Deklarasııa sabaqtary

Bir qyzyǵy, 1920 jyly «Qazaq avtonomııalyq keńestik respýblıkasy eńbekshileri quqyǵynyń deklarasııasy» da osy qazan aıynda, dálirek aıtqanda – 6 qazanda qabyldanypty.

Deklarasııa degen ne jáne onyń ulttyq zańnamadaǵy orny men róli qandaı degen suraqtar tóńireginde oı órbitip kóreıik.

Deklarasııa – zań emes, biraq ol – ulttyq zańnamaǵa berik irgetas bol­ǵan tarıhı qujat. Bul týraly onyń qabyldanýyna zor eńbek sińirgen qaı­rat­ker tulǵa E.Asanbaevtyń: «Dek­larasııa stala pervym v ıstorıı Kazah­stana dokýmentom, kotoryı selostno, v komplekse reshıl vse voprosy statýsa respýblıkı kak samostoıatelnogo gosýdarstva ı zakrepıl ego v strogoı pravovoı forme», degen pikirimen kelispeý qıyn.

Deklarasııa qabyldanǵan kúni túnde akademık S.Zımanov onyń mán-maǵynasy jóninde taqyrybynyń ózi kóp jaıdan habar berip turǵan «Dokýment ısklıýchıtelnoı vajnostı» degen maqala jazyp, respýblıkalyq baspasóz betinde jarııalady. Keıinirek taqyryp aıasyn keńeıtip, «Deklarasııa o gosýdarstvennom sýverenıtete Kazahskoı SSR byla ıstorıcheskom aktom Konstıtýsıonnogo znachenııa» degen tolymdy eńbek jazyp, ol kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵynda jaryq kórdi.

Deklarasııanyń erekshe mańyzdy­lyǵyna asa kórnekti zańger ǵalymdar – akademıkter M.Baımahanov, S.Sartaev, Ǵ.Saparǵalıev, S.Sábikenov t.b. qalam tartyp, ǵylymı eńbekter arnady. Dek­la­rasııa uǵymynyń pánaralyq klas­sı­fıkasııasy men teorııalyq tujy­rymdarynyń arajigin ashýǵa saıasat, ekonomıka jáne áleýmettaný ǵylym ókilderi de atsalysty.

Memlekettiń egemendigi – óte keń uǵym. Ony normatıvti teorııalar aýqy­mymen shekteýge bolmaıdy. Son­dyqtan keıbir ǵalymdardyń deklara­sııanyń ulttyq zańnama quramyna kiretin nor­matıvtik-quqyqtyq aktilerdiń resmı tizbesinen tys qalýynan kinárat izdeýiniń qısyny joq. О́ıtkeni zań mártebesi bolmasa da, deklarasııada budan bir jyl keıin qabyldanǵan Memlekettik táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zań men 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń negizgi qaǵıdattary men quqyqtyq normasy zańnamalyq turǵydan aıqyn qalyptasty.

Qazaqstan egemendigin jarııalaǵan tusta keńes odaǵynyń taǵdyry qyl ústinde edi. Onyń kúni bitýge taqaý ekendigin deklarasııanyń negizgi jobasyn jasaǵan Salyq Zımanov bastaǵan depýtattar jaqsy bilse de, respýblıka halqy men depýtattyq korpýstyń ulttyq quramy jáne olardyń saıası ustanymdaryn eskere otyryp, keıbir baptarda respýblıkanyń egemendik quzyretteri Odaqtyq shart arqyly retteletinin kórsetýge májbúr boldy.

Zań ǵylymynyń konstıtýtıvti teorııasy boıynsha memlekettiń pra­vosýbektiligin taný úshin ony ózge memleketter dıplomatııalyq turǵydan moıyndaýy qajet. Egemendigin ja­rııa­laǵannan keıin Qazaqstandy quttyq­taýshylar bolǵanymen, ony ózge elder «táýelsiz memleket» retinde birden tanı qoıǵan joq.

Quqyqtanýda memlekettiliktiń dena­tıvti teorııasy boıynsha memlekettiń pravosýbektiligin taný úshin onyń naqtylanǵan shekarasy men turaqty halqy, egemendik qaǵıdatyna negizdelgen memlekettik basqarý júıesin jáne ózge memlekettermen halyqaralyq qatynasqa túsýge múmkindigi bolsa jetkilikti. Halyqaralyq quqyqta jıi paıdalanatyn 1933 jyly Montevıdeoda qabyldaǵan «Memleketterdiń quqyǵy men mindetteri týraly» konvensııada aıqyndalǵan osy 4 krıterııdiń tórteýi de memlekettik egemendigin jarııalaǵan Qazaqstanda tolyqtaı boldy. Biraq áli odaqtas respýblıka sanalatyn Qazaqstannyń joǵary jaǵynda kúshi qaıta bastasa da, áli jarty álemge bılik júrgizip turǵan keńes odaǵy atty alyp ımperııa turdy. Sol sebepti Qazaqstannyń tolyq mándegi táýelsizdigin jarııalaý óziniń tarıhı sátin kútip turdy.

