Jaz mezgili bastala salysymen eldiń basym bóliginde kún ysyp, tipti joǵary órt qaýpi de kúsheıdi. «Qazgıdromet» RMK boljamyna qaraǵanda, birqatar óńirde aýa temperatýrasy 40 gradýsqa jaqyndap, kún kúrkireýi múmkin. Joǵary temperatýra adamdarǵa keri áser etetini belgili. Ásirese balalar, egde jastaǵy adamdar, júkti áıelder men júrek-tamyr aýrýlary bar naýqastar qaterge kóbirek beıim. Osy rette QR PIB MO aýrýhanasy Check-up bólimshesiniń terapevti Marına Najenova Egemen.kz-ke suhbat berip, aptap ystyqtan qorǵaný sharalary jaıly áńgime qozǵady.
- Aptap ystyqtan qorǵanýdyń negizgi sharalary jaıly aıtyp berseńiz.
- Sońǵy ýaqytta kún qatty ysyp, aýa temperatýrasy joǵarylaı bastady. Osy tusta adamdar ystyqtan qorǵanýdyń negizgi sharalaryn qaperde ustaǵandary jón.
Deneni kún sáýlesinen saqtaý úshin aldymen arnaıy bas kıim kıgen durys. Bul adamdy kún ótýden saqtaıdy. Sondaı-aq qolshatyrdy da paıdalanýǵa bolady. Kún ystyq bolǵan kúnderi jeńil ári bos, ashyq reńkti, tabıǵı materıaldan tigilgen kıim kıgen artyq etpeıdi. Sebebi qara tústi jáne sıntetıkadan jasalǵan kıimder denege ystyq tartady.
Jabyq bólmede otyrsańyz terezelerdi ashyp, keńistikti jeldetip otyrý qajet. Oǵan qosa úı ishin ylǵaldy súlgimen tazalaý kerek. Sonymen qatar, tańerteń nemese keshki ýaqytta dýsh qabyldaǵan paıdaly. Biraq sý tym sýyq bolmaýy da qajet, bul dene temperatýrasyn bir qalypta ustaýǵa yqpal etedi.
- Balalar, júkti áıelder men egde jastaǵy adamdarǵa erekshe kútim qajet pe? Olar ystyqtan qalaı qorǵanady?
- Siz ataǵan sanattaǵy adamdar ystyqqa óte sezimtal bolady. Máselen, balalar men kishkentaı náresteler kún ysyǵanda beımaza bolyp ketedi. Sondyqtan olar erekshe kútimdi qajet etedi. Olarǵa jeńil ári tabıǵı matada tigilgen kıim kıgizý qajet, sýdy da kóp ishkizgen jón. Mundaı kezeńde serýenge shyqqanda jyly kórpeshesin úıde qaldyryp ketseńiz bolady. Taǵy bir aıta keterligi, balanyń jórgegin jıi aýystyryp otyrý qajet nemese olardan múlde bas tarqan jón. Aýa temperatýrasy tym joǵary bolsa, balamen dalada serýendeý qaýipti.
Egde jastaǵy adamdar da balalar sııaqty beımaza bolady, oǵan qosa qan qysymdary da joǵarylaýy múmkin. Sondyqtan sozylmaly aýrýlary bar qart adamdar dári-dármekterin ýaqtyly ishýleri qajet. Mańyzdy aqparat – kez-kelgen dárini temperatýrasy 25 gradýstan joǵary jerde qaldyrmaý qajet, kún sáýlesi túspeıtin, qarańǵy bólmede saqtaǵan durys.
Júkti áıelder de kóbirek sý iship, dárýmenderin ýaqtyly qabyldap júrgenderi abzal.
- Aýasy tar, ystyq bólmede talyp qalǵan nemese dalada kún ótip ketken adamdarǵa qandaı alǵashqy kómek kórsetiledi? Kún ótýdiń qandaı belgileri bar?
- Osyndaı ystyqta kún ótý qaýipi óte joǵary. Mundaı jaǵdaıda adam ózin nashar sezinip, basy aýyrady. Jalpy, kún ótýdiń úsh deńgeıi bar:
Jeńil – zardap shekken adamnyń boıynda álsizdik bolyp, bas aýyrady, júregi aınıdy. Sondaı-aq júregi qatty soǵyp, kóz qarashyǵy ulǵaıýy múmkin.
Orta – adamnyń aıaq astynan dene qyzýy kóteriledi, basy aýyryp, júregi aınıdy, basy aınalyp, qulaǵy shyńyldaıdy. Sonymen qatar júris-turysy buzylyp, kózi qaraýytady, esinen tanyp, murnynan qan ketýi de múmkin.
Aýyr – aıaq astynan asqynady. Zardap shekken adamnyń beti ysyp, qyzarady da, artynsha surlanady. Bet terisi men shyryshty qabyqtary surǵylt-kók túske nemese qoıý kókke boıalady. Bul qan aınalymynyń buzylǵanyn bildiredi. Dene temperatýrasy 41-42 gradýsqa deıin kóteriledi. Osy kúıde zardap shekken adam gallıýsınasııa kórip, sandyraqtaýy múmkin. Esinen tanyp, tipti komaǵa da túsýi múmkin.
Jeńil jáne orta belgileri bar adamdy gorızontaldi baǵytta jatqyzyp, aıaǵyn kóterip, denesin jáne basyn sýyq sýǵa malynǵan oramalmen oraý qajet. Salqyn sý ishkizip, bólmeni jeldetý qajet. Kún ótýdiń aýyr belgileri baıqalǵan jaǵdaıda, dereý dáriger kómegine júginý qajet.
