Memlekettik Egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵan kún elimizdiń taǵdyrynda Táýelsizdigimizdiń bastaýy bolǵan tarıhı kún retinde qalǵany anyq. Sol tarıhty kózimen kórgender búl kúndi «tarıhymyzdyń jańa paraǵyn ashqan betburys» dep baǵalaıdy. Ras, qazirgi kúni keıbir adamdardan elimizdiń KSRO quramynan eń sońǵy bolyp shyǵýyna baılanysty «Biz táýelsizdikti alǵan joqpyz, táýelsizdik ózi esigimizdi teýip kirdi» degen sózderdi estip qalamyz. Shyn máninde «bostandyq» pen «bodandyq» tarazy basynda teń túsip turǵan sol almaǵaıyp kezeńde táýelsizdik úshin qan tógilip, soǵys bolmasa da, saıasat maıdanynda qandaı qııan-keski teketirester júrgenin búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. 1990-1993 jyldary Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary laýazymyn atqarǵan Saılaý Batyrsha-Uly «Egemen Qazaqstan» gazetimizge bergen suhbatynda Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵan ýaqyttan táýelsizdik alǵanǵa deıingi kezeńde elimizde qandaı saıası ózgerister men oqıǵalar bolǵany týraly aıtyp berdi.
– 90-jyldarǵa deıin KSRO atty temir qursaýdan bosanyp shyǵý, táýelsiz el bolý eshkimniń úsh uıyqtasa túsine kirmeıtin. Alaıda 80-jyldardyń aıaǵynda jaǵdaı kúrt ózgerip, azattyq urandary jıi kóterile bastady. Buǵan ne túrtki boldy?
– Keńes odaǵyn ustap turǵan negizgi úsh kúsh bolǵany belgili. Birinshisi Kommýnıstik partııa. Ol eldegi jalǵyz partııa boldy, kadrdyń bári sonyń qolynda. Ekinshisi – Memlekettik qaýipsizdik qyzmeti. Keńes odaǵyna qarsy shyqqan adamnyń bárin aıaýsyz jazalap otyrdy. Úshinshi kúsh – armııa. Totalıtarızm júıesi osy úsh kúshke súıenip turdy. 1985 jyly el basyna Gorbachev kelgennen keıin qıyn háldi basynan keship otyrǵan KSRO-nyń saıası júıesin reformalap, qaıta qurýdy bastap, eldi demokratııalandyrýǵa baǵyt alǵanyn bilesizder. Osy jolda Gorbachevtiń úlken eńbegi bar ekenin aıtý kerek. О́ıtkeni, ol shyn máninde bilimdi ári demokrat adam bolatyn. Bir partııa basqarǵan totalıtarızm júıesiniń qate ekenin túsindi. Sebebi, Karl Markstiń ózi: «Sosıalızmde kóppartııalyq júıe bolady» dep aıtyp ketken edi. Gorbachev sonyń sózine súıene otyryp kóppartııaly júıe jasady.
Artynsha keńes odaǵyn ustap turǵan úsh kúsh birtindep bólshektelip, ár odaqtas respýblıka óz partııalaryn, qoǵamdyq-saıası uıymdaryn quryp, azattyq jolyndaǵy qozǵalystar paıda boldy. Mine, osy kezde men bul ózgeristerdiń bostandyqqa jol ashyp bergenin túsindim. О́ıtkeni dıplomat retinde kóp elde jumys istegen bolatynmyn. Eýropanyń da, Azııa men Afrıkanyń da saıası júıelerin jaqsy bilemin. Osy kezde Gorbachevtiń saıası reformalary odaqtas respýblıkalar úshin azattyqqa jol ashyp bergenine kózim jetti.
Qazir kóp adamdar Gorbachevti «KSRO-ny qurdymǵa jiberdi» dep kinálaıdy. Alaıda, ol eldi qulatqysy kelgen joq, maqsaty – KOKP-tyń dıktatýrasynsyz demokratııalyq sosıalızm qurmaqshy edi jáne KSRO-nyń atyn Sýverendi (Egemen) Respýblıkalar Odaǵy dep ózgertýdi qalady. Eger elde demokratııa ornap, odaqtas respýblıkalar egemendik alsa, ózderi-aq odaq quramynda qalady dep oılady.
