Elimizdiń IT derjava atanýǵa degen umtylysy aıasynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan mindetterdi oryndap jatyr. Álemdik deńgeıdegi IT ekojúıesin qurýǵa baǵyttalǵan qyzmettiń negizgi baǵyttary da aıqyndalǵan. Bul rette elimizdiń IT ekojúıesin qurýǵa baǵyttalǵan ınnovasııalyq saıasatyn engizý jáne júzege asyrý boıynsha keshendi qyzmet bastalǵanyn atap ótken jón. Ol bes negizgi elementti qamtıdy.
Birinshisi – adamı kapıtaldy ilgeriletý ári damytý jáne IT daryndardy tárbıeleý. Adamı kapıtal – bizdiń ekojúıeniń júregi. Bul baǵytta kadrlar daıarlanyp, odan keıin túlekterimiz jaldamaly jumysqa kirisedi nemese jeke startap ıdeıalaryn damytady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2022 jyly el halqynyń 88,3 paıyzy sıfrlyq saýatty ekeni anyqtalǵan. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi respýblıkanyń 76 joǵary oqý orny IT salasyna mamandar daıarlaıtynyn habarlady. 2022-2023 oqý jylynda aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar mamandyǵy boıynsha 53 myńnan astam stýdent oqyp jatyr. Jyldan-jylǵa joǵary oqý oryndarynda IT salasyn tańdaǵan stýdentterdiń sany artyp keledi.
Sıfrlyq damý mınıstrligi zamanaýı baǵdarlamalaý mektepterin ashýdy, IT mektepterge vaýcherler bólýdi jáne óńirlerdegi mamandandyrylǵan ýnıversıtetterdi qoldaýdy jalǵastyra otyryp, IT mamandardy daıarlaýǵa barynsha yqpal etedi. 2021 jyldan beri Tech Orda baǵdarlamasy iske qosyldy. Ol 18 ben 45 jas aralyǵyndaǵy el turǵyndarynyń IT salasyndaǵy oqýyn qarjylandyrady. Sondaı-aq kadrlardy daıarlaýǵa jáne aımaqtarda jańa IT mektepterdi ashýǵa yqpal etedi. Baǵdarlama aıasynda 2021-2022 jyldarǵa 3168 vaýcher (2021 jyly – 100 grant, 2022 jyly – 3068 grant), bıyl 3000-nan astam vaýcher berildi. Aldaǵy ýaqytta bilim sapasyn arttyrý maqsatynda muǵalimderdiń biliktiligin arttyrýǵa granttar bólý jáne IT kafedralarǵa sapa standarttaryn engizý máselelerin pysyqtaýdy kózdep otyrmyz.
Elimiz óziniń damý strategııasyna sáıkes Samsung jáne Huawei sııaqty jahandyq tehnologııa kóshbasshylarymen barynsha yntymaqtasyp otyr. Mundaı áriptestik stýdentterge álemdik standarttarǵa sáıkes keletin bilim berý baǵdarlamalaryn usyna otyryp, álemdik ozyq tájirıbelerdi ulttyq bilim berý júıesine engizýdi qamtamasyz etedi. Osylaısha, memorandýmǵa sáıkes Samsung birneshe qalada 4 IT mektebin ashyp, eki baǵytta oqytýdy júrgizedi: Python tilinde baǵdarlamalaý jáne Android Studio baǵdarlamasynda Java tilinde mobıldi qosymshalardy ázirleý. Byltyr Samsung IT mektepterinde 220 adam oqyp, onyń 47-si sertıfıkat aldy. Qazir bul mektepterde 140-qa jýyq oqýshy bilim alyp jatyr. Sondaı-aq Huawei qazirgi ýaqytta elimizdiń birneshe qalasy men aımaǵynda IT salasyndaǵy quzyretter men daǵdylardy arttyrýǵa baǵyttalǵan 25 aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar akademııasyn basqarady.
Osylaısha, Qazaqstan adam áleýetin, ınnovasııalyq bilim men halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýǵa basa nazar aýdara otyryp, IT kóshbasshy bolý jolynda sanaly qadamdar jasap keledi.
Ekinshiden, Ortalyq Azııadaǵy eń iri halyqaralyq tehnopark – Astana Hub-ta IT startaptardy qoldaýdyń ınnovasııalyq ınfraqurylymy qalyptasty. Eger ekojúıeniń birinshi elementinde biz bolashaq startap jobalaryn ashatyn adamdardy daıyndaıtyn bolsaq, odan keıingi kezeńde olarǵa barlyq qoldaý sharasy bar platforma qajet. Astana Hub – osy máseleni sheshetin qural. 2018 jyly iske qosylǵannan beri tehnopark 15 myńnan astam adamǵa bilim berý baǵdarlamalary ótkizilip, 2 myńnan astam adam akselerasııa jáne ınkýbasııalyq baǵdarlamalardy aıaqtaǵan ınnovasııalardyń epısentrine aınaldy. Bes jyl ishinde jalpy 1 myńnan astam is-shara ótkizilip, 50 myńnan astam tyńdaýshy qamtyldy.
