Tanymal ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Meıirbek MOLDABEKOVTIŃ elimizdiń ǵarysh salasyna sińirgen eńbegi erekshe. Jýyrda aty alysqa ketken akademıkpen dıdarlasyp, otandyq ǵylym jáne ǵarysh salasy týraly az-kem áńgimelesken edik.
– Meıirbek aǵa, elimizdegi ǵarysh salasynyń negizin qalaǵan úrkerdeı toptyń ishinde ózińiz de barsyz. Qazir bul salanyń ekonomıkany ártaraptandyrýda mańyzy zor. Memleket basshysynyń ózi muny birneshe ret aıtty da. Osy bir jaýapty mindetti júzege asyrýdyń negizgi quraly qandaı? Nege mán berýimiz kerek?
– Bul suraqqa bir sóılemmen jaýap bersek, onda ǵylymdy óndiristik kúshke aınaldyrý qajet. Ǵylymdy qajetsinetin ári joǵary tehnologııalyq ǵarysh salasyn qurý tájirıbesi turǵysynan alǵanda da tek osy qadam durys bolmaq. Onyń ústine el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkany ártaraptandyrý mindetin qadap aıtyp keledi. Buǵan qandaı jolmen jetýge bolady? Ol úshin bizde «ǵylym – tehnologııa – óndiris» úshtigi irkilissiz jumys isteýi kerek. Ǵylymı-tehnologııalyq qoldaýsyz óndiris damı almaıdy. Sol sebepti bul mindetti sheshýde otandyq ǵylymnyń róli zor. О́ıtkeni ǵylymı ázirlemelersiz tehnologııa joq, al tehnologııasyz óndiris turalaıdy. О́kinishke qaraı, ázirshe bizdegi shyndyq budan edáýir alystaý.
– Mundaı jaǵdaıǵa qalaı tap boldyq?
– Buǵan birneshe faktor áser etti. Sonyń negizgi ekeýine toqtalaıyn. Birinshi faktor – bizdegi ǵylym «qaldyq» qaǵıdaty boıynsha qarjylandyryldy. Bul rette elimiz postkeńestik keńistiktegi memleketter arasynda da, damyǵan elderge mańaılamaıtyn ózge respýblıkalar arasynda da aýtsaıderler qatarynda boldy. Ekinshi faktor – joǵaryda aıtqanymdaı, bizde «ǵylym – tehnologııa – óndiris» tizbegi jumys istemedi. Endi osy oılardy odan ári óristetip kóreıin.
Keıingi birneshe jylda ǵana ǵylymǵa degen betburys durystala bastady. El bıligi ǵylym men ǵalymnyń mártebesin kóterý úshin mańyzdy qadamdar jasady. Máselen, 2019 jyly Qazaqstanda ǵylymdy qarjylandyrýǵa ishki jalpy ónimniń 0,13 paıyzyna teń qarjy jumsalǵan, al ındýstrııasy damyǵan elderde bul kórsetkish 3 paıyzdan asady. Demek keminde 23 ese joǵary. Bul – TMD memleketteri arasyndaǵy eń tómen kórsetkish. Al odan keıingi úsh jylda qarjylandyrý kólemi 70 paıyzǵa ulǵaıdy. Muny bir deńiz. Ekinshiden, tórt jyl buryn ǵalymdardyń ǵylymı ınstıtýttarda turaqty jumys orny bolǵan joq. О́ıtkeni olar jobalar boıynsha ýaqytsha ári konkýrsta jeńiske jetken jaǵdaıda ǵana jumys istedi. Qazir zańnamaǵa birqatar ǵylymı ınstıtýttyń úzdiksiz qyzmetin qamtamasyz etetin normalar engizildi. Úshinshiden, jobalardy oryndaý merzimi úsh jyldan bes jylǵa deıin uzartyldy. Bul ǵylymı mektepterdi qalyptastyrýǵa ári ǵalymdarǵa júrgiziletin ǵylymı zertteýler men ázirlemeler úshin tólenetin tólemniń úzdiksiz aýdarylýyna yqpal etedi. Osynyń bári ondaǵan jyldar boıy taza entýzıazmmen jumys istep kelgen ǵalymdardy jigerlendirgeni anyq. Qazir ǵylymǵa aǵylǵan jastardyń nópiri qalyń ekenin baıqap otyrmyz. Bul óte mańyzdy. Jas ǵalymdarsyz otandyq ǵylymnyń bolashaǵy bulyńǵyr. Birinshi faktor jóninde aıtarym – osy.