Osy oqıǵalardyń barlyǵy jappaı egemendik jarııalanýyna alyp kelip, 1990 jyly 25 qazanda biz de Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldadyq. Negizi buǵan deıin de ár respýblıkanyń Konstıtýsııasynda «sýverendi respýblıka» degen sóz bar bolatyn. Biz keıin «sýverendi» degen sózdi «egemen» dep aýdardyq. Alaıda ol kezde «memleket» degen sóz joq edi. Al 1990 jylǵy deklarasııanyń ereksheligi – «memlekettik egemendik» týraly qujat bolǵandyǵy. Iаǵnı biz ımperııa quramyndaǵy jaı respýblıka emes, jeke-dara memleket atandyq. Bul úlken aıyrmashylyq. Ǵasyrlar boıy ańsaǵan azattyqqa jeter jolymyz osylaısha bastaldy.
– Prezıdent aıtyp ótkendeı, atalǵan deklarasııa bizdiń Táýelsizdik alýymyzǵa jol ashyp berdi. Osy kezde qandaı oqıǵalar boldy?
– KSRO quramynan shyǵyp, azattyq alýdy eń aldymen Baltyq jaǵalaýy elderi, ıaǵnı Lıtva, Latvııa, Estonııa bastady. Men 1991 jyly Máskeýge syrtqy ister mınıstrleriniń otyrysyna qatysýǵa barǵan kezde jasyryn túrde Lıtvaǵa soqtym. Ol kezde biz áli odaq quramyndamyz. Al Baltyq elderi táýelsizdik alyp úlgergen. Olardyń tájirıbesi bizge óte mańyzdy edi. Sol ýaqytta Lıtvada KSRO quramynan shyǵarý jumystarymen aınalysqan «Saıýdıs» (Qozǵalys) atty qoǵamdyq saıası uıym boldy. Men sol uıymnyń adamdarymen jolyǵyp, jumystarymen tanysyp qaıttym. Olar odaqtan shyǵýdy zań júzinde, halyqaralyq quqyqqa, BUU jarǵysyna saı óte sheberlikpen kezeń-kezeńmen júzege asyrdy.
– Soǵan qysqasha toqtala ketseńiz.
– Birinshiden, olar Eýropany KSRO men Germanııa arasynda bóliske salǵan Molotov-Rıbbentrop paktin qaıta kóterip, onyń zańsyzdyǵyn synǵa aldy. Atalǵan qujattyń kópshilikke jarııalanbaǵan qupııa baptarynda Lıtva aýmaǵy KSRO-nyń múddesine kiretin jerler retinde kórsetilgen edi. Lıtvalyqtar Máskeýde Joǵarǵy keńestiń sessııasynda másele kóterip, osy paktiniń halyqqa, egemendikke, BUU jarǵysyna, halyqaralyq quqyqqa qarsy jasalǵan qylmys ekenin dáleldedi.
Ekinshiden, 1940 jyly KSRO áskerleriniń Lıtva jerine kirgizilip, odaqqa qosylýyn okkýpasııa dep aıyptap, KSRO-ǵa óz erikterimen kirmegenderin alǵa tartty. Olar BUU jarǵysyndaǵy «ár ult óz memleketin qurýǵa quqyly» degen sózdi, KSRO Konstıtýsııasyndaǵy «kez kelgen respýblıka KSRO quramynan shyǵa alady» degen bapty negizge alyp, barlyǵyn zań júzinde jasady. Sodan keıin táýelsizdikterin jarııalap, odaq quramynan shyǵyp ketti. Alyp ımperııanyń irgesi sógilýi osylaı bastaldy.
– Biz Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaǵanda da, táýelsizdikti jarııalaǵanda da keshteý júrgen ekenbiz. Buǵan ne sebep boldy?
