Táýelsiz elimizdiń otyz jyldan asqan tarıhı belesinde talaı jazýshy men jýrnalıstiń týyndylaryn oqyp, jaqynyraq tanystym. Bılik basynda júrgenimde olarmen jıi kezdesip, talaı ózekti maqalalardy birge jazdyq. О́ıtkeni qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy ««Egemen Qazaqstan» gazeti, «Qazaq ádebıeti», respýblıkaǵa tanymaly «Zań gazeti», «Aıqyn gazeti», ózge de beldi-beldi baspasóz oryndarynyń suraýy boıynsha zań salasyna baılanysty, quqyqtyq taqyryptar men sot isterine qatysty jıi-jıi maqala jazýyma týra keletin.
Bul egemendigimizdiń eńsesi endi kóterilip kele jatqan kezdegi táýelsizdiktiń tuǵyryn nyǵaıtý úshin barlyq zańnamany jáne Ata zańymyzdy jańa qoǵamǵa, álemdik quqyqtyq standartqa saı qalyptastyrýda kúndiz-túni qyzý jumys júrgizetinbiz. Ǵasyrlar boıy ańsap kútken egemendik ornyǵyp, erkindik pen bostandyqtyń týyn kótergen halqymyzdyń uly qýanyshy asqaqtap turǵan tus. Ony qorǵaýdaǵy ádil bıliktiń basty quraly sottar bolǵandyqtan, halyqtyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý úshin baspasóz betterinde únemi maqala jarııalaý kerek boldy. Sol baǵytta jańa shyqqan «Zań gazetiniń» búkil quqyqtyq máseleler boıynsha qulashty keńinen siltep, árqıly taqyryptarda san alýan suhbat, mándi maqalalar birinen soń biri jaryq kórip jatqan kez edi. Osyndaı tynymsyz jumys barysynda «Zań gazetinde» qyzmet isteıtin Sharafaddın marqummen alǵash ret dıdarlasqan edim.
Bir kúni ol meniń qabyldaýyma jazylypty. Buryndary da maqalalaryn oqyp júretinmin. Oıy oramdy, qalamy júırik, mańyzdy máselelerdiń maıyn tamyza, saralap ta, saraptap ta shıraq jazatyn jazbalary maǵan unaıtyn. Hatshy qyzǵa qabyldaýdyń ýaqytyn belgilep, habaryn bergin dep tabystadym. Bul kezde men Almaty qalalyq sotynyń tóraǵasy bolatynmyn. Aıtylǵan ýaqytta «Sharafaddın Ámir qabyldaýyńyzǵa kelip tur» dep baıandady hatshy qyz.
«Kelgenshe qonaq uıalady, kelgen soń úı ıesi uıalady» degendeı, esikten ımene basyp, asa baısaldy sabyrly qalypta ishke engen aqsary óńdi, júzi jyly, suńqar muryndy jigit:
– Assalaýmaǵaleıkým, Qaıreke! – dep, adamdy ózine tarta túsetin jaqsy bir ádeppen amandasty.
– Ýaǵaleıkýmassalam, tórletińiz, – dep ornymnan turyp, qarsy aldymdaǵy oryndyqqa otyrýyn usyndym. Meniń de jyly shyraı tanytyp qarsy alǵanym unasa kerek, birden qoıyn dápterin, qalamyn, dıktafonyn ázirlep, jaıdarly qalypta, qandaı maqala jazatynymyz týraly óziniń pikirin bildirdi.
Qalaı ekeni, áńgimemiz burynnan tanys adamdaı birden jarasyp ketti. Aldymen jazylatyn maqalamyzdyń mán-jaıyn talqylap, qalalyq sot atqaratyn, onyń aldynda turǵan problemalar, jedel sheshilýge tıis mańyzdy isterdiń kiltin tabý, taǵy basqa da ózekti máselerdi egjeı-tegjeı saraladyq. Onyń ishinde kún tártibindegi eń basty másele – memleketimizdiń jańa reformasy da aıtyldy. Sol kezdegi kóptiń talqysynda júrgen «О́lim jazasyn qoldaný qajet pe, álde ony alyp tastaý kerek pe?» degen taqyryp ta qyzý talas týdyryp turǵan. Suhbat barysy osy tóńirekte órbidi. Áńgime sońynda men óz atymnan taǵy da bir maqala daıyndap berýge kelistim. Buǵan Shákeń dán rıza bolyp qaıtqan edi.
Ekeýmiz osylaı, baspasóz aıasynda jumys isteı júrip, jaqsy syılasyp kettik. Qaı ýaqytta bolsyn, habarlasyp, qandaı taqyrypta nendeı maqala jazatynymyzdy aldyn ala josparlap otyratynbyz.
