Biz kimbiz?

«Bı ekeý bolsa, daý – tórteý» deıdi qazaq. Osyndaı úrdis evreı halqynda da bar kórinedi. Aıyrmasy tek bizde Táńirimniń bergen keń dalasyndaı sóz qorymyzdyń sheksiz shet­sizdiginen, myna egemen el bol­ǵanda, sózbuıdaǵa salynyp, jal­ǵan oqymystylarymyzdyń qara shybyndaı kóbeıip, qazaq degen óz ataýyn «bireý qyz alyp qashsa, bireý bosqa qashadyǵa» salynyp, pysyqsyna jóńkilýinde jatqandaı. Kóz juma, aınalańa taıaq laqtyrsań, álgilerdiń basyna tıedi. Naǵyz ǵalymdar ózderin oqymystymyz dep ataýǵa, kir-qoqys ishinde júrgendeı uıalatyn halge jetti. Masqarasy sol, Ekinshi dú­nıe­­­jú­zilik soǵys aldyndaǵy ke­ńes odaǵy boıynsha esepte bolǵan 98 300 ǵalymnan asyp, bul kúnde 127 myńǵa jetippiz. Aıtpaǵym, solardyń ishindegi kópshiligi, ózde­riniń shyqqan tegi, qazaq ataýy­nyń kıeli qasıetin aıaqasty qylyp, teksiz jurttardaı bizdiń de máń­gúrt­tenýi­mizdi qalaıtyndaı. Sebebi sol oqymystysymaqtardyń 100 myńdaıy jat tildi, tipti birazy jat múddeli...

Mysalǵa, nemis, aǵylshyn, orys, fransýz t.b. mılláttar ult ataýynyń etımologııasynan, shyǵý teginen ma­qurym. Tegin bilmegen soń basyn qatyrǵysy da kelmeıdi. Esesine sol ulttyń ókilimiz dep, maǵynasyz flektıvti ult ataýyna, maqtanyshpen keýde qaǵady. Sodan baryp tarıhtary da óreskel burmalanyp, eýrosentrızmge urynǵan. «Don Kıhot» romanynyń avtory Mıgel de Ser­vantes (XVII ǵ.) kóregendikpen «Kto ıskajaet ıstorııý, teh nado sýdıt tak je strogo, kak falshıvomonetchıkov», depti.

Alysqa barmaı-aq, irgemizdegi áýmeser I Petr zamanynan bastasaq, bulardyń menshiktep, ózderine telip júrgen jyr-dastanynyń kóbinde túrik halyqtarynyń ańyz áńgimeleri, tarıhy jatyr. Uly halyqpyz dep «Igor jasaǵy týraly jyrdy» (HII ǵ.) qanshama burmalap, ózderine yńǵaılap kóshirip jazsa da túrkilik ıis burqyrap tur. Túpnusqasy tyǵý­ly jatyr. Olaı deıtinim, HHI ǵasyr basynda, osynaý jyrdyń túp­nusqasy arhıvten tabyldy dep, qýa­na súıinshi surap jer-kókke jarııa salǵanymen, artynsha kóp uzamaı ún-túnsiz basylyp qaldy. Nege? Sebebi, árıne, belgili, ol jyrdy jarııalasa ótirikteriniń arty ashylary haq edi. Tipti orystardyń batyry dep júrgen Ilıa Mýromes – Fırdoýsıdiń «Shahnamasyndaǵy» Rústem batyrdyń kóshirmesi. Orystardyń súıikti ertegisi «Erýslan Lazarevıchi» de «Shahnamadan» alynǵan (Brokgaýz, Efron ensıklopedııasy, HHHVI t., 1902).

Soltústik kórshimiz osy kúnge deıin ózin «My Ivany ne pomnıashıe rodstva» deıdi. Ras qoı! Shynynda da, «Ivan» – «Ýan», «Uǵan» degen kóne túrki ataýy. Jáne de tegin bilmeıtin orystar jalǵyz ba? Mysaly, portýgaldar osynaý túrki atyn – «Joan», ıspandar – «Hýan», nemister – «Iogann», fınder – «Iýhan», polıaktar – «Iаn» ... dep ataıdy. Oı salatyn, tolǵandyrar dúnıeler.

Alekseı Mıhaılovıch o dúnıege attanǵan 1676 jyly orys jurty 16 mln-ǵa jetse, onyń balasy, ımperator I Petr 1725 jyly qaıtys bolǵanda, sany kúrt kemip, 13 mln-ǵa quldyrady.

