Qorǵanys isi: Otandyq óndiris nege omalyp tur?

Memleket basshysy jýyrdaǵy Jol­daýynda jáne «QPI» JShS-da bol­ǵan kezinde otandyq qorǵanys-ónerká­sip keshenin qoldaý qajettigine nazar aýdarǵany belgili. Mınıstrliktiń máli­metine qaraǵanda Joǵarǵy Bas qolbas­shynyń tapsyrmalaryna sáıkes qazirgi za­manǵy jaýyngerlik is-qımyldardy júr­giz­ý talaptaryna jaýap beretin qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń joǵary tehnologııalyq úlgilerin josparly satyp alý júzege asyrylyp keledi. Taktıkalyq-tehnıkalyq talaptarǵa saı bolǵan jaǵdaıda armııany negizinen otandyq qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jabdyqtaýǵa múddeli ekenin aıtady.

Biraq osyǵan deıin mınıstrliktiń tapsyrystaryn oryndap kelgen «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» kompanııasymen yntymaqtastyq nelikten toqtap qaldy? Negizgi sebep – JShS-nyń tapsyrystardy tolyqqandy oryndamaýy, áskerı tehnıkanyń talapqa saı bolmaýy jáne básekege qabiletsizdigi. Qorǵanys mınıstrligi men «QPI» JShS arasynda 2017 jyly ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıylǵan. Mınıstr­liktiń túsiniktemesinde aıtyl­ǵandaı, memorandýmǵa sáıkes 2030 jylǵa deıin 274 «Arlan» jáne 106 «Barys» brondy dóńgelekti mashınalaryn satyp alý kózdelgen. Degenmen qujatta atalǵan áskerı tehnıkalardyń synaqtan ótkennen keıin ǵana satyp alynatyny kórsetilgen. Al «Barys» brondy mashınasy sol synaqtan óte almaı qalyp, qazirgi kúni zaýyt kemshilikterdi joıýmen aınalysyp jatqan kórinedi.

Búgingi tańda elimizdiń Qarýly kúsh­terinde 138 «Arlan» kópmaqsatty brondy mashınasy (110-y jaýyngerlik mo­dýl­men jáne 28-i jaýyngerlik modýl­siz) bar. 2023 jyly taǵy 20 «Ar­lan» mashınasyn satyp alý jospar­lanǵan. Al 2022 jyly qorǵanys tapsyrysyn oryndaý kezinde «QPI» JShS 10 «Arlan» KBM-ǵa, aradaǵy bekitil­gen rásimge sáıkes qabyldanbaǵan «WSE» jaýyngerlik modýlin ornatyp, memle­kettik qorǵanys tapsyrysynyń oryndalýyn buzǵan. Sonymen birge bıyl da «WSE» jaýyngerlik modýlderin ornatý kózdelgen 18 «Arlan» mashınasyn jetkizý shartynyń buzylý qaýpi bar. Odan bólek, Qorǵanys mınıstrligi atalǵan tehnıkalar sapasynyń tómendigin syn sadaǵyna alyp otyr.

«Bizdiń málimetterimiz boıynsha osy ýaqytqa deıin birde-bir mashına eksportqa shyǵarylmaǵan. Bul onyń básekege qabilettiliginiń tómendigin kór­setse kerek. Sonymen qatar «QPI» JShS óndiretin mashınalardyń eshqaı­sysy sý ke­dergilerin júzip ótýge, jaýdyń brondy nysandarymen uzaq qashyqtyqta atysýǵa jáne taýly jerlerde áreket etýge qabiletti emes» delingen mınıstrliktiń túsiniktemesinde.

«Barys» 8h8 mashınasyna kelsek, bıyl mamyr aıynda ol áskerı tájirıbelik synaqtan ótken. Buǵan deıin mınıstrlik tarapynan mashınanyń dóń­gelegindegi jáne jaýyngerlik modý­lindegi kemshilikterin joıý boıynsha usynystar berilgen eken. Alaıda bıyl­ǵy synaqta bazalyq shassı boıynsha kemshilikteri joıylyp, modýlindegi aqaýlar sol qalpynda qalǵany belgili bolǵan. Sondyqtan «Barys» mashınasy da «QPI» JShS-na kemshilikterin joıý úshin keri qaıtarylyp otyr. «Barys» kópmaqsatty brondy mashınasyn atys qýaty boıynsha reseılik BTR-82A-men salystyrýǵa bolady. Bul rette onyń quny (shamamen 1 mlrd teńge) reseılik mashınadan (shamamen 400 mln teńge) aıtarlyqtaı joǵary ekenin aıta ketý kerek. «Barys» KBM sýda júzbeıdi, kúsheıtilgen brondy qorǵanysy manevr jasaý men basqarýǵa, jyldamdyq sıpattamalaryna, gabarıttik ólshemderge teris áser etedi. Bul óz kezeginde sheshiletin mindetterdi edáýir shekteıdi» delingen mınıstrlik málimetinde.

