Ádiletti Qazaqstanǵa – quqyqtyq kózqaras

Eń áýeli, bılik tarmaqtary arasyndaǵy oń­taıly tepe-teńdikti ornatýǵa baǵyttalǵan buǵan deıin júrgizilgen saıası reformalar zań ús­tem­diginiń irgeli qaǵıdasy ekenine toqtalaıyq. Bul, ásirese, Qazaqstannyń yqpaldy Parlamenti men esep beretin Úkimeti bar prezıdenttik res­pýb­lıkaǵa ótýi jaǵdaıynda óte ózekti. Osyn­daı reformalar tejemelik jáne tepe-teńdik qaǵıdatyn berik ustanǵanyn ańǵartady. Bıliktiń shekten shyǵý qaýpin azaıtady jáne atqarýshy bıliktiń áreketin zań shyǵarýshy jáne sot organdarymen tek­serýge múmkindik beredi. Mundaı júıelik te­tikter árqashan ashyq, esep beretin jáne ádil bas­qarý qurylymyn qurýǵa yqpal etedi.

Joldaýda sondaı-aq quqyqtyq jáne etı­kalyq turǵyda mańyzdy aspekt – adam quqyq­ta­ryn qorǵaý salasynda júrgizilgen re­for­ma­larǵa ekpin berildi. Prezıdent Toqaev azamat­tardyń basqarýǵa jáne sheshim qabyldaýǵa qatysý múmkindigin arttyryp, demokratııalyq dań­ǵyl jolǵa baǵyt alǵanyn anyq ańǵartady. Azamattardyń quqyqtaryn keńeıtý zańnamalyq jáne ákimshilik úderisterge áser etip, qoǵamdy neǵurlym ınklıýzıvti, talqylaýǵa qabiletti jáne saıyp kel­gende ádiletti etedi.

Ekonomıkalyq reformalar máselesine toq­tal­saq, bul baǵyttaǵy jańa saıasat ádiletti­lik­ke, ınklıýzıvke jáne pragmatızmge basa nazar aýdarady, ádil quqyqtyq bazanyń negizin qa­laıdy. Mysaly, Q.Toqaev ekonomıkany ár­ta­rap­tandyrý jáne qýatty ındýstrııalyq baza qurý bastamasy jańa jumys oryndaryn ashýǵa, ta­bys teńsizdigin azaıtýǵa jáne áleýmettik-eko­nomıkalyq quqyqtardy júzege asyrýǵa múm­kindik beredi. Mundaı maqsattar kúshti zań­na­malyq negizde bekitilse, uzaqmerzimdi turaq­ty­lyq pen ınklıýzıvti ósýge yqpal etedi.

Qyzyǵýshylyq týdyratyn bir másele mynada. Úkimetke memlekettik satyp alýdy ótkizý merzimin jeńildetý jáne qysqartýǵa, sapaǵa ba­sym­dyq berýge, ony avtomattandyrýǵa tapsyrma berildi. Quqyqtyq turǵyda mundaı qadam tıim­dilik pen ashyqtyq máselesin sheshedi. Sy­baı­las jemqorlyq qaýpi men bıýrokratııalyq keder­gi­ler­di azaıtady. Bıznesti júrgizýge qolaıly jáne báse­kelestik orta qurýǵa jol ashady.

Qarjy sektoryndaǵy reformalardyń da ma­ńyzy erekshe. Sheteldik senimdi úsh bankti elge ákelý ınvestısııa ǵana emes, sonymen qatar Qa­zaqstannyń banktik zańnamasy men norma­tıv­tik-quqyqtyq aktilerin jetildiredi, ozyq halyqaralyq tájirıbege ıek artýǵa múmkindik be­redi. Mundaı «retteýshi tásil» jergilikti stan­­dart­tardy jaqsartyp, olardy halyqaralyq deń­­geı­de tanylǵan normalar men zańdarǵa sáı­kes­­tendi­redi.

Qazaqstan Prezıdentiniń Joldaýynda salyq máseleleri de qozǵaldy. Salyq jeńildikteriniń kólemin qysqartyp, salyq organdary men salyq tóleýshiler arasyndaǵy ózara is-qımyldyń servıstik modeline kóshý usynyldy. Bul usy­­­nystar ashyqtyq, ádildik jáne salyq tóleý­shi­ler­ge teń qaraý qaǵıdattarymen úndesip, sol arqyly fıskaldyq saıasattyń quqyqtyq negizin nyǵaıtady.

Áleýmettik ınfraqurylymǵa qatysty Q.To­qaev mektepter men medısınalyq mekeme­ler­di, ásirese aýyldyq jerlerde kóptep salýdy tapsyrdy. Zań aıasynda tujyrymdalǵan bul mindetteme azamattarǵa bilim berý jáne densaýlyq saqtaýdy qamtamasyz etý sekildi Konstıtýsııada bekitilgen ýádeni oryndaýǵa jol ashady. Memleketke áleýmettik ádildik jónin­degi mindettemelerin tıimdi oryndaýǵa múm­kin­dik beredi.

Budan bólek, atom elektr stansasyn salý máse­lesin jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarý demokratııa men onyń quqyqtyq baǵytyn qur­met­teýdi kórsetedi. Referendým ótkizý ujym­dyq sheshimderdi qabyldaýdy jeńildetip qana qoımaıdy, sonymen qatar atom elektr stan­sa­synyń qurylysy men jumysyn retteıtin zańnamalyq bazany qalyptastyrady.

Qoryta aıtqanda, Prezıdent Toqaevtyń Jol­daýy quqyqtyq turǵyda qaraǵanda teńdes­ti­rilgen, ádil jáne ınklıýzıvti qoǵam qurý jolyndaǵy Qazaqstannyń serpindi reformalar qamtylǵan, jan-jaqty oılastyrylǵan kózqarasyn bildiredi. Ony júzege asyrý naǵyz synaqqa aınalmaq. De­gen­men usynylǵan bas­tamalar el úshin keleshegi zor quqyqtyq jáne etıkalyq traektorııany bel­gi­leıtini sózsiz.

Rıchard BINNS,

advokat, Ulybrıtanııa