Ádiletti Qazaqstan qurýdyń shynaıy kórinisteriniń biri – «Sózden – iske» qaǵıdasynyń shyn máninde júzege asýy. Rasyn aıtqanda, búginde el jurtshylyǵy bos sóz ben qurǵaq ýádeden jalyqqan. Olarǵa naqty qadam men kózge kóriner nátıje kerek. Memleket basshysynyń bastamasymen Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda qol jetkizilgen nátıjelerge kýá bolyp kelemiz.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Memlekettigimizdiń jańa dáýiri bastaldy. Maqsatymyz – Ádiletti Qazaqstandy qurý. Qazir biz osy kúrdeli joldyń basynda turmyz. Men úshin halyqtyń jáne memlekettiń múddesi bárinen bıik. Sol sebepti men osy strategııalyq baǵytty elimizdiń basty baǵdary retinde jarııaladym. Bul joldaǵy barlyq jaýapkershilik júgin arqalaýǵa daıynmyn», degen bolatyn.
Bul baǵyttaǵy nátıjeli qadamdardyń biri – zańsyz ıemdelingen jáne shetelge shyǵarylǵan aktıvterdiń memleketke qaıtarylýy. Jaqynda Astana qalasynyń prokýratýrasy qol jetkizilgen kezekti jumys nátıjelerin jarııalady. Elorda prokýratýrasy memleket paıdasyna shyǵarylǵan sot aktileriniń oryndalýyna taldaý jasaǵan bolatyn. Prokýrorlyq qadaǵalaý aktisin engizý nátıjesinde sottalǵanǵa tıesili 1 mlrd 62 mln teńgege baǵalanǵan 5 jer ýchaskesin óndirý arqyly keltirilgen shyǵyn memleket paıdasyna óteldi. Osylaısha, prokýratýranyń qabyldaǵan sharalary arqasynda qylmys jolymen tabylǵan sottalǵannyń múlkin memleket paıdasyna óndirý arqyly sot úkimi oryndaldy.
Aktıvterdi elge qaıtarýdy Memleket basshysy quqyq qorǵaý jáne memlekettik organdar qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri retinde belgilegen bolatyn. Bul jumys shet elderdiń quzyretti organdarymen de baıypty qarym-qatynas ornatyp, kúsh-jiger biriktirý arqyly jalǵasyn taba bermek.
Ádiletti Qazaqstan qurýdyń jolynda halyqqa tıesili múlikti zańsyz ıemdengen sheneýnikter men kásipkerlerdi jaýapqa tartýmen qatar, el ıgiligi úshin adal eńbek etip júrgen kásipkerlik ókilderin qoldaý men qorǵaý da basym baǵyttardyń biri retinde júzege asyrylady. Prezıdent: «Meniń tapsyrmam boıynsha kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý úshin «bızneske adaldyq prezýmpsııasy» qaǵıdaty zań júzinde bekitildi. Bul barsha daýly jáne túsiniksiz máselelerdi kásipkerlerdiń paıdasyna sheshýge múmkindik beredi. Atalǵan zań shyǵarýdaǵy ózgerister tıisti sot tájirıbesinde qoldaý tabatynyna senemin», degen bolatyn.
Elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý, kásipkerlikke jaǵdaı jasaý jáne adal azamattardy yntalandyrý maqsatynda bul baǵytta da jumys nátıjeli. Máselen, jýyrda Jetisý oblysynda prokýrorlar kásipkerlerden zańsyz salyq alynǵany týraly derekti anyqtap, ádilettilikke qol jetkizdi. Sala qyzmetkerleriniń anyqtaýynsha, júrgizilgen taldaý aıasynda bıýdjetke 34 mln teńgeden astam salyq qate tólengen. Salyq kodeksine engizilgen ózgeristerge sáıkes, 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap qorshaǵan ortaǵa eń az teris áser etetin kásiporyndar (IV sanattaǵy operatorlar) salyq tóleýden bosatylǵan bolatyn. Alaıda osy sanattaǵy operatorlarǵa jatatyn 90 kásipker búginge deıin osy salyqtardy tólep kelgen. Prokýratýra aktisi boıynsha oblystyń Memlekettik kirister departamenti 16 salyq tóleýshige 1,6 mln teńge somasynda tólengen salyq qarajaty qaıtaryp berilip, qalǵan 74 kásipkerdiń aqshalary mindetti salyqtardyń basqa túrlerine aýystyryldy.