Osynaý úrdiske qaramastan, orys halqynyń dúrkireı, kópire ósýi, aınalasyn jalmap, túrki halyqtaryn bas joq, kóz joq zorlap shoqyndyryp, Ivanov, Petrov qylyp jibergeninen der edik. Tipti keıin orys patshasy II Aleksandr 1876 jyly 30 mamyrdaǵy jarlyǵymen ýkraın halqyn orys­tan­dyrý maqsatynda olarǵa ana ti­lin­de sóıleýge tyıym saldy. Qar­sy bolǵandaryn jer aýdardy. Qa­ra­­shekpendilerdiń ishinde 564 138 mu­syl­man bolǵanyna qaramaı, olarǵa da kóp qysym jasaldy. Myna derekke kóz salyńyzshy: «V XVIII-XIX vekah na Doný bylo kak by dva Dona – mýjchıny obıazany bylı govorıt na rýsskom ıazyke (ıazyke slýjby), a jenshıny po prejnemý gýtorılı na rodnom tıýrkskom ıazyke... 9 sentıabrıa 1769 g. posledoval prıkaz o zamene nasıonalnoı odejdy kazakov na rýsskoe obmýndırovanıe, chtoby onı vneshne ne napomınalı predkov. Kak shkýrý sdıralı s nıh... Istorııa sohranıla svedenııa, kak ınye kazakı (vıdımo mýsýlmane – K.T.) padalı golymı, valıalıs bıtye na zemle, zamerzalı na snegý, no rýsskoe obmýndırovanıe «na sebıa ne nadevalı»... (Adjı M. «Tıýrkı ı mır»).

Osyndaıda orys dekabrısteriniń jetekshisi P.I. Pestel (1793-1826) aıtqan myna ustanym eske túsedi: «Barlyq ultty biriktirip bir halyq jasap, kúlli eldi mekenge orys attaryn qoıýymyz kerek». Bul qaǵıdat tipti bertin, tyń ıgerý kezinde de keń etek alyp, elimizde jappaı qazaq mektepteri jabyla bastady. Ony aıtasyz, egemen el boldyq desek te, óz ana tilimizde sóıletkisi kelmeı, bizge qysym, búldirgi jasaýyn toqtatar emes...

«...Massovye nazvanııa toponımov, kotorye vstrechaıýtsıa v Chelıabınskoı, Kýrganskoı, Orenbýrgskoı, Saratov­skoı, Novosıbırskoı, Omskoı, Astrahanskoı oblasteı, ı Altaıskogo Kraıa, samo proıshojdenıı Brıanska, Voroneja, Penzy, Týly, Kýlýndy, Tıýmenı, Barnaýla ı starınnye tıýrkskıe zahoronenııa do HVII vekov tomý ıavnoe svıdetelstvo» (M.Adjı).

Orys bolyp jazylyp ketkenderdiń ishinde jalǵyz kalýgalyqtar osy kúnge deıin tegin bórige jatqyzady. Keshegi general A.Lebed óz jurtynyń tatar negizin áspetteýi shyndyqqa janasady. О́kinishke qaraı, bizder orys mentalıtetine bas uryp, barymyzdy joq qylǵymyz kelip, «shash al dese, bas alǵymyz kelip» turady. Osynyń bári joǵaryda aıtqan shúldirlegen oqymystysymaqtar men qyrtıma qyrttardyń kesiri...

Nemister ózderin «doıche» dep atasa da, orystar sózin túsinbegendikten olardy nemis (nemoı) dep ketti. «Iаkýt» dep at qoıyp, olardy sho­qyn­­dyryp Ivanov qylsa da, olar tek­ti­li­gin tanytyp, saha ultymyz deıdi. Hakastar da solaı. Bizdi de «kırgız – qaısaq» dep ataǵan.

Degenmen «gúlderdiń shyryn nár­lerin bal ara ǵana barlaıdy» (Fet) degendeı «saha», «hakas», «qaısaq» etımologııasynan kóne saq halqynyń ókili ekenimiz ańǵarylady. Bizderdi skıf, sarmat, gún, polovsy t.b. dep atasa da, túrki halqynyń saqtardan taraǵan izi, ısi, tarıhy menmundalap turady. Ony ǵylymnyń ár salasynan da ańǵarýǵa bolady. Súıinbaı Aronuly (1815-1898) «Bórili baıraq kóterse, qozyp keter qaıdaǵym» dep, kóneden qanymyzǵa sińgen dúnıeden habar berip tur ǵoı.