Al ekinshi faktorǵa qatysty birneshe sebepti aıtýǵa tıispiz. Birinshi sebep – elimizdiń qoldanystaǵy «Ǵylym týraly» zańynda «ǵylym – tehnologııa – óndiris» tizbegindegi ǵylymı ázirlemelerdiń róli naqty kórsetilmegen. Zańnamalyq normalardy ázirleý kezinde aldymen «Ǵylymnan ne alǵymyz keledi?», «Ekonomıkany damytýda ǵylymǵa qandaı ról usynamyz?» degen qarapaıym suraqtarǵa jaýap berýimiz kerek edi. Elimizdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýyndaǵy ǵylymnyń basty róli – tek qana jańa bilim alý emes, sonymen birge óndirýshi kúshke aınalý ári ekonomıkalyq nátıje berý. Buǵan qalaı qol jetkizýge bolady? О́ndiristi damytýdaǵy ǵylymnyń róli «ǵylym – tehnologııa – óndiris» tizbegi arqyly júzege asyrylady. Al tehnologııanyń kózi – ǵylymı ázirlemeler. О́kinishke qaraı, qoldanystaǵy «Ǵylym týraly» zańda ǵylymnyń birinshi bazalyq baǵyty – ǵylymı zertteýlerge ǵana nazar aýdaryldy da, ekinshi bazalyq baǵyt – ǵylymı ázirlemelerge tıisti kóńil bólinbedi.
Ekinshi sebep – bizde ǵylymı ázirlemelerge negizgi suranysty týdyratyn ónerkásiptik óndiris nashar damyǵan. Burynǵy KSRO-dan muraǵa qalǵan óndiristiń ózin joǵaltyp aldyq. Qazirgi ýaqytta ǵylymı ázirlemelerge degen suranystyń bolmaýynyń basty sebebi – ónerkásiptik óndiristiń joqtyǵy. Jańa tehnologııalardy ázirleý men jańa ónimderdi shyǵarý qajettiligi týraly óndiris málimdep otyrýy kerek. Indýstrııasy damyǵan elderde ǵylymı ázirlemelerdi ónerkásiptik kompanııalar qarjylandyrady. Ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge jumsalatyn shyǵyndardyń 70 paıyzyna deıingi somasyn tólep beredi.
Úshinshi sebep – áleýmettik ári strategııalyq mańyzdy mindetterdi sheshý úshin ǵylym aldyna tıisti deńgeıde úlken maqsat qoıylmaıdy. Bizdegi qazirgi jaǵdaı qandaı? Ǵylymı ázirlemelerdi uıymdastyrýdyń qoldanystaǵy júıesi olardyń nátıjesin túpkilikti tutynýshyǵa baǵyttamaıdy. Ǵylymdy damytýda áleýmettik-ekonomıkalyq maqsat qoıýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin myna bir mysalmen aıtýǵa bolady. Máselen, KSRO-da ıadrolyq qarýdy jetkizý úshin ıadrolyq qarý men zymyran tehnıkasyn jasaýdyń strategııalyq mańyzdy mindetterin sheshýge erekshe nazar aýdaryldy. Atalǵan máselelerdi sheshýdiń nátıjesi – úshinshi dúnıejúzilik soǵysty tejeıtin ıadrolyq quraldar jasaý ǵana emes. Sonymen qatar bul mehanıka, matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa sııaqty irgeli ǵylymdardyń da, esepteý tehnıkasy (analogtyq jáne sıfrlyq), materıaltaný, avtomatty basqarý teorııasy, radıoelektronıka, radıobaılanys, robottehnıka, jasandy ıntellekt sııaqty qoldanbaly ǵylymdardyń da damýyndaǵy aıtýly jetistik boldy.