Arada birer jyl ótkende Sharafaddın bilimdi de bilikti, myqty jýrnalıst retinde óz áriptesteriniń ortasynan sýyrylyp shyqty. «Egemen Qazaqstan»-ǵa quqyqtyq taqyryptardy zerttep jazatyn sarapshy jýrnalıst bolyp aýysty. Onda Shákeń ózine júktelgen mindetin óte biliktilikpen atqara bildi. Tek quqyqtyq taqyryptarǵa qalam tartyp qana qoımaı, ózderiniń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý úshin aryzdanǵan izdenýshilerdiń muń-muqtajyn zerttep, gazet atynan arasha túsken synı maqalalarymen kóptiń qurmetine bólendi. Zańdy buzyp, menmendikke salynǵandardyń, memleket múlkin óz menshigindeı jumsaǵan jemqorlar men paraqorlardyń aıybyn betine basyp jazǵan syn maqalalaryn jurtshylyq súısine oqydy. Shákeńniń adamı aqyl-parasaty, ádildik úshin janpıdaǵa baratyn batyldyǵy kóptiń kóz aldynda osyndaı asyl qasıetimen aıqyndaldy.
Sharafaddın týraly jazǵan bul esteligime «Júrekti jýrnalıst» dep taqyryp qoıǵan sebebim, shynynda Shákeńniń boıynda osyǵan qatysty erekshe eki nárse bar edi.
Birinshiden, ol óte ımandy, aqty aq, qarany qara dep aıtatyn, aqıqattyń betine týra qaraı alatyn ádiletti azamat edi. Imany álsiz, ózindik kózqarasy, senimi joq adam árkimniń ıleýine tez kóndige ketetin bos moıyn keledi. Shákeńde mundaı osaldyq múldem joq bolatyn.
Ekinshiden, Shákeń synı maqalalar jazǵanda esh nárseden qaımyqpaıtyn. О́ziniń jaman isin jasyrý úshin neshe túrli aıla-áreketke baratyn, tipti qoqan-loqy kórsetip, aıbat shekkenderdi tez arada «ornyna qoıatyn». Olarmen bet-bet kelgende-aq óziniń júrektiligimen, ustamdy pikirimen, bilikti isimen jýasyta qoıatyn.
Zerttegen obektisin maıdan qyl sýyrǵandaı etip, ábden saralaıtyn. Jazylatyn maqalaǵa qajetti barlyq faktini zań talaptaryna saı jiti qarap, rettep alatyn. Zań buzýshylar qansha jasyrǵysy kelse de, «jabýly qazandy jabýly kúıinde» qaldyrmaıtyn. Sonyń negizinde ıi qanǵan synı maqalalar jaryqqa shyǵatyn. Onyń tapqan kemshiliginen, keltirgen dálel-faktilerinen keıin kináliler jaltaryp kete almaıtyn. Lajsyz moıyndaǵan jaýap hattaryn gazet betterine jarııalaıtyn. Sharafaddın óziniń osyndaı batyldyǵymen eldiń senimine kirdi. Abyroıy artyp, bedeli ósti.
Kóp uzamaı «Zań gazetine» bas redaktor, odan soń «Zań Medıa» korporasııasynda basshylyq qyzmette bolǵanda óziniń iskerlik qabiletin odan saıyn shyńdaı tústi. Bertin kele «Jeti jurt», «Aqıqat arnasy» gazetterin shyǵarǵanda bilikti redaktor, qabiletti basshy ekenin jan-jaqty kórsetip berdi. Ásirese ómiriniń sońǵy kezinde qyzmet etken «Aqıqat arnasynda» naǵyz izdenimpaz jýrnalıst, keńinen oılap keń pishetin kóregen basshy retinde tanyldy. Gazettiń baǵyt-baǵdaryn, oqyrmannyń oı-sanasyn tek qana «Shyndyq kóp – aqıqat bireý» degen adaldyq qaǵıdatyna negizdedi.
Osylaı qoıan-qoltyq aralasa júrip, Sharafaddındi týǵan baýyrymdaı kórip kettim. Men oǵan aǵa, ol maǵan ini bolyp, shyn yqylas, shyn júrekpen baýyrlyǵymyz jarasqan edi. Ony kópshilik meniń qyzmettik jolyma arnap jazǵan Shákeńniń «Aǵa» degen kitabynan oqyp bilgen bolar.
Aldyma «Aǵa» dep ańqyldap kelgende, «Inim» dep iltıpat kórsetip, erekshe qurmetpen qarsy alýshy edim. Amal ne? Osyndaı jany jaısań, kóńili keń, júregi jomart Sharafaddınniń ǵumyry qysqa jipteı qıylyp túskenine qatty qınaldym. Endi onyń ónegeli isi artynda qalǵan urpaqtaryna taýsylmaıtyn rýhanı azyq bolsyn.
Qaırat MÁMI,
zań ǵylymdarynyń
doktory, professor