımaıdy. Buǵan ulttyq tárbıeni ýystan shyǵaryp alýymyzdyń, ustaz ben oqýshy, ata-ana arasyndaǵy úshjaqty baılanystyń berik bolmaýynyń da keri áseri tıip jatqany anyq. Sondyqtan «О́rkendeý» ulttyq tárbıe baǵdarlamasy boıynsha osy úshtik odaqtyń birlese atqarǵan jumystarynyń tanystyrylymy ótti. Qazaqy boıaýǵa qanyq sahna tórinde ulttyq tárbıe mektebinen nár alǵan bastaýysh jáne joǵary synyp oqýshylarynyń qatysýymen «Urpaq ulttyq oıynmen shyńdalady», «Áke – asqar taý, bıik shyń», «Áje – urpaqtyń tiregi», «Qyz tárbıesi – ult bolashaǵy», «Aǵa isi – ónege» jáne «Syrly jeńge, sulý qyz» taqyryptarynda tálimi mol tárbıe saǵattary uıymdastyryldy.
– Qazaq qazaq bolǵaly ár otbasynda ata, áje, áke, ana, aǵa, jeńgeler ul-qyzdaryn ulttyq rýhta tárbıelep ósirgen. «О́rkendeý» ulttyq tárbıe mektepteri qazaq ultyna tán osy tektik tárbıeniń elimizge laıyqtalyp jasalǵan jalǵasy dep aıtýymyzǵa bolady. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan ozyq salt-dástúrimizdi jas urpaqtyń aqyl-oıyna sińirý – basty maqsat. Bilim berý uıymdarynda «О́rkendeý» ulttyq tárbıe mektepterin qurý, sol arqyly bilim alýshylardyń boıyna syılastyq, baýyrmaldyq, qaıyrymdylyq basqa da otbasylyq qundylyqtardy qalyptastyrý mańyzdy, – deıdi «Aldaspan» batyrlar qorynyń basshysy, «О́rkendeý» jobasy avtorlarynyń biri ári úılestirýshisi Kúlán Turysbekqyzy.
Búginde «О́rkendeý» baǵdarlamasynyń ulttyq tárbıe mektepteri Astana qalasynyń toǵyz mektebinde, Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanynyń Q.Orymbetov atyndaǵy orta mektebinde jáne Almaty qalasyndaǵy Iаsaýı atyndaǵy №123 mektep-gımnazııada, M.Áýezov atyndaǵy №128 jalpy bilim beretin mektebinde, sondaı-aq elordadaǵy №36 «Balapan» balabaqshasynda tájirıbeden ótkizilip, iske asyrylyp jatyr.
Kúlán Turysbekqyzynyń aıtýynsha, tektik tárbıeden kóz jazyp qalmaýǵa tıispiz. Tektik tárbıe – ulttyq kodymyz. Tiline, dinine beriktik – ár shákirttiń, ár ustazdyń, ár ata-ananyń aınymas boryshy, deıdi ol.
Osy oraıda «О́rkendeý» jobasynyń ulttyq tárbıe mektepteri týraly tarqata aıtqanda jón kórip otyrmyz. Mundaǵy «Ata mektebi» oqýshylarǵa ata-tek shejiresin taldap taný arqyly tutas ult tarıhyn bilýge úıretedi. Urpaq, qan tazalyǵyn saqtaýdy jáne ata-babalardyń asyl murasyn jetkizedi. Jeti atasyn jattaýǵa, ata-babalarynyń ishinen shyqqan batyrlardyń erligi, sheshenderdiń bıligi týraly zerttep, áńgime daıyndaýǵa tapsyrma beredi. «Áke mektebi» oqýshylarǵa rýhanı adamgershilik tárbıeni darytady. «Aǵa» mektebi oqýshylardy bolashaqta elin, jerin qorǵaı biletin shynyqqan sarbaz bolyp qalyptasýǵa tárbıeleıdi. Er balalardy attyń jalynda oınap báıgege shabýǵa, nysana kózdep mergendik ónerdi úırenýge baýlıdy. Sonymen birge oqýshylardy azamattyq ómirge daıarlyq, mamandardan keńes alyp qazirgi zamanǵy áskerı qyzmet, azamattyq paryz máselesinen habardar bolýyn uıymdastyrady. Jas túlekterdi beıimine qaraı mamandyq tańdaýyna jáne kompıýterlik, sıfrlyq saýattylyqty ıgerýine, damytýyna kómektesedi. «Aǵa mektebi» dene tárbıesi men salamatty ómir saltyn júrgizip, táýelsiz elimizdiń damýyna úles qosady.