Tórtinshi sebep – ǵylymı ázirlemeler júrgizý úshin jeke ınvestısııalardy tartýǵa tıisti memlekettik qoldaýdyń bolmaýy. Ǵylymı ázirlemelerdi oryndaýǵa bólinetin bıýdjet qarajatynyń shekteýli ekenin bilemiz. Mundaı jaǵdaıda ǵylymı uıymdardy óz qarajaty men túrli qorlardyń qarjysy esebinen otandyq tehnologııalardy ázirleýge nemese jeke ınvestorlar tartýǵa yntalandyrý mańyzdy. Al buryn bólingen bıýdjet qarajaty sheńberinde oryndalǵan ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri ǵylymı ázirlemelerge negiz bola alady.
– Ǵylymdy qarjylandyrý qurylymyndaǵy ǵylymı ázirlemelerdiń úlesin qalaı ulǵaıta alamyz? О́nerkásiptik óndiristi damytý úshin bólinetin qarajattyń tıimdiligin arttyrýdyń qandaı joldary bar?
– Munyń joldary kóp. Sonyń tórteýine toqtalaıyn. Birinshi – ǵylymdy ǵylymı zertteýler jáne ǵylymı ázirlemeler dep eki bazalyq baǵytqa zańnamalyq turǵydan bólý. Bul ındýstrııasy damyǵan elderdiń ǵylymdy R&D (research and development) dep bólý tájirıbesine sáıkes keledi. О́ıtkeni ǵylymnyń negizgi eki baǵyty maqsaty, jumys sıpaty jáne túpkilikti nátıjesi boıynsha bir-birinen túbegeıli erekshelenip turady. Ǵylymı zertteýlerdiń maqsaty – jańa bilim alý. Onsyz ǵylym damymaıdy. Al ǵylymı ázirlemelerdiń maqsaty – alynǵan bilimdi qoldaný. Onsyz ǵylym óndiristik kúshke aınala almaıdy. Alǵashqysy irgeli jáne qoldanbaly zertteýler túrinde, al ekinshisi tájirıbelik-konstrýktorlyq, tehnologııalyq jáne synaq jumystary túrinde oryndalady. Ǵylymı zertteýler bilim deńgeıin jáne ǵylymı jarııalanymdardy arttyrý arqyly áleýmettik áserge, al ǵylymı ázirlemeler jańa tehnologııalar, noý-haý, materıaldar, ónimder men qyzmetter arqyly tikeleı ekonomıkalyq áserge baǵyttalady. Ekonomıster men qarjygerlerdiń kózqarasy boıynsha, ǵylymnyń eki negizgi baǵyty bir-birine qaıshy keledi. О́ıtkeni alǵashqysy aqshany bilimge, ekinshisi bilimdi aqshaǵa aınaldyrady. Sondyqtan «ǵylym – tehnologııa – óndiris» tizbegi jumys isteýi úshin ázirlenip jatqan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańnyń jobasyna ǵylymı ázirlemeler óndiris tehnologııalarynyń kózi ári ony keńeıtý ǵylymdy óndiristik kúshke aınaldyrýdyń negizgi joly ekeni týraly ereje engizý qajet.