Zertteýshi A.Narymbaeva: «Prı­sýt­stvıe v pıktografıcheskom pısme shýmerov, odnıh lısh «saneı» ı kolesnısy prıamo ýkazyvaet, otkýda prıshla v Shýmery eto pısmennost... Zachem ım ponadobılıs by sanı, gde vechno sarıt leto? Prıchıom kak otmechaet Erıh Seren, onı v Shýmerskıh pogrebenııah predstavlıalı soboı neveroıatno roskoshnýıý povozký... I tak sanı v Egıpte, sanı v Dvýreche, sanı v Hanlare (Zakavkaze)... Narody Evrazıı svıazy­valo obshee mırovozrenıe ı obshıı mır sımvolov ı predstavlenıı, kotorye sformırovalıs v glýbokoı drevnostı na ıh obsheı Rodıne – v drevnem Týrane», deıdi. Osyǵan qaramaı, qazaq ońa ma, kıeli, shyqqan tegin etımologııasyn tárk etip, qaıdaǵy «aq qazdan» shyǵarǵylary kelip, keıde «qashqyndar» dep te atap qyńyraıa «atyń shyqpasa jer órtege» salynyp, tili qyshyp turady. Mıllıondaǵan aq qaz tek Amerıka qurlyǵynda ǵana bar. Bizdikiniń «aqqaz» dep otyrǵany aqqý bolar.

«Tarıhty lırık aqyndar jazbaý kerek» degen oıdy bir jerde oqyǵanym bar edi. Olar bolsa aqqýdy jer-kókke syıǵyzbaı názik sezimge berilip madaqtap, «aqqýdaı appaq shyraı, netken kórik», «aqqýdaı sańqyldaıdy», «aqqý moıyn» dep, syrtqy sulýlyǵyn aspandata aıtyp tamsanady.

Al sol aqqýdyń sany kólde ne­ǵu­rlym kóbeıgen saıyn, úırek, qas­qaldaq, qaz uıa sala almaı, sor­mań­daı halge ushyraıdy. Aqqý­lar kún kórsetpeı, olardy kólden qýyp shy­ǵady. Aqqýdyń minez-qulyq­ta­ryn­da ish-syrt birligi degen uǵym múlde ańǵarylmaıdy. О́zinen basqada sharýa­sy joq, aınalasyna zııandy topas, egoıst qatarynda.

Qazir túrki tildes elder ishinde, qazaqtyń kóneden kele jatqan halyq ekeni ǵylymı dáleldendi. Kórnekti antropolog, akademık Orazaq Smaǵulov zertteýlerinde osydan 4-5 myń jyl buryn qazaq jerinde ómir súrgen taıpalardyń gendik ereksheliginiń úshten bir paıyzy búgingi qazaqtyń dene qurylysynda saqtalyp qalǵanyn aıtady. Iаǵnı qazaqtar popýlıasııasynda bıoáleýmettik erekshelikteriniń tamyry osynshama ýaqyt úzilmegen (akademık R.Bersimbaı). Sodan baryp, bizder dúnıejúzi halyqtarynyń qara shańyraǵy, tegi, qazaq ultynyń tamyrymen tikeleı baılanysty ekenin ańǵarǵandyqtan, álem jur­tyn ózimizge bas ıgizýdiń ornyna, keı­­bireýlerdiń tegimizdi qaıdaǵy «aq qazǵa» baılanystyrýy, bostan-bos ottap kúıseýi qanyńdy basyńa shaptyryp, namysyńa tıedi.

Sonda olar «qas» sózinen qashqaq­taıdy bilem. «Qas» degen sóz – naǵyz, tym, óte, asa, qyraǵy, kóregen, has sańlaq degen uǵymdy bildiretindeı. Mysaly, «Qas júırikte syn bolmas, Qas sulýda min bolmas» degen qazaqı uǵym­nan, «qas» sóziniń qasıetin ań­ǵa­rý­ǵa bolady.