Túsinikti bolý úshin aıta ketsek, «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» JShS – «Arlan», «Alan» jáne «Nomad» atty zamanaýı brondy dóńgelekti mashınalaryn jáne «Barys» brondy transporterin shyǵaratyn kásiporyn. Astana qalasynda ornalasqan zaýyt jylyna 120 mashınaǵa deıin shyǵara alady degen málimet bar. Degenmen 2015 jyly qurylǵan kásiporynnyń birde-bir ónimi shetelge eksportqa shyǵarylmaǵan. Tek elimizdiń Qorǵanys mınıstrligimen ǵana jumys istep kele jatyr. Al basqa elderden nelikten suranys joq?

Biz osy suraqty áskerı sarapshy Amangeldi Qurmetke qoıyp, máseleniń mán-jaıyna qatysty pikirin bilgen edik. Onyń aıtýynsha, áskerı tehnıkalarǵa shetelden suranystyń bolý-bolmaý­y onyń sapasyna berilgen baǵa bolyp esepteledi. Suranys bolmaýy – olardyń basqalarmen básekege túsýge qabiletsizdigin kórsetýi múmkin ekendigin aıtady.

«Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» ózin Ortalyq Azııadaǵy eń iri áskerı tehnıka óndiretin kásiporyn ekendigin aıtyp keledi. Alaıda 2015 jyldan beri nelikten olardyń birde-bir tehnıkasy eksportqa shyǵarylǵan joq? Eń quryǵanda 2015-ten 2020 jylǵa deıin shyǵarylǵan 138 «Arlannyń» bir bóligi Ortalyq Azııa elderine satylýǵa tıis edi. Biraq ony jasaı almaǵannan keıin kásiporyn basshylary «otandyq ónimdi qoldamaıdy» dep Qorǵanys mınıstrligine kiná artyp keledi», deıdi sarapshy.

Aıtýynsha, kásiporyn basshylary burynǵy Qorǵanys mınıstrleri Nurlan Ermekbaev pen Murat Bektanovqa da osyndaı aıyptar taqqan. Endi qazirgi sala basshysy Rýslan Jaqsylyqovty da «otandyq ónimdi qoldamaıdy» deý­men qatar, Qor­ǵanys mınıstrliginde jemqorlyq jaı­laǵandyǵy týraly qaýesetti taratyp keledi eken. «Olar mınıstrlikti kiná­laǵansha ózderiniń kemshilikterin aıtylǵan talapqa saı túzetýi kerek edi. «Barys» brondy trans­porterin synaý kezinde dóńgelegi túsip qalǵan. Atý kezinde 10 oqtyń 9-y tımeıdi. Bul bizdiń armııamyz úshin qajetti áskerı tehnıka ma? Kez kelgen mashınanyń birinshiden sarbaz ómirin saqtaýy, ekinshiden, atys qýaty men dál­digi synaqqa alynady», deıdi sarapshy.

О́tken jyldyń tamyz aıynan beri Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty eli­mizdiń áskerı qarý-jaraq tehnıkalaryn shetelge eksportqa shyǵarýǵa tyıym salyn­ǵan. Qazirgi kúni «QPI» JShS bas­shylary óz ónimderiniń eksportqa shyǵarylmaýyn osy tyıymmen baılanys­tyrady. Degenmen áskerı sarapshynyń aıtýynsha, kásiporyn basshylyǵy Úki­metke usynys jasap, Ýkraınamen baı­lanysy joq elderge óz ónimderin shyǵarý múmkindigin qarastyrýy kerek edi. «О́ıt­keni eksport – seniń ónimińe beri­letin baǵa», deıdi ol.