«Áje mektebi» áýlettik tárbıege negizdelgen. Zere men Aıǵanym ájelerdiń ónegeli ómirin úlgi ete otyryp, balalardy jastaıynan adal ómir súrýge, ertegiler men batyrlar jyryn oqyp, jattaýǵa úıretedi. Týǵan jerin, elin, shańyraǵyn ardaqtaıtyn ınabatty qyz ben kelin tárbıeleıdi. Tózimdi ana, qaıratty jan bolýǵa, úlkenge qurmet, kishige izet kórsete bilýge baýlıdy. «Ana mektebi» otbasy tárbıesin júrgizedi. Otbasynda ákeni balasyna kóshbasshy etip kórsetedi. Qyzdarǵa ismerlikti, kisi syılap qonaq kútýdi, astyń baby, dastarqannyń mázirin úıretedi. Anasy balasyna «jaman bolady», «uıat bolady», «obal bolady» degen tyıym sózderdiń maǵynasyn túsindiredi. «Jeńge mektebi» jeńge men qaıynsińili arasyndaǵy baılanysqa negizdelgen. Bolashaq ómirlik serigin tańdaýǵa, ornyqty otbasyn qurýǵa paıdaly keńester beredi. Jaqsy jeńgeni aqyldy, meıirimdi, sabyrly, keshirimdi ene tárbıeleıdi. Jaqsy jeńge qaıynsińilisiniń halqymyzdyń boıyna sińgen ulttyq minez, ulttyq tárbıe, jaqsy dástúrimizdi jańǵyrtyp úlgi-ónege alýǵa, ar tazalyǵyn joǵary ustaıtyn aqyldy, qylyqty qyz bolyp qalyptasýyna kómektesedi.
– Qazirgi tańda balalarǵa jan-jaqtan túrli qaýip tónetinin bilemiz. Olardyń negizgileri – býllıng, elektrondy temeki, sıntetıkalyq esirtki. Árıne, munymen kúresý kerek. Máseleni týyndatpaı, aldyn alǵan durys jáne balalarda qaýipke qarsy ımmýnıtetti qalyptastyrý mańyzdy. Balalar aq pen qarany ajyratyp ári synı turǵydan oılaı bilýi kerek. Al ımmýnıtetti damytý úshin tárbıege kóbirek mán berý qajet. «О́rkendeý» baǵdarlama aıasynda atalǵan alty mektep halyqtyq ozyq salt-dástúrlerdi damytýǵa, ult rýhyna daq túsirmeýge, otbasylyq qundylyqtardy baǵalaýǵa, júzege asyrýǵa jan-jaqty múmkindikterdi jumyldyrady. «Jas ulan» uıymynyń balalardyń boıyndaǵy qabiletterdi damytýǵa baǵyttalǵan jeti baǵyty «О́rkendeý» jobasynyń ulttyq tárbıe mektepterimen ushtasyp, birlese jumys isteý arqyly nátıje bere bastady, – deıdi «Jas ulan» biryńǵaı jasóspirimder men balalar uıymynyń tóraıymy Dınara Taıbasarqyzy.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Pedagogıka kafedrasynyń professory, pedagogıka ǵylymynyń kandıdaty Fatıma Nııazbekqyzy baǵdarlamanyń besjyldyq qorytyndysynda usynylǵan úshtik odaqtyń jumys mazmunyna toqtaldy.
– «О́rkendeý» baǵdarlamasy aıasynda tárbıeniń turaqty jumys jospary qurylyp, ony synyp jetekshileri men pán muǵalimderi 1-11 synyptarda úzdiksiz ótkizilip keledi. Jobanyń ata-analar qaýymynyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, tárbıe jumysyna tartýda yqpaly zor ekeni baıqaldy. Ustazdar qaýymy mektepishilik, aýdan, oblys kólemindegi is-sharalarǵa qatysyp ózderiniń tájirıbelerimen bólisip, ulttyq ónerdi dáriptep júrgeni qýantty. Sondyqtan baǵdarlamany respýblıka kóleminde taratyp, jalpy bilim beretin mektepterdiń tárbıe júıesine engizý kerek. Ol úshin «О́rkendeý» ulttyq tárbıe baǵdarlamasyn jáne mektepterdiń tájirıbesinen jınaqtalǵan ádistemelik nusqaýlyqtardy Oqý-aǵarý mınıstrligine qarasty respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńeste bekitý mańyzdy. Mektep oqýshylaryn baǵdarlamanyń ózegi bolyp turǵan dala danalarynyń – Júsip Balasaǵunnyń «Izgilik ilimi», Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hal ilimi», Ál-Farabıdiń «Jan qýaty ilimi», Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi, Shákárimniń «Shyn adam» jáne «Ar ilimi» ilimderine negizdeı otyryp tárbıeleýge basymdyq berý kerek. Bul ilimderdi tárbıeniń tiregine aınaldyrýda pedagogtar ony óz boıyna sińirip, ishki mazmunyn tereń túsinip, jas urpaqqa jetkizýdiń tásildemelerin meńgerýi qajet. Qazirgi tańda úzdiksiz bilim jas urpaqtyń bilimimen ǵana emes tárbıeniń tereńdigimen ólshenedi. Osy bastamalardy júzege asyrý arqyly bolashaq urpaǵymyz tárbıeli, bilimdi, jan-jaqty, básekege qabiletti, izgi nıetti, kórkem minezdi, ınabatty da ımandy bolyp qalyptasady. «О́rkendeý» baǵdarlamasynyń mańyzdylyǵy da osynda, – deıdi Fatıma Nııazbekqyzy.
Almaty oblysy