– Onyń ózindik sebepteri bar. Azattyq alýdy qalamadyq emes, qaladyq, árıne. Alaıda elimizdegi demografııalyq ahýalǵa, ıaǵnı jergilikti ult ókilderiniń azdyǵyna baılanysty áliptiń artyn baǵýǵa týra keldi. О́zderińiz bilesizder, 20-jyldardaǵy azamat soǵysy, 30-jyldardaǵy ashtyq pen qýǵyn-súrgin, odan keıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń saldarynan halqymyzdyń sany aıtarlyqtaı azaıdy. Soltústik óńirler tipti bos qaldy dese de bolady. Soǵys aıaqtalǵan soń tyń jerlerdi ıgerý bastalǵanda sol jerdiń bárine Reseıdiń ishki jaqtarynan kelimsekterdi ákelip qonystandyrdy. Mine, osyndaı solaqaı saıasattyń kesirinen 90-jyldardyń basynda biz óz jerimizde 44 paıyzdy ǵana qurasaq, soltústik oblystarda 25 paıyzǵa da jetpeıtin edik. Onyń ústine qazaqtardyń kópshiligi aýyldarda turdy. Esińizde bolsyn, memleketti aýyldaǵy mal baǵyp, qymyz-shubat iship jatqan adamdar emes, qalalyqtar basqarady. Al elimizdiń úlken qalalarynda negizinen ózge ult ókilderi kóp boldy. Bizden basqa 15 odaqtas respýblıkanyń eshqaısysynda mundaı kúrdeli demografııalyq ahýal bolǵan emes.
Sol kezderi tipti soltústiktegi keıbir qalalarymyzda jumysshylar kóshege shyǵyp: «Eger Qazaqstan KSRO quramynan shyǵatyn bolsa, biz óz jerimizben birge Reseıge qosylamyz» dep urandatqan mıtıngiler de boldy. Qazir ol jaıynda kóp aıtylmaıdy, alaıda sol ýaqytta soltústik aımaqta separatızm kórinisteri óte kúshti edi. Eger biz elden buryn táýelsiz bolamyz dep áreket etkende álgi separatıster kóterilip, azamat soǵysy bolyp ketýi múmkin edi. 1991 jyly qyrkúıek aıynda Oralda qandaı jaǵdaı bolǵanyn biletin shyǵarsyzdar. KSRO-nyń jan-jaǵynan jıylǵan kazaktar jıyn jasap, Oral avtonomııalyq respýblıkasyn qurǵysy keldi. Sol kezde bizdiń Úkimet tarapynan arnaıy komıssııa qurylyp, oǵan Serikbolsyn Ábdildın tóraǵa bolsa, men onyń orynbasary retinde kazaktar búligin basýǵa tikeleı qatystym. Mine, el ishindegi qaýip-qaterdiń saldarynan áliptiń artyn baǵýǵa týra keldi dep otyrǵanym osy. Bizdiń egemendikti de, táýelsizdikti de kesh jarııalaýymyz úlken saıasatpen júzege asyrylǵan dúnıe. Sonyń arqasynda biz jerimizdi shashaý shyǵarmaı, qaqtyǵysqa, azamat soǵysyna jol bermeı, birtutas kúıde azattyq ala aldyq.
– Degenmen, sol tusta bılik basynda aldymen KSRO-dan shyǵýdy qalamaı, keıin Reseıge qosylýdy kózdegen adamdar bolǵan desedi. Rasynda solaı ma?
– Iá, táýelsizdik alýdan qoryqqan adamdar bolǵany ras. Joǵaryda 1991 jyly Máskeýde odaqtas respýblıkalar syrtqy ister mınıstrleriniń alqa otyrysyna qatystym dedim ǵoı. Sol jıynda men elimizdiń memlekettik egemendik alǵanyn negizge ala otyryp, keńes odaǵynda respýblıkalar arasynda teńdik joq ekenin synap sóz sóıledim. «Odaqty quryp otyrǵan respýblıkalarda teńdik bolýy kerek. Al biz teńbiz be? Joq. Syrtqy saıasattyń bári Máskeýdiń qolynda. Bizde, odaqtas respýblıkalarda syrtqy álemmen eshqandaı baılanys joq. Ne bolyp jatqanyn bilmeımiz» dep áńgime aýanyn azattyq alýǵa aýdardym. Sol jerde bizdiń sózderimizdi jazyp alyp, respýblıka basshylaryna jibergen. Elge kelgende meni Premer-mınıstr Uzaqbaı Qaramanov shaqyryp alyp: «Saılaý, sen ne istep jatsyń? Bunyń qalaı?» dep suraq qoıdy. Sol jerde ekeýmizdiń aramyzda mynadaı dıalog boldy.
– Biz qaıtip táýelsiz el bolamyz? Ne ózimizdiń ushaǵymyz joq, ne traktorymyz ben kóligimiz joq. Onyń bárin Máskeý beredi. Eger odan bólinip, sosyn Reseı bizge tehnıkasyn bermeı qoısa, qalaı memleket bolamyz? Jaıaý júremiz be? – dedi ol.
