Keıingi jyldary elimizde mektep jasyndaǵy balalardyń tolyp ketýi, qant dıabetine shaldyǵýy beleń alyp otyr. Onyń basty sebebin balabaqsha, mektepterde, tipten otbasynda durys tamaqtanbaý saldarymen baılanystyrǵan mamandar salamatty urpaq tárbıeleýdiń ulttyq baǵdarlamasyn qabyldaý qajettigine nazar aýdaryp otyr.
Ulttyq salaýatty tamaqtaný ortalyǵy mamandarynyń ótken jyldyń qyrkúıek aıy men bıylǵy jyldyń qańtar aıy aralyǵynda Shymkent qalasy, Túrkistan jáne Batys Qazaqstan oblystary mektepterindegi tamaqtaný barysyna IýNISEF-pen birlesip júrgizgen taldaýy nátıjesinde azyq-túlik pen energııaǵa degen qajettilik normalary halyqaralyq deńgeıge sáıkes kelmeıtini anyqtalǵan. Respýblıkalyq normatıvterde qant pen tuzdy tutyný halyqaralyq normalardan asyp ketken. Zerttelgen mektepterde 6-17 jastaǵy balalar men jasóspirimder arasynda artyq salmaq pen semizdiktiń taralýy 18 paıyzdy qurasa, olardyń 12 paıyzynda artyq salmaq, 6 paıyzynda semizdik baıqalǵan. Osy oraıda ul balalardyń (21 paıyz) qyzdarǵa (16 paıyz) qaraǵanda artyq salmaq pen semizdikke beıim ekenin eskergen jón.
Qazaqstan oqýshylarynyń ómir salty faktorlary, olardyń fızıkalyq, psıhıkalyq densaýlyǵy men ál-aýqaty ulttyq esebiniń ótken jylǵy qorytyndysyna sáıkes, mektep oqýshylarynyń jartysy (51,3 paıyzy) uzaq ýaqyt boıy kompıýter jáne avtomat oıyndaryna áýestigi, balalardyń úshten biri telefon jáne planshetten beıne ónimderdi kóp kóretini anyqtalǵan. Al 11-15 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 42,6 paıyzy energetıkalyq sýsyndardy, ıaǵnı árbir besinshi oqýshy apta saıyn, al 3 paıyzy kún saıyn soǵan uqsas sýsyndar ishetini málim boldy.
Búginde elimizdegi balalardyń 27 paıyzynyń kúndelikti jemis-jıdek jeý múmkindigi joq, 20 paıyzynyń mekteptegi tamaqtaný barysyna kóńili tolmaıdy, al taǵy 20 paıyzy durys tamaqtanbaýdyń zardabyn shegip otyr. Dástúrli Tamyz keńesiniń plenarlyq otyrysynda Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraıymy Nasymjan Ospanova osyndaı málimetterdi tilge tıek etip, respýblıka mektepterindegi tamaqtaný úrdisi, saýatty tamaqtandyrý júıesin jolǵa qoıýdyń keleli máselelerin qozǵady.
– Balalarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý – ulttyq saıasattyń basym baǵyttarynyń biri. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, ótken jyly elimizde balalardyń ál-aýqat ındeksi engizilgen bolatyn. Indeks qoǵamdaǵy balalardyń qalaı ómir súrip jatqanynyń kórinisin sıpattaıdy. Ol memleket tarapynan qolǵa alynǵan sharalardyń, ulttyq saıasattyń tıimdilik dárejesimen anyqtalady. Búginde elimizdegi strategııalyq qujattardyń barlyǵynda balalarǵa jaǵdaı jasaý týraly aıtylǵan. Bul bilimmen qatar densaýlyq, ishki ister, aqparattyq qaýipsizdik salalaryn da qamtıdy. Osy oraıda salamattylyq ındeksi ulttyq monıtorıng retinde aımaqtardyń ındıkatorlaryn halyqaralyq ındekstermen salystyrýǵa, balalar bıýdjetin tıimdi josparlaýǵa múmkindik beredi. Qazaqstandyq ındeks tórt baǵyttaǵy 56 ındıkatordan turady. Sarapshylar zertteı kelip, ındıkatorlardyń mańyzdy ekenin ári balalardyń ómir súrý jaǵdaıyna asa qajet ekenin alǵa tartyp otyr. Indıkatorlar balalardyń fızıkalyq, psıhologııalyq ahýalyn, jekelegen qabiletterin, qoǵammen yqpaldastyǵyn qamtıdy. Otbasy ishindegi jaǵdaıdy, bilim, densaýlyq salasyndaǵy memlekettik saıasatty baǵalaıdy. Sonymen qatar ekonomıkalyq, ekologııalyq ındıkatorlar engizilgen. Densaýlyq saqtaý mınıstr- liginiń esebi boıynsha, 100 myń balanyń 6 400-inde as qorytý júıesi buzylǵan. Qazirgi zamanǵy balalar densaýlyǵynyń nasharlaýy men fýnksıonaldyq múmkindikteriniń tómendeýi tamaqtaný mádenıetiniń tómendigi sııaqty naqty sebeptermen baılanysty, – dep atap ótti Nasymjan Ospanova.