Qazaq ataýynyń tórkini «qas+saq» saqtyń saǵy degen, burmalaýǵa esh kelmeıtin agglıýtınatıvti uǵymdy aına-qatesiz kórsetip, baǵzy zamannyń úni, qobyz sarynyndaı júregińe jetip, kókiregińdi qııalǵa jetelep, rýhyńdy oıatady. Batyry jaýda, danalary daýda júrgen irgeli, iri, uly qazaq halqy ekenimizdi kóz aldyńa oraltady. «Qassaq» – qazaq ataýynda tarıhymyz ben mádenıetimiz atoı salyp tur.

«Izvestnye ýchenye – rýsskıı A.Levshın, doıche A.Vamberı prosess konsolıdasıı tıýrkoıazychnyh plemen v kazahskýıý narodnost otnosıat k IH-H vv. v Vızantııskıh, ıranskıh ıstochnıkah, togo vremenı vstrechaıýtsıa termıny «kazahııa», «kazah». Sovetskıe antropologı V.Gınsbýrg, N.Zalkınd ýtverjdaıýt sýshestvovanııa antropologıcheskogo tıpa kazahov mejdý VII-VIII ı XII-XIV vv... Po vseı veroıatnostı, prosess konsalıdasıı tıýrkoıazychnyh plemen v kazahskýıý narodnost v kanýn mongolskogo nashestvııa byl blızok k zavershenııý. Inache ne moglo byt. Protokazahov znalı Kýmanskoe sarstvo ı Parfııa, Kıtaı, Arabskıı halıfat, Kıevskaıa Rýs, Býlgarskoe gosý­darstvo, Vızantııa» (Taýkenov K., «Nebesnye tıýrkı», 2017).

«...Stepnaıa sakskaıa kýltýra ne ıavlıaetsıa pereosmyslenıem greches­koı kýltýry... ıbo grecheskaıa kýltýra ıavlıaetsıa vtorıchnoı, porojdenııamı sakskoı stepnoı kýltýry... Vıdımo, kak nı govorı a neprevzoıdennoı vse-takı byla ı ostaetsıa po seı den tıýrkskaıa sıvılızasııa... P.Savıskıı, postavıvshıı sakskoe ıskýsstvo vyshe ıranskogo ı grecheskogo, skazal: «... bolee sovershennyh ı bolee sovremennyh (sverhsovremennyh!) vesheı voobshe net v ıskýsstve nasheı planety; kochevnıcheskıı «zverınyı stıl» stoıt vyshe vseı greko-rımskoı kýltýry!» (Gýmılev L. Sýdba ı ıdeı. Moskva, 2007.S.220). Demek mádenıeti bar saq dáýiriniń mu­rageri, myń ólip, myń tirilip, kin­digi úzilmeı, búginge jetken Qazaq eli­niń órkenıetke qosqan úlesi, je­tis­tigi dep bilgen jón.

M.Adjı «Tıýrkı ı mır» degen eńbeginde «Iransy ı ındýsy skıfov znalı pod ımenem «sak», deıdi. Bul kúnniń ózinde Irannyń biraz qalalary men aýyldarynda túrki tilinde sóıleıtinder az emes. Aıatolla Homeını men Homeneıdiń tegi túrik ekenin eske sala ketýdiń de artyq­shy­lyǵy joq.

Bul az degenderge, Brokgaýz, Efron ensıklopedııasynyń 1900 jyly jaryq kórgen XXVIIIA tomynda: «...Vsledstvıe shırokogo rasprostranenııa plemenı sak, eto ımıa chast perenosıtsıa na vseh skıfov a potomý svedenııa, kasaıýshıhsıa sakam, sbıvchıvy... Glavnaıa sıla sakov zaklıýchalas v konnıse; Krome togo, onı horosho strelıalı ız lýka ı potomý otrıady, popolnıavshıesıa ız sakov, bylı lýchshıe v persıdskom voıske... V pohodah ýchastvovalı ı jenshıny... Kak brodıachee plemıa sakı zanımalıs skotovodstvom, preımýshestvenno ovsevodstvom» delingeni, «qas+saq» – qazaq ekenimizge dálel, ári búkil bolmysymyzdy aıqyndap, málimdep, soqyrǵa taıaq ustatyp turǵandaı.

Sodan baryp, kóneden búginge jetip, álem moıyndaǵan, Táńirimizben ushtasyp jatqan kók baıraǵymyzdy aspandata, asqaqtata jelbiretip, qaza­qy memlekettigimizdi órge jete­leıik. Naǵyz qazaq atyn berik ustanaıyq.

Qasym TÁÝKENOV,

qoǵam qaıratkeri