– Uzeke, siz qazir «Volga» minip júrsiz. Al táýelsizdik alsaq, «Mersedes» minesiz, – dedim.
– Qalaısha?
– Bizdiń qazba baılyǵymyz bar. Sony shetelge satyp, paıda tabamyz. Onyń bárin burynǵydaı Máskeý paıdalanbaıdy, ózimizde qalady. О́zge memlekettermen saýda-ekonomıkalyq baılanysty jolǵa qoıamyz. Al Reseıdiń taýarlaryn bizden basqa eshkim almaıdy. Olar ózderi-aq bizge satýǵa múddeli bolady.
– Biz qazir Reseımen konfederasııa quryp, soǵan kire turamyz da, Reseıdiń aqshasyn, tehnıkasynyń paıdalanyp, keıin shyǵyp kete salamyz, – dedi ol.
– Uzeke, Reseıdiń quramyna kiremin dep qol qoısańyz bitti, olar sizdi eshqashan shyǵarmaıdy. Sonda máńgige qalamyz. Sondyqtan qazir múmkindik bolyp turǵan ýaqytta shyǵyp ketýimiz kerek, – dedim.
Keıin 1991 jyldyń qazan aıynda BUU-daǵy KSRO delegasııasyna múshe retinde AQSh-qa barǵanda TASS agenttiginiń tilshisine arnaıy suhbat berip, biz memlekettik egemendikpen shektelip qalmaı, táýelsizdikke jol tartatynymyz týraly aıttym. Meniń sol sózimdi elde unatpaǵan adamdar da kóp boldy.
Sol joly men qazaq dıplomattarynyń arasynan birinshi bolyp AQSh astanasy Vashıngtonǵa baryp, Memlekettik departamenti (olardyń Syrtqy ister mınıstrligi) men Senatyna kirip, «Qazaqstan deklarasııamen shektelmeı táýelsizdikke barady» dep bizdi qoldaýyn suradym. Sonyń arqasynda olar bizge qoldaý bildirip, eń birinshi bolyp Almatyda Qazaq KSR-inde óz elshilikterin ashty. Bul búkil álemniń nazaryn elimizge aýdarǵan oqıǵa boldy. Keıin biz táýelsizdikti jarııalaǵanda Amerıka alǵashqylardyń biri bolyp bizdi moıyndaǵany belgili.
– Saılaý aǵa, ótken jyly Prezıdentimiz Respýblıka kúnin qaıtaryp, elimizdiń basty meıramy dep jarııalady. Sonda Respýblıka kúni qalaısha Táýelsizdik kúninen joǵary bolyp ketti dep suraq qoıatyndar bar.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldanýy – bizdiń táýelsizdik alýǵa jasaǵan alǵashqy qadamymyz boldy. Joǵaryda aıtyp óttim, osy qujat arqyly biz «memleket» atandyq. Prezıdent bul nárseni aýadan alyp otyrǵan joq. Egemendik nemese táýelsizdik týraly qaýlyny eshqashan jalǵyz adam shyǵarmaıdy, eldiń parlamenti qabyldaıdy. О́ıtkeni memleketti bir adam qurmaıdy. Máselen, AQSh-ty alaıyq. Olarda táýelsizdik týraly zań joq. Olar táýelsizdik týraly deklarasııany 1776 jyly qabyldady. Sol kún AQSh-tyń táýelsizdik kúni, basty merekesi bolyp esepteledi. Sol sııaqty 1990 jyly 12 maýsymda Reseıdiń Joǵarǵy keńesi Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldady. Osylaısha B.Elsın basqarǵan Reseı Federasııasy Kremlden bólinip ketti. Keıin Pýtın bılikke kelgennen keıin ol kúndi «Reseı kúni» dep ózgertti.
Qasym-Jomart Toqaev – úlken saıasatker, dıplomat. Halyqaralyq saıasat pen quqyqty bes saýsaǵyndaı biletin tulǵa. Ol halyqaralyq tájirıbeni negizge ala otyryp, bizdiń «memleket» atanǵan kúnimizdi elimizdiń bas merekesi dep jarııalap otyr. Sondyqtan bul jerde eshqandaı túsinispeýshilik bolmaýǵa tıis. Respýblıka kúni – shyn máninde bizdiń ulttyq merekemiz bolýǵa laıyq kún!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»