Pandýs – qoǵam jaýapkershiligine syn

«Pandýs seıftiń ishinde»

Búgingi taqyrybymyzdyń ózegi – «syrǵanaq saty», ıaǵnı pandýs jóninde bolyp otyr. Máseleni kóterýge túrtki bolǵan myna bir jaǵdaı edi. О́tkende is-saparmen Qorǵaljyn aýdany Qaraegin aýylynda bolyp qaıtqanbyz. Sol Qaraegin aýylynda turatyn Sembek Dáýletbekov degen muǵalim aýyldaǵy biraz qordalanyp turǵan máseleniń shetin shyǵardy. Áńgimeni bıpazdap, baıyppen aıtatyn aǵamyz problemany qaǵytpa ázilmen jetkizedi eken.

– Birde qaladan aýylǵa tekseris keldi, dep bastady áńgimesin aýyl turǵyny. – Tekserýdi birinshi mektepten bastady. Dırektorymyz bir shuǵyl jınalysym bar dep, aýdanǵa ketken bolatyn. Sóıtip, júrisi sýyt, túsi sýyq qonaqtardy dı­rek­tordyń orynbasary qarsy aldy. Tekserýshiler bilim oshaǵyna bas suqpas buryn, kireberistegi baspaldaqqa qarap, biraz turdy. «Baspaldaqtan bıt qaraǵan bireýler eken» dedik sybyrlasyp. Sodan orynbasardan surady: «Myna mekteptiń pandýsy qaıda?» dep. Orynbasar sharýashylyq meńgerýshisine suraýly júzben qarady. «Ol... ony dırektor seıfine tyǵyp qoıǵan» dedi meńgerýshi mińgirlep. Qoltyǵyna papkasyn qysqan tekserýshi áıeldiń kózildirigi shytynap: «Kak tak?» dedi. Alǵashqy oqýym qurylys mamany bolǵandyqtan, mán-jaıdy túsine qoıdym. Biraq orynbasar men meńgerýshi pandýstyń ne ekenin bilmeı, daǵdaryp turǵanyn olar da túsindi de, kúlip jiberdi.

Bul jerde Qaraegin aýylyn ǵana qaralaýdan aýlaqpyz. Mundaı jaǵdaı qazir shalǵaıdaǵy aýyldardyń kóbinde bar. Tipti bul az deseńiz, dál osy keshe bolǵan bir keısti usynýdyń reti kelip tur. Jalpy, uqsas jaǵdaılardyń kóbine mysal úshin... Jetisý oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy  men «IT-services & Education» jastar qoǵamdyq birlestigi qala boıynsha reıd júrgizipti. Komıssııa músheleri áýeli Taldyqorǵandaǵy Ýshınskıı mektebine bas suqqan. Kemshilik bilim ordasynyń kireberisinen bastalypty. Tekserý barysynda arbadaǵy ǵarip jandar jaýapty mamandarǵa kemshilikterdi túzetý keregin aıtqan.

– Mekteptegi pandýs talapqa saı emes. Baspaldaqtaǵy zaǵıp jandarǵa arnalǵan jolaqtar da durys qoıyl­mapty. Tabal­dyryqtyń aldy 50 santımetrdeı bos bolý kerek. Al mun­da jabysyp tur. Sodan soń júrý jo­laǵyndaǵy burylystarmen júrý óte qıyn. Kórý múmkindigi nashar jandarǵa arnalǵan jol rezeńke bolǵandyqtan burylý úshin qıyp salýǵa tıis. Biraq kóbi kózboıaý­shylyq istep ketedi, – deıdi «IT-services & Education» jas­tar qoǵamdyq birlestiginiń basshysy Qýanysh Qapanov.

Tekserý kezinde atalǵan bilim orda­sy­nyń qyzmetkerleri kemshilikter túze­tilip, buzylǵan jerler jýyq arada jóndeletinin aıtqan.

«Sizde qandaı da bir múgedektik bar ma?»