Qazirgi ýaqytta Astana Hub 1 256 IT-kompanııany biriktirip otyr. Onyń 319-y – sheteldik qatysýy bar kompanııa. Qatysýshylardyń jalpy tabysy 383 mlrd teńgege jetti. Onyń 197,7 mlrd teńgesi eksportqa tıesili. Sonymen qatar qatysýshylar 198,6 mlrd teńge ınvestısııa tartty.
Jahandyq seriktestermen belsendi qarym-qatynasymyz óńirlik ekojúıe múshelerine paıda ákeletin ártúrli birlesken jedeldetý baǵdarlamalaryn júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Jahandyq seriktestik damýymyzdyń eń iri faktoryna aınaldy. Google, Microsoft, StartX jáne Dúnıejúzilik bank sııaqty álemdik deńgeıdegi korporasııalarmen birlesken jedeldetý baǵdarlamalary óz jemisin berdi. Google for stratups-pen yntymaqtastyǵymyzdyń ekinshi jyly keremet nátıjeler ákeldi: osy kezeńde kompanııalardyń jıyntyq baǵasy eki ese ósti. Baǵdarlamany aıaqtaǵan startap-jobalardyń jalpy kapıtaldandyrýy 400 mln dollardy qurap, aı saıynǵy kirisi 2 mln dollarǵa jetti. Baǵdarlama barysynda 7,2 mln dollardan astam ınvestısııa tartyldy. Bul kompanııalar Taıaý Shyǵys, AQSh jáne Eýropa naryǵyna shyǵyp úlgerdi jáne bul baǵyt ulttyq ekonomıkamyzdyń ósýine aıtarlyqtaı áser etti. Endi biz eń áleýetti startaptardy Sılıkon alqabynda ótetin akselerasııa baǵdarlamalaryna jiberip jatyrmyz.
Astana Hub bilim berý baǵdarlamalarynyń mańyzy zor. Joǵaryda atalǵan Tech Orda-dan bólek, negizgilerin qysqasha aıtyp ótýge bolady. Máselen, Scalerator – jergilikti tehnologııalyq kompanııalarǵa halyqaralyq deńgeıge shyǵýǵa kómektesýge baǵyttalǵan akselerasııa baǵdarlamasy. Hero Training – Túrki memleketteri uıymy elderiniń startaptaryna arnalǵan akselerasııa kýrsy. Seed Money – damýdyń ártúrli kezeńderindegi startaptardy qoldaýǵa arnalǵan keshendi baǵdarlama. IT-Aiel – IT salasynda jumys istegisi keletin áıelderge arnalǵan arnaıy baǵdarlama. Startuphana – IT salasyndaǵy qazaqtildi kontentti damytýmen aınalysatyn kásipkerler men aqparattyq tehnologııalar mamandarynyń qaýymdastyǵyn qoldaý maqsatynda ótkiziletin IT forým. Global Outsourcer – IT servıs kompanııalaryna tapsyrystardy qabyldaýǵa baǵyttalǵan akselerasııa baǵdarlamasy. Astana Hub saıtynda osy jáne basqa da ónim týraly aqparatty olardyń veb-saıtyna ótý arqyly bilýge bolady.
Qazirgi ýaqytta IT salasyn odan ári damytý maqsatynda mınıstrlik oblys ákimdikterimen birlesip tehnologııalyq habtardy belsendi túrde engizip jatyr. Astana Hub tabysynan shabyt alǵan 11 aımaqtyq hab iske qosyldy. Túpki maqsat – 2024 jylǵa qaraı olardyń qyzmetin elimizdiń barlyq aımaǵyna taratý. Aımaqtyq habtardy qurý jaqsy nátıjeler berip jatyr. Aımaqtyq túlekter oqýdan ótkennen keıin Astana Hub-ta damýyn jalǵastyra alady. Sondaı-aq halyqaralyq bıznes-baǵdarlamalarǵa qatysa alatyn jas ınnovatorlar úshin ınkýbator retinde habtar qyzmet etedi. Bul úderisti nyǵaıtý úshin biz habtardy qarjylandyrýdy ulǵaıtýdy, jańa bıznes-baǵdarlamalardy engizýdi jáne jahandyq IT sektormen ıntegrasııany tereńdetýdi josparlap otyrmyz.