Ádil qoǵam kórinisteriniń biri – sybaılas jemqorlyq qylmystarymen kúres nátıjeligi. О́kinishke qaraı, elimizde jekelegen para berý faktilerinen bólek, júıeli túrdegi jasalyp kelgen jemqorlyq qylmysy da kóptep kezdesedi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen paraqorlyqtyń kez kelgen túrine qarsy ymyrasyz kúres júrgizý jolǵa qoıyldy. Sonyń bir mysaly – Soltústik Qazaqstan oblysy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl qyzmetiniń bilim berý salasynda mıllıondaǵan bıýdjet qarajaty urlyǵyn ashýy. Vedomstvonyń málimetine qaraǵanda, el kóleminde júrgizilgen orta jáne mektepke deıingi bilim berý mekemelerindegi sybaılas jemqorlyq táýekelderin tekserý nátıjesinde Soltústik Qazaqstan oblysynda úsh júzden astam qylmystyq quqyq buzýshylyq anyqtalǵan. Departament basshysy Sergeı Perov tekserý nysany kezdeısoq tańdalmaǵanyn, sońǵy jyldary bilim berý salasynda sybaılas jemqorlyq faktileri kóbeıip ketkenin aıtady.
«О́ńirlik deńgeıde negizgi nazarymyz josparlaý men eńbekaqy tóleý qoryna aýdaryldy, óıtkeni ol salada bilim berý salasyna bólingen oblys bıýdjetiniń 80%-ǵa jýyǵy jumsalady. Sybaılas jemqorlyqqa jaǵdaı jasaıtyn júıeli problemalar belgilendi. Jalaqyny, túrli qosymsha aqylardy zańsyz esepteý, sondaı-aq naqty oryndalmaǵan jumystardyń aqysyn tóleý, taǵy basqa joldarmen bıýdjet qarajatyn urlaý shemalary ashyldy», dedi ol.
Mysaly, tekserý barysynda aǵylshyn tili muǵalimine 3 mln teńgeden astam qosymsha aqy negizsiz eseptelgeni anyqtalǵan. Sondaı-aq aýdandyq bilim bólimi býhgalteriniń osy mekemede istemeıtin bóten adamdarǵa jalaqyny aýdarýy jáne balabaqsha esepshisiniń óz banktik esepshotyna aqsha aýdarý arqyly bıýdjet qarajatyn jymqyrý faktileri belgili bolyp otyr. Aldyn ala zalal shamamen 90 mln teńgeni quraıdy. «Árbir fakti boıynsha tıisti quqyqtyq baǵa beriletin bolady. Búgingi tańda departament jalpy somasy 50 mln teńgeden astam urlyq faktileri boıynsha 2 qylmystyq isti tirkedi», dep atap ótti Sergeı Perov.
Sybaılas jemqorlyq dese, birinshi kezekte atalatyn aımaqtardyń biri – Shymkent qalasynda bilim basqarmasynyń laýazymdy tulǵalary júıeli jemqorlyq qylmysy úshin sottaldy. Atap aıtqanda, shahardyń qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq soty bilim basqarmasynyń mamandary A. Shındaýlova men M. Meıirbekovaǵa qatysty úkim shyǵaryp, olarǵa 36 mln teńge kóleminde aıyppul saldy. Bul azamatshalar jekemenshik mektepke deıingi mekemelerde tekseris júrgizbeý úshin 100 myńnan 500 myń teńgege deıingi somada mekemeler basshylarynan júıeli negizde para alǵany úshin kináli dep tanylǵan. Sottalǵandar memlekettik qyzmette, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda, qarjy uıymdarynda jáne kvazımemlekettik sektorda qyzmet atqarý quqyǵynan ómir boıyna aıyryldy.
Budan bólek, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Shymkent qalasy boıynsha departamenti bilim berý salasyndaǵy jemqorlyq táýekelderin syrtqy taldaý barysynda bıýdjet qarajatyn jymqyrý shemasyn anyqtady. Máselen, eki qalalyq mekteptiń býhgalterleri 2020-2023 jyldar aralyǵynda ózderiniń jeke shotyna eńbekaqy tóleýge arnalǵan qordan 67 mln teńgeden astam qarajatty zańsyz ıemdengen. Búginde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet qalalyq bilim berý salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń alǵysharttaryn joıý boıynsha tıisti usynymdar ázirledi.
Memleket basshysy aıtqandaı, adal eńbek etip, adal tabys tapqan adam jetistikke jetedi, qurmetke ıe bolady. Uly Abaıdyń «Adal eńbekpen mal izdemek – arly adamnyń isi» degen sózin tilge tıek etken Qasym-Jomart Toqaev: «Al arly adam ádiletsizdik jasamaıdy. Ár salada adaldyq basty orynda tursa, ádil qoǵam ornaıdy. Jemqorlyqqa jol berilmeıdi, el múddesine saı sheshim qabyldanady» degen bolatyn. Shyn máninde, «Ádiletti Qazaqstan qurý» degen úlken maqsatqa jetýdiń joly – eń aldymen, sybaılas jemqorlyqty joıýǵa baǵyttalǵan kishigirim qadamdardan bastalsa kerek.