Árıne, munyń bári adam teńdigi men quqyǵyna qatysty másele ekeni belgili. Adam quqyǵy demekshi, órkenıetti el­der­de ár adamnyń ulty, dini, jynys ereksheligi eskerilýmen qatar, múge­dektigi bar adamdar ózderin qoǵamnyń teń múshesi sezinýine bar jaǵdaı jasap baǵady. Máselen, Tumandy Albıon aralynda eki jyl turyp, bilim alyp kelgen bir zamandasymyz alǵash Ulybrıtanııaǵa barǵan kezde «bul eldegi jurttyń kóbi múgedek pe?» dep, tańǵalǵanyn aıtyp edi. «Bizdiń elmen salystyrǵanda, onda jarymjan kisiler kóp kórinedi. Ýaqyt óte kele onyń syry túsinikti boldy. Ol jaqta múgedek arbaǵa tańylǵan adamdar tórt qabyrǵaǵa qamalyp úıde otyrmaıdy, emin-erkin qala aralap, oqý oqyp, qyzyq kórip, jurtpen birdeı qoǵamdyq ómirge aralasady. Mysaly, ýnıversıtettik kez kelgen saýaldamanyń alǵashqy jáne bárine mindetti suraǵynyń biri: «Sizde qandaı da bir múgedektik bar ma?» dep suraıdy. Bul – kemsitý emes, kerisinshe, qandaı da bir járdem qajet bolsa, sony erterek anyqtap, qajetti jaǵdaı jasaýǵa umtylady. Ozǵan jurtta árbir adamnyń qandaı da ereksheligine qaramastan, barlyǵyna birdeı qaraý ádeti qalyptasqan», deıdi ol.

Árıne, bul kórgeninen tanbaıtyn adam­nyń sózi emes. Ras, Eýropa jurty bul máselege erte den qoıdy dese de bola­dy. Pandýs uǵymynyń ózi Eýropa jur­tynan qalyptasqany belgili. Pente douce – eńis, jumsaq degen eki sózi fransýzdyń. Bizshe aıtqanda, «syrǵyma saty». Alaıda bul pandýstardyń qandaı qyzmet atqaratynyn bilesiz be?

Sonymen bul syrǵyma saty tek múgedek­tigi bar, arbada otyrǵan adamdar­ǵa ǵana qajetti qural dep túsinetin bolsaq, qatelesemiz. Biz muny kóshedegi 10 shaqty adamnan surap kórdik. Árıne, bir-eki júre sóılesip, jóndi jaýap qatpaǵandardy qospaǵanda, alty res­pondent «pandýstar – arbaǵa tańylǵan múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan» dep biledi eken. Alaıda onyń kishkentaı bóbekterge arnalǵan arbany ári-beri alyp júrgende jáne dóńgelegi bar chemodandardy da  sol syrǵyma satymen alyp júretinimizdi eskermeı jatamyz. Bul da onyń tolyq qyzmeti emes. Sondyqtan pandýs múgedektigi bar adamnyń ǵana quraly emes, basqa da fýnksııasy bar ekenin túsinsek, onyń qajettiligi artpasa, kemimes edi.

Jýyrda áleýmettik jelide Túrkistan oblysynda turatyn ónertapqysh Ma­hambet esimdi azamattyń beınejazbasy tarady. Ol jigit lıftisi joq úıdiń bas­paldaǵyna qurastyrmaly pandýs ja­sapty. Ony taǵy da jetildirip, eski qu­rylystarǵa engizse, qoǵamǵa zor paıdasy tıeri sózsiz. Máselen, 1956 jyldary salyna bastaǵan keńestik «hrýshevka» dep atalatyn úılerge qatysty bul másele kópten aıtylyp, sheshimin tappaı keledi. О́ıtkeni ol qazirgi zamanaýı talaptarǵa múlde saı emes.