400-den astam múshesi bar Digital Nomads jahandyq IT qaýymdastyǵyna, ıaǵnı sheteldegi otandastarymyzǵa erekshe nazar aýdarý kerek. Bul mamandar sońǵy jahandyq trendterdi saqtaı otyryp, ulttyq IT sektordy damytýǵa belsene qatysyp keledi. Sonymen qatar jýyrda San-Fransıskoda Silkroad Innovation Hub ashyldy. Bul joba Ortalyq Eýrazııany Sılıkon alqabynda ilgeriletý jáne IT kásipkerliktiń damýyna úles qosý úshin ázirlengen. Hab AQSh pen basqa elderdiń IT mamandary úshin mańyzdy kezdesý ornyna aınalýǵa tıis. Kez kelgen kásipker óz isin júrgizýde, meıli ol operasııalarda, meıli ınvestısııa tartýda bolsyn qoldaý ala otyryp, osy ortalyqta óz ornyn taba alady. Ońtústik-Shyǵys Azııa men Taıaý Shyǵysta da osyndaı habtardy ashý josparda bar. Jetekshi IT mamandardy tartýǵa arnalǵan Digital Nomad visa jobasyn júzege asyrý da mańyzdy qadam bolmaq.
Úshinshisi – venchýrlyq qor naryǵyn damytý, sondaı-aq bıznes-perishtelerdi tanymal etý. Startaptarymyz ben ınnovatorlarymyz Astana Hub-tyń jedeldetý baǵdarlamalarynan ótip, ózderiniń alǵashqy shaǵyn kapıtalyn taba alǵandyqtan, olar jobany keńeıtýdi oılaıdy. Bul jerde venchýrlyq kapıtal kómekke keledi. Qazirgi ýaqytta elimizde venchýrlyq kapıtaldyń jańa landshafy qalyptasyp jatyr. Onda birneshe venchýr paıda boldy. Olardyń esimderi kópshilikke belgili. Murat Ábdirahmanov, Tımýr Týrlov, Mıhaıl Lomtadze bastaǵan azamattar bul baǵytqa úles qosyp keledi. Otandyq 24 venchýrlyq qor bar, olardyń ınvestısııa kólemi 145 mln dollarǵa teń. Ortasha kelisimderdiń mólsheri 500 myń dollarǵa jetedi. Bul bizdi jahan tanysa eken degen mindettememizben úndesip jatyr. Muny venchýrlyq kapıtaldyń tartymdylyǵy ındeksinde 6 pozısııaǵa kóterilýden-aq kórýge bolady. Bizde memleket qatysýymen jumys isteıtin venchýrlyq qorlar da bar: Baiterek Venture Fund, Tumar Venture Fund, TechGarden, Quest Ventures. Jeke qorlar da jemisti jumys istep jatyr – Myventures, Falconry, Most Ventures, Jas Ventures, Astel Ventures, Activate Venture partners. Sturgeon Capital, Big Sky Capital, ADB Ventures, Tesla Capital sekildi halyqaralyq qorlardy da atap ótýge tıispiz. Qorlardyń jalpy kapıtaly 500 mln dollardan asady.
Degenmen elimizde venchýrlyq kapıtal mádenıeti áli qalyptasý satysynda ekenin moıyndaý qajet. Bul osy sektordyń turaqty damýyna qajetti jaǵdaılardy jasaý úshin bizdiń ujymdyq kúsh-jigerimizdi qajet etedi. Naryqtaǵy venchýrlyq kelisimderdiń ósýine qaramastan, qarajat tapshylyǵy shamamen 100 mln dollardy qurap otyr. Al bizdiń startaptar venchýrlyq kapıtaldyń joqtyǵynan sheteldik jobalardan utylyp jatyr. Bizde birqatar zańnamalyq bastama bar. Olardy kelesi jyldyń ortasyna deıin engizýdi kózdep otyrmyz. Osylaısha, otandyq IT salany qoldaý úshin venchýrlyq sektorǵa qosymsha qarjy bólinedi.
Tórtinshi – iri qatysýshylardyń paıda bolýy. Startaptar sátti damyp, óz qyzmetin keńeıtkende, olardyń aldynan eki jol shyǵady: bulardy satyp alynady nemese eksportqa shyǵady. Sondyqtan biz tabysty startap-jobalardy sińirý arqyly ınnovasııalardy damytýdy yntalandyratyn iri bıznes ókilderiniń paıda bolýyna, sondaı-aq jalpy jyldyq tabystyń 1 paıyzy kóleminde jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumyqa jumsaǵan qarajatyn tartý arqyly IT-kompanııalardy qarjylandyrýǵa erekshe nazar aýdaramyz.