Onyń aıtýynsha, balalardy paıdaly, dámdi tamaqpen qamtamasyz etýdi mınıstrlik «Ulttyq mektep ashanasy» baǵdarlamasy aıasynda sheshýdi josparlap otyr. «Ulttyq mektep ashanasy» fızıologııalyq normalarǵa negizdelgen tamaqtandyrýdy qamtıdy. Durys tamaqtandyrý úrdisin qalyptastyra otyryp, otandyq azyq-túlik ónimderin tutynýǵa da basymdyq berýmen qatar aımaqtyq erekshelikterdi de basshylyqqa alý mańyzdy. Bul tabıǵı ónimderdi tutynýmen qatar aýyl sharýashylyǵy salasyna da qoldaý bolmaq. Búginde 3 mln-nan astam bala, onyń ishinde 1,6 mln-y memlekettiń kepildendirilgen ystyq tamaǵymen qamtylǵan.
Qazaqstan profılaktıkalyq medısına akademııasynyń jáne Ulttyq salamatty taǵamtaný ortalyǵynyń prezıdenti, medısına professory Almaz Sharmannyń aıtýynsha, durys tamaqtanbaý saldarynan balalar arasynda aýrýlardyń keń taralyp otyrǵany alańdatady.
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregine sáıkes, aýrýdyń 60 paıyzy durys tamaqtanbaýdan paıda bolady. Onyń saldarynan júrek qan tamyrlary, qant dıabeti, qaterli isik aýrýlaryna shaldyǵady. Búginde Qazaqstandaǵy balalardyń 20 paıyzy artyq salmaqtan zardap shegip otyr. Sondyqtan balalardy dámdi, qunarly taǵamdarmen qamtamasyz etý durys júıelenbese, ol baıaý jarylatyn bomba ispetti. О́kinishke qaraı, keıingi jyldardaǵy as máziriniń taǵamdyq parametrleri ǵylymı negizderge sáıkes kelmeıdi. Bir mezgil tamaq balanyń 30 paıyz energııa shyǵynyn qamtamasyz etýge tıis. Tuzdy, qantty shamadan tys qosý, tátti shaı, shyryn berýdiń saldary erte jastan qan azdyǵyna ákeledi. Jaǵdaıdy jaqsartyp, ońtaılandyrý úshin bul iske ǵalymdardy tartý kerek, – dedi Almaz Sharman.
Qazirgi kezde balalardy tamaqtandyrý úrdisi birqatar normatıvti aktilermen rettelgen. Alaıda mundaı qujattardyń da eskirgenin qaperge alǵan jón. Bul baǵytta tıisti mınıstrliktermen birlesken jumys qajet. Ǵalymnyń aıtýynsha, keıingi on jylda álem ózgerdi. Qujattardyń da eskirýi zańdylyq. Sondyqtan tamaqtandyrý úrdisiniń ádistemelik negizderin qaıta qaraı otyryp, bul iske qoǵam bolyp atsalysatyn kez keldi. Paıdaly ári nárli tamaqtanýdy bala erte jastan meńgerýge tıis. Ol úshin mektepterde dárigerler de, pedagogter de arnaıy oqytylyp, ata-analar da salaýatty tamaqtanýdyń ne ekenin túsingeni abzal.
Almaz Sharmannyń aıtýynsha, mektepterde balalarǵa tamaqty tańdap ishýge múmkindik berilmeıdi. Sondyqtan Fınlıandııa, Shvesııa sııaqty elderdiń tájirıbesin zertteı kelip, balalarǵa tamaqty ózderiniń tańdaýyna erik bergen jón. Bul ashana qyzmetkerleri úshin de tıimdi bolmaq. Sonymen qatar quramy mıkroelementterge, aǵzaǵa qajetti vıtamınderge baı ekenin eskere otyryp, qazaqtyń dástúrli taǵamdary, sút ónimderin balalarǵa ýaqytyly berip otyrý da mańyzdy.
Búginde bala aǵzasyna zııan taǵamdardy tutyný ata-analar úshin de qalypty jaǵdaıǵa aınalǵandaı. Ásirese kóptegen jas otbasylarda kúndelikti as mázirine jyldam daıyndalatyn taǵamdardy jıi kezdestirýge bolady. Ondaı taǵamdardyń sapa sertıfıkaty da únemi tekserilip jatpaıdy. Osy oraıda S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti nýtrısıologııa kafedrasynyń dosenti, PhD, Ulttyq salamatty taǵamtaný ortalyǵynyń mamany Aıgúl Qojahmetova Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tizimine engen zııandy tamaqtardy tutyný saldarynan elimizde balalar arasyndaǵy aýrýlar kóbeıip barady dep alańdaýshylyq bildirdi.
– Balalardy tamaqtandyrý máselesin qozǵaǵan kezde birinshiden, qazirgi kún údesine sáıkes kelmeıtin normalardy ózgertý qajet. Iаǵnı jańa zaman balalary úshin jańasha as máziri kerek. Osy oraıda halqymyzdyń qunarly, nárli ulttyq taǵamdaryn tutynýdy, ony balalardyń as mázirine engizýdi de oılanatyn kez keldi. Al normatıvtik-quqyqtyq qujattardy zamanǵa saı, búgingi balalardyń qajetine, talǵamyna oraı ıkemdeı otyryp, balalardyń densaýlyǵynyń kepili tabıǵı taǵamdar ekenine mán beretin ýaqyt jetti. Ol úshin balalardy tamaqtandyrý júıesine ózgeris qajet, – deıdi Aıgúl Qojahmetova.
ALMATY