Qazaqstan deklarasııasynyń sońǵy 17-babynda: «Deklarasııa Odaqtyq shart jasaý, Qazaq SSR-iniń jańa Konstıtýsııasyn, egemendi memleket retinde Respýblıkanyń statýsyn júzege asyratyn zań aktilerin ázir­leý úshin negiz bolyp tabylady», dep meı­linshe anyq, aıqyn kórsetildi. Ol ózine júktelgen osy tarıhı mıssııany túgeldeı oryndap shyqty.

Egemendik deklarasııasy, eń aldymen, 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańyna quqyqtyq negiz bolyp qalandy. Deklarasııanyń birinshi babynda memlekettiń egemendigi týraly normalar konstıtýsııalyq zańnyń alǵashqy úsh babynda qaıtalanyp, óziniń zańdy jalǵasyn tapty.

Munyń sebebin Deklarasııa qabyl­danǵan kezde zańnamalyq aktilerdi daıarlaý, rásimdeý tehnıkasy áli jetilmegen jáne onyń qurylymyn jikteý talaptary men qaǵıdattary áli tolyq qalyptanbaǵanymen túsindirýge bolady. Sol sebepti deklarasııa baptary búgingi normatıvtik-quqyqtyq aktiler sııaqty tarmaq pen tarmaqshalarǵa bólin­beı, birinen soń biri kezektese beril­gen abzastarǵa ǵana jikteldi. Nátıje­sinde, talqylaý barysynda keıbir depý­tattardyń tolyqtyrýlarymen jekelegen baptar 4-5 abzasqa deıin ulǵaıyp ketti.

Deklarasııanyń 2-babyndaǵy «Qazaq halqynyń jáne Qazaqstanda turatyn basqa da ulttardyń tól mádenıetin, dás­túrin, tilin qaıta túletý men damytý» týraly quqyqtyq normalar, Konstıtýsııalyq zańnyń 6-babynda barynsha tereń ashyla tústi.

Deklarasııanyń 3-babyndaǵy: «Qazirgi shekarasyndaǵy Qazaq SSR-iniń terrıtorııasy bólinbeıdi jáne oǵan qol suǵylmaıdy, onyń kelisiminsiz paıdalanýǵa bolmaıdy», degen tezıs zańnyń 6-babynda azdaǵan ózgeristermen: «Qazaqstan Respýblıkasynyń terrıtorııasy qazirgi shekarasynda birtutas, bólinbeıtin jáne qol suǵýǵa bolmaıtyn terrıtorııa bolyp tabylady», degen nusqada kórinis tapty.

Tórtinshi baptaǵy Qazaqstan hal­qynyń «egemendiktiń birden-bir ıesi» ekendigi jáne «memlekettik ókimet bıliginiń negizi» ekendigi zańnyń 6-babynda týra osy maǵynada qaıta­landy.

Besinshi baptaǵy Qazaq KSR-iniń óz azamattyǵy týraly norma tek respýblıka ataýynyń «Qazaqstan» dep ózgerýimen ǵana 7-baptyń alǵashqy sóıleminen tolyqtaı kórinis tapty.

Deklarasııanyń 12-babyndaǵy Qazaq­stan «respýblıkadan tys jerlerde turatyn qazaqtardyń ulttyq-mádenı, rýhanı jáne til jónindegi qajetin qanaǵattandyrýǵa qamqorlyq jasaıdy», degen tujyrym konstıtýsııalyq zańnyń 7-babynda odan ári tereńdetilip, qandastarǵa azamattyq alýǵa quqyq beriletindigi jónindegi jańa tezıspen tolyqty.

Qazaqstandaǵy memlekettik bılik týraly 6-7 baptaǵy negizgi qaǵıdattar konstıtýsııalyq zańnyń 9-10 baptarynda tolyqtyrylǵan, yqshamdalǵan redaksııamen jalǵasyn tapty.

Konstıtýsııa men zańnyń ústemdigi týraly 8-baptaǵy norma zańnyń 4-babynda týra osyndaı tujyrymmen berildi.

Toǵyzynshy baptaǵy «Jer jáne onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men haıýanattar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar» Qazaqstannyń erekshe menshigi bolatyndyǵy týraly qaǵıdat sol kúıinde táýelsizdik týraly zańnyń 11-babynyń alǵashqy abzasynan oryn aldy. Menshik formalarynyń alýan túrli ári teń bolatyndyǵy jónindegi norma da osy baptyń ekinshi abzasyna oryn tepti.

Al 10-baptaǵy Memlekettik ulttyq bank qurý máselesi, Qazaqstan «ózi­niń altyn qoryn, almas jáne valıýta qorlaryn» qalyptastyratyny jónin­degi quqylyq normalary 12-baptan kórinis tapty.