Búgingi tańda elimizde Kaspi, Freedom, BI Group sııaqty iri kompanııalar bar. Olar Aviata, Chocotravel, Santufei, Kolesa, Krisha, Sergek sekildi tabysty kompanııalardy satyp alyp jatyr. Mundaı tájirıbe bizge ǵana tán emes. Búkil álemde Google, Amazon jáne Microsoft sııaqty tehnologııalyq alpaýyttar tabysty startaptardy satyp alyp jatyr. Osylaısha, olar óz qarajatyn únemdeıdi ári kompanııany damytýǵa ketetin ýaqytty bosqa ketirmeıdi.
Biz sondaı-aq Tech Garden brendimen jumys isteıtin Innovasııalyq tehnologııalar parki avtonomdy klasterlik qory arqyly iri bıznestiń IT kompanııalarǵa qoldaý kórsetýine jol ashtyq. Ol 2015 jyly qurylǵannan beri ónerkásiptik kásiporyndardyń sıfrlyq transformasııasynyń, jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń qarajatyn jınaqtaýdyń jáne tutynýshylardyń óndiristik máselelerin sheshýge qajetti ınnovasııalyq jobalardy qarjylandyrýdyń negizgi alańyna aınaldy. Jalpy, keıingi bir jylda onyń jınaǵan qarajatynyń kólemi 7,7 mlrd teńgege jetken.
Osy oraıda jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń tehnologııalyq máseleleriniń sheshimin taba bilgen otandyq IT kompanııalar týraly birneshe mysal keltireıin. «Intelligent Digital Solutions» JShS tapsyrys berýshi «Kaspıı Munaı» kompanııasy úshin Indýstrııa 4.0 halyqaralyq standarttaryna negizdelgen kásiporyn arhıtektýrasyn damyta otyryp, biriktirilgen modeldeý platformasyn engizýge atsalysty. Joba somasy 1 mlrd teńgeden asty. «Ag tech» JShS núktelik jáne aımaqtyq pozısııalaý júıesi jáne personal qaýipsizdigi úshin apparattyq-baǵdarlamalyq keshen, sondaı-aq «Baqyrshyq taý-ken kásiporny» JShS men «Aqtóbe mys kompanııasy» JShS úshin taý-ken-kólik keshenin basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesin ázirleýmen ári engizýmen aınalysty. Jobalardyń jalpy quny 1,5 mlrd teńgeden astam qarjy qurady. «OST Engineering» JShS «FIK Alel» aksıonerlik qoǵamy úshin Sýzdalskoe ken ornynda qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy baqylaýdyń avtomattandyrylǵan júıelerin engizýine atsalysty. Joba 220 mln teńgeden astam somaǵa teń boldy. Mundaı iri jobalardyń sany az emes.
Sonymen qatar Qazaqstan óziniń IT eksporterlerimen de maqtana alady. Mysaly, Indonezııa naryǵyna kirgen Clockster jobasyn (saýsaq izi arqyly jumyskerlerdiń ýaqytyn baqylaý) aıtýǵa bolady. El azamattaryna jaqsy tanys Arbuz.kz ınternet-sýpermarketi Amerıka naryǵyna «Pinemelon» degen jańa brendpen shyqty. Otandyq «Sergek» jobasy О́zbekstanda óz ónimderin ilgeriletip jatyr. Parqour aqyldy turaq júıesi de álemge taralyp jatyr. Bul júıe álemniń kóptegen elinde bar jáne Dýbaıda keńinen usynylǵan. Introdex – algorıtmder men jasandy ıntellektini paıdalana otyryp, kásibı qoǵamdastyqta kontaktiler men jeke tanystardy izdeýdi ońtaılandyrýǵa kómektesetin Sıngapýrdaǵy otandastarymyzdyń jobasy. Mundaı mysaldar jeterlik.
Besinshiden, eń joǵary deńgeıde memlekettik qoldaý. Memleket basshysy otandyq IT salanyń damýyna jiti kóńil bólip, jan-jaqty qoldaý kórsetip otyr. Sonyń nátıjesinde bizde az ýaqyttyń ishinde kóp máseleni sheshýge múmkindigimiz bar. Bıylǵy Joldaýda IT salaǵa úlken mán berilgen. Aldymyzǵa aýqymdy maqsattar qoıyldy, endi oǵan qol jetkizip, oryndaýǵa nıettimiz.