- Aptap ystyqta kólik júrgizetin adamdarǵa qandaı keńes berer edińiz?
- Kólik tizgininde kóp ýaqyt ótkizetin júrgizýshilerge aıtar keńesim – kólik ishin jeldetip otyryńyzdar. О́zińizben birge sý alyp shyǵyp, kún sáýlesinen qorǵaıtyn kózildirik taǵyp júrińizder. Sondaı-aq kólikte kondısıoner qosyp qoıýǵa bolady. Biraq oǵan mashyqtanyp, sýyq tıgizýden saq bolǵan jón.
- Kúnniń shyjyǵan ystyǵynda qaladaǵy sýburqaqtardyń mańy adamdarǵa toly bolatynyn baıqaımyz. Jalpy olar qanshalyqty qaýipsiz?
- Sýburqaqtardyń paıdasy men zııany da bar. Artyqshylyqtary jaıly aıtatyn bolsaq, eń aldymen olar aýany jaqsy ylǵaldandyrady. Sýburqaqtyń qasynda otyrǵan adamnyń ystyq aýa raıynda tynys alýy jeńildeıdi. Al denege sý tamshylary tıgende, adam ózin sergek sezine alady. Dese de sýburqaqtyń eń basty kemshiligi – sýdyń las bolýy. Sýburqaqtarda sý jınalyp, uzaq ýaqytqa deıin tazalanbaıtynyn bárimiz bilemiz. Ondaǵy sýdyń quramynda densaýlyqqa aıtarlyqtaı zııan keltiretin túrli hımııalyq zattar bar. Sol arqyly ár túrli ınfeksııalardy juqtyrý qaýpi joǵary. Sondyqtan sýburqaqtyń sýyn ishýge, olarda shomylýǵa qatań tyıym salynǵan. Ata-analar búldirshinderge buny durystap túsindirse quba-qup bolar edi.
- Kún ysyǵan kezde qandaı dıeta ustaǵan durys? Sýdy qandaı mólsherde ishý qajet?
- Jaz aılarynda taza sý, kókónis pen jemis-jıdek adamnyń negizgi taǵamdary bolýy kerek. Kún ystyqta deneniń sý-tuz teńgerimin baqylaýda ustaý qajet. Ystyq aýa raıynda qantty jáne gazdalǵan sýsyndardan bas tartqan abzal. Kofe mólsherin de tym asyrmaǵan jón. Sonymen qatar alkogoldi ishimdikterden de bas tartý qajet, óıtkeni alkogol termoregýlıasııany buzady jáne júrek-qantamyr júıesine shamadan tys kúsh túsiredi. Sondaı-aq maıly et taǵamdardan góri, kún ystyqta jeńil sorpa, salattar men sút ónimderin paıdalanýǵa keńes beremin.
Jyldyń salqyn kezeńderine qaraǵanda, jaz aılarynda sý kóbirek qajet bolady. Dálirek aıtqanda, 1 kelige 30 ml sý ishý qajet, ıaǵnı 1,5 lıtrden bastap, 2-3 lıtrge deıin ishken paıdaly.
- Al táýliktiń qaı ýaqytynda serýendegen abzal?
Jaz mezgili, ásirese maýsym-shilde aralyǵynda kúndizgi saǵat 11:00-den keshki saǵat 17:00-ge deıin kún sáýlesiniń zııandy áseri erekshe baıqalýy múmkin. Osyǵan baılanysty bul ýaqytta serýendemeýge keńes beremin. Tańnyń nemese keshtiń salqynyna ne jetsin? Otbasyńyzben nemese dostaryńyzben dál osy ýaqytta tabıǵat aıasyna shyǵyp, tynyqsańyz bolady.
- Ystyq bólmede nemese keńsede otyryp, kondısıoner qosyp qoıý qanshalyqty qaýipsiz?
- Sońǵy ýaqytta adamdar kondısıonerge mashyqtanyp alǵany jasyryn emes. Alaıda onyń janǵa jaıly tustarymen qatar jaǵymsyz jaqtary da baryn biri bilse, ekinshisi bile bermeıdi.
Eń aldymen kondısıonermen birge aýaǵa vırýs taraıtynyn aıta ketken oryndy. Ol bólmeniń ishindegi ystyq aýany «jutyp», hladagent arqyly sýytady. Hladagentke kirgen ystyq aýa býlanyp, oǵan gaz jiberilip salqyndatylady. Keıde kondısıoner mańynda sý tamshylap tipti aǵyp turǵanyn, sarǵysh tústi daq paıda bolǵanyn baıqaýymyz múmkin. Bul – kondısıonerge túsken aýanyń birde jyly, birde sýyq temperatýramen úıkelip kondensasııaǵa ushyrap shyqqan túri. Eń qaýiptisi de sol – tottyqqan aýa syrtqa shyqpaı, kondensat kúıinde bólmege kirýi múmkin. Dymqyl aýa aerozol túrinde bólme men keńsege tarap, keıbir vırýstardyń tirilýine túrtki bolyp jatady. Al dymqyl aýa vırýs pen bakterııanyń taraýyna qolaıly orta qalyptastyrady.
Sondyqtan mundaı jaǵdaıdan aýlaq bolý úshin kondısıonerdiń barynsha zamanaýı, jańa túrin qoldanýǵa tyrysý qajet. Jańa kondısıonerlerde ýltrasáýlesi bar fıltr ornatylǵan. Ol patogendi mıkrobtardy óltiredi.
- Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Botakóz BAQBERGEN,«Egemen Qazaqstan»