Jaǵdaıdy retteýge 7 mlrd bólindi

Qazir elimizde 705 myńnan asa erek­she qajettiligi bar adam turady. Olar­dyń 421,5 myńy nemese 59,8 paıyzy – eńbekke qabiletti, 181,9 myńy nemese 25,8 paıyzy – zeınetkerler, 101,6 myńy  nemese 14,4 paıyzy 18 jasqa deıingi balalar eken. Al olardy áleýmettik turǵyda qoldaý, derbes ómir saltyn saqtaýyna jaǵdaı jasaý, kedergisiz orta qalyptastyrý – memlekettiń negizgi mindetiniń biri.  Bul rette, qandaı alǵa ilgerileý bar degendi baǵamdap kórdik. Sonymen resmı málimetterge sensek, múgedektigi bar azamattardyń júrip-turýyn jeńildetý úshin eldegi 22 myń nysan jańǵyrtylmaq. Bul – aldaǵy 3 jylǵa arnalǵan jospar. Oǵan respýblıkalyq bıýdjetten 7 mlrd teń­ge bólinipti. Arnaıy jol kartasyna sáıkes jyl saıyn 54 myń nysan ınfra­qurylymy jańartylýǵa tıis. Pandýs, lıft jáne qolaıly ájethana salyp, taktıldi taqtalar men baǵyt-baǵdar belgilerin ornatý qajet eken. Qazir bul jospardyń 40%-y oryndaldy dep otyr. Shildeden bastap múgedektigi bar adamdardyń quqyǵyn qorǵaý úshin qoǵamdyq oryndarda memlekettik ıns­pektorlar jumys isteıdi.

«Eger múgedektigi bar adam bir mekemege kire almasa, kirgenniń ózinde ájethanasy, qyzmet kórsetetin oryndary standartqa saı kelmese, shaǵymdana alady. Oǵan qarap, qadaǵalaıtyn 20 jerde memlekettik departamentterimiz bar», deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Tólegen Ospanqulov.

Alaıda «Elaman» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, qoǵam belsendisi Almas Er­jan­nyń aıtýynsha, múgedektigi bar adamdardyń júrip-turýyna kedergi kóp kórinedi.

«Kedergisiz orta qurý jáne bul pandýs máselesi – óte ózekti taqyryp. Úlken qalalardy damytý osydan bastalady. Iаǵnı munyń bir ushy ýrbanızasııaǵa kelip tireledi. О́rkenıetti qoǵam kedergisiz orta arqyly qurylady. Bul, jalpy, «ámbebap dızaın» dep te atalady. О́kinishke qaraı, bizdiń elde bul jaǵy áli kemshin. Mysaly, bıyl «Amanat» partııasyna bul máseleni jaqsartýǵa 1 mlrd teńge bóldi. Qarjy jyl saıyn bólinedi. Biraq onyń bári qaıda, qalaı jumsalyp jatqany belgisiz. Soǵan qaraǵanda, bul jerde de shıkilik bar shyǵar. Depýtattar da asa bir kóńil bólip jatqan joq. Eger muny naqty sheshý kerek bolsa, damyǵan elderdiń tájirıbesine súıenýge bolady. Ol úshin memlekettik baǵdarlama jáne zań qajet. Halyqaralyq Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtary týraly konven­sııaǵa súıene otyryp, otandyq zań­dar­dy durystaý kerek.  Jasyratyn nesi bar, qazir biz áli kúnge deıin keıbir oryn­darǵa arbamen kire almaımyz, ke­der­gi kóp. Salynyp jatqan úıler de yń­­ǵaısyz. Eń bergisi ákimshilikten beri­le­tin áleýmettik baspanalar da sol. Buǵan eks­perttik kózqaras kerek jáne mun­daı iske múgedektigi bar adamnyń ózi de ara­la­sýǵa tıis. О́ıtkeni máselelerdi keıbir «saý» adamdar túsinbeýi múmkin», deıdi ol.

Qoryta aıtqanda, bul baspaldaq – tek múgedek jandardyń jaýtańdap qaraıtyn zaty emes, órkenıetke bastaıtyn saty ekenin uqqanda ǵana jaǵdaıdyń ońalar túri bar.