Qazirgi kúni joǵaryda sıpattalǵan IT ekojúıe jumys istep tur. Qazaqstan BUU reıtınginde elektrondy úkimet ındeksi boıynsha álemde 28-orynda, al onlaın qyzmet kórsetý boıynsha 8-orynda tur. Bul otandyq IT mamandardy osy salany odan ári damytýǵa yntalandyrady. Bizdiń kelesi maqsatymyz – Indýstrııa 4.0 jáne jasandy ıntellekt engizý. Biz IoT, Cybersecurity, AI, Smart Field, Robotics & automation, Additive technologies, AR/VR, Positioning system, Industrial safety qamtıtyn osy ekojúıeni Almaty Hub alańynda engizýdi kózdep otyrmyz. Biz áli oryndy anyqtap jatyrmyz. Big Data usyný arqyly otandyq startap-jobalar jasandy ıntellekt jumysyna qajetti aqparattyń úlken kólemin ala alady. Jasandy ıntellekt bizdiń elde damýy úshin úlken múmkindikter ashylady. Bul úlken ınvestısııa ákeletin bolashaq salanyń negizin qalaıdy.
Erekshe atap ótkim keletin dúnıe – salany zańnamalyq jáne qarjylyq jaǵynan qoldaý sharalary boıynsha memlekettik saıasatty jetildirýdegi júıelilik pen turaqtylyqtyń mańyzdylyǵy. Osy qaǵıdany ustanatyn bolsaq, áserli nátıjelerge qol jetkize alamyz. Mysal keltireıin, osydan 10 jyl buryn jas startapshylarymyz Alekseı Lı, Qaırat Ahmetov, Danıel Tonkopı memlekettik qoldaý baǵdarlamasy arqyly AQSh-qa akselerasııa baǵdarlamasynan ótýge bardy. Búginde olar «Sergek», «Avıata», «Arbýz», AQSh-taǵy skýterlerdi zarıadtaý sekildi tanymal jobalardy júzege asyrdy. Sondyqtan jas ınnovatorlardy ilgeriletýge baǵyttalǵan barlyq sharalarymyz ben baǵdarlamalarymyz jalǵasyn tabýǵa tıis.
Sondaı-aq barshańyzdy 12-13 qazanda Memleket basshysynyń qatysýymen ótetin EKSPO halyqaralyq kórme ortalyǵynyń ǵımaratynda ótetin Digital Bridge 2023 forýmyna shaqyrǵym keledi. Bul – bizdiń IT sektorymyzdyń damý dınamıkasyn kórýge jáne jahandyq ınnovasııalarmen tanysýǵa tamasha múmkindik. Is-sharanyń basty taqyryby jasandy ıntellekt bolmaq. Keletin qonaqtardyń ishinde jahandyq IT ındýstrııanyń jetekshi sarapshylary bar. Bul joly kelesideı spıkerler qatysady dep josparlanyp otyr: Shoý Zı Chý – Tik Tok kompanııasynyń bas dırektory, Bıll Paýcher – Kolledjdik baǵdarlamalaý halyqaralyq chempıonatynyń (ICPC) negizin qalaýshy, Loren Draıer – SpaceX kompanııasynyń iskerlik operasııalar boıynsha aǵa dırektory, Tım Dreıper – ataqty venchýrlyq kapıtalıst, ol shoýdyń jetinshi maýsymyn túsirý úshin óz komandasymen keledi.
Forým aıasynda Meet the Drapers is-sharasy ótedi. Bul – Tım Dreıper úshin álemniń túkpir-túkpirinen tehnologııalyq startaptar tańdalatyn realıtı-shoý. Startaptar kelesi kezeńge ótý úshin bir-birimen jarysady. Pleı-off kezeńine ótý úshin árbir epızodtan bir kásipker tańdalady. Bir startap maýsym fınalynda 1 mln dollar ınvestısııa utyp alý múmkindigine ıe bolady. Bul startaptardy jahandyq aýdıtorııaǵa kórsetý jáne ınvestısııa utyp alý úshin úlken múmkindik.
Sonymen qatar forýmda álemdik FIRST qozǵalysynyń robot chempıondarynyń shaıqasy jáne dron jarysy, Drone racing ótedi. Startaptar Pitching Zone aýmaǵynda iri, orta bıznes jáne úkimet ókilderimen kezdese alady. Bos oryndar jármeńkesinde Kaspi.kz, Huawei, BI Innovations, Glovo, Halyk Bank sııaqty 20 jetekshi kompanııa bolady. Astana Hub Battle is-sharasynda úzdik startap-jobalar óz jumystaryn usyna alady.
Qanysh TО́LEÝShIN,
Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi birinshi vıse-mınıstri