Ekinshi qadam – ishki suranysty zerdeleý ári ınnovasııalyq úderisti memlekettik turǵydan belsendi qoldaý, ekonomıka salalarynda ishki naryqta naqty suranysqa ıe túpkilikti ónimderdiń tizbesin qalyptastyrý. Eksporttyq ónim óndirisi bolmasa da osy tıimdi. О́ıtkeni ol jańa jumys oryndaryn ashady ári sheteldik ónimderdiń ımportyn tómendetedi. Ekonomıka salalary boıynsha túpkilikti ónim tizbesi bar bolsa, ony óndirýde talap etiletin ǵylymı ázirlemelerdiń júıesin qalyptastyrý qıyn emes. О́nerkásiptik ónimge suranysty arttyrýdyń mundaı tásili eń aldymen qorǵanys ónimderine qatysty qoldanylýǵa tıis. Onda da bul halyqaralyq sharttarǵa súıene otyryp jasalýy kerek. Qorǵanys-ónerkásiptik kesheni damyǵan elderde bul saladaǵy ǵylymı ázirlemeler árqashan memlekettiń ınnovasııalyq ósýi men ekonomıkalyq damýynyń qýatty qozǵaltqyshy bolyp sanalady. Qazaqstanda áskerı ónim óndirýdi uıymdastyrý birinshi kezekte otandyq tehnologııalarǵa súıenýge tıis.
Úshinshi shara – burynǵy KSRO-nyń ǵylym men adamı áleýetin damytý tájirıbesin qoldanýdan tartynbaý. Birden aıtaıyn bul – ótkendi kókseý emes, qaıta qajetti dúnıeni kádege jaratý. Máselen kelmeske ketken KSRO tájirıbesin qazir Birikken Arab Ámirlikteri sátti qoldanyp otyr. Eldiń tehnologııalyq damýy men adamı áleýetin damytýdyń joǵary strategııalyq maqsatyna jetý úshin BAÁ 2021 jyly Marsty zertteýge arnalǵan ǵylymı ǵarysh stansasyn qurýdy naqty áleýmettik mańyzdy maqsat retinde anyqtady. Bul el jastary arasynda úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Ǵarysh tehnıkasyn, jańa apparatýranyń keń spektrin, perspektıvaly ǵarysh tehnologııalaryn, azamattyq jáne áskerı salalarda tutynýshylyq áleýeti joǵary qosymshalardy ázirleý mindetterin sheshýge baılanysty ǵylymı zertteýlerge degen qyzyǵýshylyqty oıatty. Sol sekildi 10 mıllıonǵa jeter-jetpes halqy bar alaqandaı Izraıl turaqty áskerı qarama-qaıshylyq jaǵdaıynda kún keship otyrsa da, adamı áleýet pen qorǵanys ónerkásibi salasyndaǵy joǵary tehnologııalardy damytýǵa den qoıý arqyly ındýstrııalyq ári aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy ǵylym men tehnologııalardy damytýdyń álemdik kóshbasshysyna aınaldy.
Tórtinshi shara – memlekettik-jekeshelik áriptestikti jan-jaqty keńeıtý. Biraq bul jerde memleket túpkilikti ónimniń suranysyna kepil bolýy kerek. Mundaı qadamnyń tıimdiligin dáleldeıtin mysal retinde «Qazǵaryshtyń» avarııalar men apattar kezinde shuǵyl áreket etetin memlekettik avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi n aıtýǵa bolady. Bul júıe Keden odaǵyna múshe memleketterdiń ortaq sheshimimen qurylǵan bolatyn. Ortaq sheshimniń negizinde memleket atalǵan júıege jáne onyń qyzmetterine degen suranysqa kepildik berdi. Osynyń nátıjesinde «Qazǵaryshqa» vedomstvolyq turǵydan baǵynysty Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty júıeni ázirleýge múddeli jeke ınvestor tapty. Sol sekildi memlekettiń shartty túrde sottalǵandardy baqylaýda ustaıtyn elektrondy quraldar (elektrondy bilezikter) júıesin qurýy da dál osyndaı jolmen iske asyryldy. Demek eger ázirleýshiler ónimniń suranysyna kepildik berilgenine senimdi bolsa, onda olar otandyq tehnologııalardy ázirleýge óz qarajatyn da, jeke ınvestorlardy da tarta alady.
– Ǵylymı zertteýler men ǵylymı ázirlemelerdiń nátıjeliligin qandaı ólshemmen baǵalaý kerek?