Qorǵanys mınıstrliginde sy­baı­­las jemqorlyq máselesine kelsek, ve­­dom­stvonyń bergen málimetinde mem­le­­kettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaý­shy konkýrs arqyly tańdalatyny, kon­kýrsty О́nerkásip jáne qurylys mı­nıs­trliginiń MQT komıteti júzege asyratyny aıtylǵan. «Oryndaýshyny tań­daýdy komıssııa júrgizedi, onyń qu­ra­­m­y men jumys tártibin ýákiletti organ aıqyndaıdy. Konkýrs áskerı maq­sattaǵy taýarlardy (ónimderdi), qos maqsattaǵy (qoldanylatyn) taýarlardy (ónimderdi) otandyq óndirýshilerdiń jáne memlekettik qorǵanys tapsyrysynyń áskerı maqsattaǵy jumystar men áskerı maqsattaǵy kórsetiletin qyzmetterdi otan­dyq jetkizýshilerdiń tizilimine en­gi­zil­gen uıymdar qatarynan ótkizedi. Ko­mıssııa quramyna qyzmet baǵyty bo­ıyn­sha arnaıy bilimi bar Memlekettik qor­ǵanys tapsyrysy komıteti men Qor­ǵanys mınıstrliginiń ókilderi kiredi. Sheshim komıssııalyq túrde qabyldanady. Kásiporyndardyń usynystary tehnıka­lyq ereksheliktermen aıqyndalǵan pa­ra­metrler men sharttarǵa sáıkes kelgen jaǵdaıda sheshim eń tómen baǵa­ny usynǵan kásiporynǵa qatysty qarapaıym kópshilik daýyspen qabyl­danady. Qor­ǵanys mı­nıstrligi tehnı­kalyq erek­she­likterdi ázirleıdi, ónim­derdi (qyz­met­terdi) jetkizý sany men merzim­derin aı­qyn­daıdy. Ba­ǵany belgileýge ýákiletti or­gan (О́QM) jaýap beredi» delingen má­limdemede.

Qazirgi kúni elimizdiń Qarýly kúsh­terinde Túrkııanyń «Arma» 8h8 brondy kóligi synaqtan ótip jatyr. «QPI» JShS ókilderiniń aıtýynsha, «Barys» 8h8 «Armadan» esh kem túspeıdi jáne quny 40 paıyzǵa arzan. Degenmen Qorǵanys mınıstrliginiń málimetinshe, «Barys» BKM «Arma» sııaqty sýda júzbeıdi. «Barystyń» jaýyngerlik modýli 30 mm zeńbirekpen jabdyqtalǵan, al «Armada» 100 jáne 30 mm zeńbirekter ornatylǵan jáne tankke qarsy atatyn zymyran ke­sheninde 5 shaqyrymǵa deıingi qa­shyq­tyqqa atý múmkindigi bar. Bul sa­lys­tyr­maly túrde onyń atý múm­kin­diginiń edáýir joǵary ekenin kórsetip tur.

«Arma» mashınasy Qorǵanys mı­nıstrli­giniń bıyl 21-25 tamyz araly­ǵynda ótken áskerı oqý-jattyǵý polıgondarynda otandyq jáne sheteldik óndiristegi brondalǵan dóńgelekti tehnıkanyń de­monstrasııalyq kórsetiliminde test-draıvqa qatysqany belgili. Al «QPI» bas­shylyǵy osy oqý-jattyǵýǵa shaqyrtyl­ǵanyna qaramastan, «Barys» BKM-nyń jaýyngerlik múmkindikterin birneshe ret kórsetkenin aıtyp, sondaı-aq ornatylǵan qarý-jaraqtyń tozýy, bul jaýyngerlik múmkindikterdi tolyq aýqymda kórsetýge múmkindik bermeıdi», dep oǵan qatysýdan bas tartqan.

Bul týraly pikir bildirgen sarapshy másele otandyq kompanııadaǵy me­nedj­­menttiń álsizdiginen bolýy múm­­­kin degen boljam aıtady. «Qazaq­stan Paramaýnt Injınırırng» JShS-nyń Qorǵanys mınıstrligine qatysty shaǵym­dary bo­ıyn­sha 6 ret sot ótip, bar­l­yǵynda jeńilis tabýy onyń qyz­metin­degi shıkilikti kór­­setse kerek. Olar­­dyń menedjment jaǵy álsizdeý bolyp otyrǵan syńaıly. Serik­testik ón­di­risin tek ózimizdiń Qor­ǵanys mı­nıstr­ligine ǵana baǵyttamaı, fınn, shved, qytaı kásiporyndarymen baılanys jasap, tájirıbe almasyp, ónim­de­riniń sapasyn arttyrýǵa kóńil bólýi kerek», deıdi Amangeldi Qurmet.