– Ekeýiniki eki túrli bolýy kerek. Krıterııler ǵylymnyń eki baǵytynyń maqsaty, jumys sıpaty jáne túpkilikti nátıjesi eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jedeldetý turǵysynan alǵanda bir-birinen erekshe ekenin naqty bildirýi kerek. Sheteldik basylymdardaǵy jarııalanym sany bizdiń ǵylymnyń álemdik deńgeıdegi nátıjeliligin ǵana emes, básekege qabilettiligin de baǵalaýǵa múmkindik beredi. Alaıda bul krıterıı ǵylymı ázirlemelerdiń nátıjeliligin baǵalaý úshin múldem jaramsyz. Mundaı tujyrymnyń salmaqty úsh sebebin ataýǵa bolady: birinshi – noý-haýdy jarııalaý jáne ózgelerge pash etý aqylǵa qonbaıdy, ekinshi – noý-haýdy jarııalanym arqyly ózgelerge tanystyrý kommersııalyq qupııalardy ashyp, otandyq óndiriske básekelestik týǵyzady ári eldiń ekonomıkalyq múddesine úlken zııan keltiredi, úshinshi – mundaı qadam memlekettik jáne áskerı qupııalardy jaıyp salady, tıisinshe eldiń ulttyq múddesine aıtarlyqtaı zııanyn tıgizedi. Osy sebepterge baılanysty ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelilik krıterııi jarııalanymdar sanymen kórsetilmeýi kerek. Ǵylymnyń eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne ekonomıkanyń ǵylymdy qajet etetin salalaryn damytýǵa qosqan úlesin eseleý turǵysynan ǵylymı ázirlemelerdiń nátıjelilik krıterııi ázirlengen tehnologııa negizinde, qurylǵan jańa jumys oryndarynyń sanymen, ázirlengen tehnologııany paıdalaný arqyly óndirilgen ónimniń/qyzmettiń qosylǵan qunymen kórsetilýge tıis.
– Joǵaryda «Qazǵaryshty» tilge tıek ettińiz. Bul mekeme jasaǵan ǵylymı ázirlemelerden qandaı ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne áleýmettik áser kútýge bolady?
– Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty ǵarysh júıeleriniń ónimderi men qyzmetterine qol jetkizý úshin ekonomıka salalaryndaǵy jáne kúshtik vedomstvolardaǵy túpkilikti paıdalanýshylar úshin arnaıy ónimderdiń keń tizbesi boıynsha ǵylymı ázirlemeler jasady. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri negizindegi ónimge degen suranysqa kepildik berilse, qazirgi ýaqytta suranysqa ıe reaktıvti snarıadtar nemese ushqyshsyz ushý apparattary sııaqty birqatar azamattyq jáne áskerı ónimderdi óndirý tehnologııalarynyń ǵylymı ázirlemelerin oryndaýǵa múmkindik bar. Otandyq qorǵanys kásiporyndarynda áskerı ónimniń belgili bir túrleri boıynsha memlekettik qorǵanys tapsyrysyn ornalastyrý týraly sheshim qabyldansa, ǵylymı-zertteý jáne synaq uıymdarynyń ónimderine uzaqmerzimdi ári senimdi suranys qalyptasar edi. Bul olardy jeke qarajat nemese túrli qordyń qarajaty esebinen jańa ónim óndirýdiń otandyq tehnologııalaryn ázirleýge yntalandyrar edi. Jeke ınvestorlardyń qarajatyn tartýǵa da múmkindik beredi. Bul túbinde óndiris qurylymyn ózgertý jáne ǵylymdy qajetsinetin ónerkásip sektoryn qalyptastyrýǵa, ǵylymı ázirlemelerge jumsalatyn bıýdjet qarajaty shyǵyndarynyń aıtarlyqtaı tómendeýine, túpkilikti ónimdi óndirý tehnologııalaryn jasaýǵa baǵyttalǵan ǵylymı ázirlemelerdiń nátıjeliligin arttyrýǵa, jańa ónerkásiptik ónim ázirleý kezinde tehnıkalyq táýekelderdi tómendetýge, ǵylymı uıymdarda da, qorǵanys ónerkásibi men mashına jasaý salasyndaǵy kásiporyndarda da jańa jumys oryndaryn qurýǵa jol ashady.
– Otandyq ǵarysh ǵylymynyń negizgi jetistigi retinde neni aıtar edińiz?
– Qazaqstannyń ǵarysh ǵylymyn damytýda salany jasaqtaýdyń joǵary strategııalyq maqsatyn aıqyndaý nátıjesinde ǵylymı ázirlemeler boıynsha serpilis jasaldy. Elimizde ǵarysh qyzmetin damytýdyń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan jáne respýblıkany ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2009-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalary aıasynda ǵarysh qyzmetin damytýdyń salalyq baǵdarlamasyn qabyldaý ári iske asyrý otandyq ǵarysh ǵylymynyń damýyna aıryqsha serpin berdi. Osylardyń nátıjesinde 2007-2014 jyldary belgili ǵaryshker, maıtalman ınjener Talǵat Musabaev basqarǵan Ulttyq ǵarysh agenttigi ǵarysh salasynyń ǵylymı jáne ınjenerlik ózegin qalyptastyrdy. Sol arqyly ǵarysh tehnıkasynyń otandyq úlgilerin jasaý jónindegi ǵylymı ázirlemelerdiń jańa baǵyttary damydy. El ǵalymdary men ınjenerleriniń qatysýymen ǵaryshtyq baılanys jáne Jerdi qashyqtan zondtaý júıeleri quryldy. Elimizdiń joǵary dáldiktegi spýtnıktik navıgasııa júıesi dúnıege keldi. Ony tolyǵymen otandyq ǵalymdar ázirlep shyqty. Spýtnıktik navıgasııa salasyndaǵy quzyretterdi jáne ǵarysh júıeleri qyzmetteriniń túpkilikti tutynýshylary úshin kóptegen qosymshany qarqyndy damytý úshin tıisti jaǵdaı jasaldy. Ǵaryshtyq tehnıkany jáne ǵarysh qyzmetterin tutynýshylardyń apparattyq-baǵdarlamalyq quraldaryn ázirleý men óndirýdiń ǵylymı-tehnologııalyq jáne óndiristik bazalary quryldy. Bizdiń ǵalymdar men ınjenerlerdiń arqasynda ǵylymı jáne tehnologııalyq maqsattaǵy otandyq eki ǵarysh apparaty qurylyp, ushyryldy, oıdaǵydaı iske qosyldy. Mine, osynyń bári ǵarysh ǵylymynyń jetistigi emes pe?
Jalpy, ǵarysh salasynyń, ǵarysh ǵylymynyń áleýeti zor. Bizdiń naqty áleýmettik mańyzy zor baǵyttyń biri qorǵanys-ónerkásip kesheni bolýy ábden múmkin. Bul aeroǵaryshtyq keshenniń damýymen baılanysty. О́ıtkeni olardyń biryńǵaı ǵylymı-tehnıkalyq negizi bar. Qorǵanys-ónerkásip kesheniniń damýy tutastaı alǵanda memlekettiń damýyna, onyń qaýipsizdigine aıtarlyqtaı áser etedi. Ǵarysh jáne qorǵanys ónerkásibi salasyndaǵy ǵylymı ázirlemelerdiń damýyn jáne olardyń nátıjelerin óndiriske engizýdi tejeıtin basty másele – osy ýaqytqa deıin ǵylymı ázirlemelermen qatar ónerkásiptik synaqtardy da qamtıtyn tolyq tehnologııalyq sıkli bar óndiristerdiń qurylmaǵandyǵy. Dál osy jaǵdaı ǵaryshtyq, áskerı jáne qos maqsattaǵy ónerkásiptik ónimderdiń tizbesi men óndiris kólemin keńeıtýge múmkindik bermeıdi. Osyny eskergen abzal.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»