Deklarasııany talqylaý barysynda kóp pikirtalas týdyryp, daý-damaıdy órshitken ıadrolyq qarýdy synaý, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń (hımııalyq, bakterıologııalyq, bıolo­gııa­lyq, t.b.) túrlerine arnalǵan polıgon­dar jumysyna tyıym salý men olar­dyń jumys isteýin toqtatý, jalpy eko­lo­gııalyq qaýipsizdikke arnalǵan res­pýb­lıkanyń ulttyq, memlekettik qaýip­sizdigine tikeleı qatysy bar 11-bap Konstıtýsııalyq zańda múlde qam­tylmady. Muny táýelsizdigin jarııalap turǵan Qazaqstannyń aýmaǵynda sansyz kóp synaq alańdary men áske­rı polıgondardyń jumys istep tu­rýy­men jáne ondaǵy ólim sebetin ıadro­lyq oqtumsyqtardy birtindep joıý máselesiniń naqty jospary áli bolmaǵandyǵymen túsindirýge bolady. Onyń esesine zańnyń 13-babyna deklarasııada joq «ujymdyq qaýipsizdik júıesi» týraly jańa uǵym qosylyp, onyń qyzmetine Qazaqstannyń qatysý múmkindigi qarastyryldy.

Deklarasııanyń 14-babyndaǵy Qazaq­stan­nyń: «halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbektiligi bolýǵa», «dıploma­tııalyq jáne konsýldyq ókildikter almasýǵa» quqy­ǵy týraly normalar zańnyń 13-babynda tutas­taı, eshbir ózgerissiz qaıtalandy. Dál osy 14-bap­taǵy «shet memleketter men ekono­mıkalyq jáne saýda baılanystaryn» ornatý máselesi zańnyń týra sondaı 14-babynda: «syrtqy ekonomıkalyq qyzmet baılanystaryn derbes sheshedi», degen naqty tujyrymmen berildi.

Respýblıkanyń egemendik quqyǵyn qorǵaý­ǵa arnalǵan deklarasııanyń 15-baby zań­nyń týra osyndaı 15-babyn­daǵy «táýelsizdigin qorǵaý jáne ult­tyń memlekettiligin nyǵaıtý» týraly normalarmen jalǵasyn tapty. Konstıtýsııalyq zańnyń 16-babyndaǵy qarýly kúshter qurý men áskerı qyzmet atqarýdyń tártibi de deklarasııanyń 13-babynyń ekinshi abzasyndaǵy osy mazmundas normalarymen sáıkestene tústi.

Memleket táýelsizdigin jarııalaǵan zańnyń «Qorytyndy erejeler» bóli­mindegi eltańba, tý, ánurandarǵa qatysty 17-bap ta deklarasııanyń 16-babyndaǵy týra osyndaı erejemen úılesim tapty.

Deklarasııanyń sońǵy 17-babyndaǵy: «Deklarasııa... Qazaq KSR-iniń jańa Konstıtýsııasyn, egemendi memleket retindegi Respýblıkanyń statýsyn júzege asyratyn zań aktilerin ázirleý úshin negiz bolyp tabylady», degen túıindi tujyrym memleket táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zańnyń sońǵy 18-babyndaǵy «Osy Zań Qazaq KSR Memlekettik egemendigi týraly deklarasııamen birge Respýblıkanyń jańa Konstıtýsııasyn ázirleýge negiz bolady», degen buljymas erejege ulasty.

Tyńǵylyqty daıyndyqpen ázir­len­gen deklarasııa memlekettik táýel­sizdik týraly Konstıtýsııalyq zań men 1993 jyly qabyldanǵan jańa Konstı­týsııamen ınkorporasııalanyp, oǵan zańnamalyq negiz de, berik irgetas ta bolyp, tuńǵysh ret zańnamalyq normalarmen shegendedi. Onda el tarıhynda tuńǵysh ret memleket shekarasy bólinbeıtini ári qol suǵylmaıtyny bekitildi.

Deklarasııada egemendiktiń birden-bir ıesi halyq ekendigi jáne respýblıkanyń barsha baılyǵy egemendiktiń negizin quraıtyn halyqqa tıesili ekendigi jarııa etildi (1995 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy Konstıtýsııada «jer jáne onyń qoınaýy... memleket menshiginde bolady», delingen).

Deklarasııa tuńǵysh ret Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy men zańdarynyń ústemdigin ornyqtyrdy. Polıgon men ıadrolyq synaqtardan qısapsyz mol zardap shekken Qazaqstan­nyń ekologııalyq qaýipsizdigin qamta­masyz etip, synaq ataýlyǵa tyıym saldy. Qazaqstandy halyqaralyq qaty­nastardyń derbes sýbektisi retinde aıqyndap, syrtqy saıasatyn respýblıka múddesine saı júrgizetinin maǵlumdady.

Zańǵar Zımanov bastaǵan ult zııaly­larynyń zııatkerlik kúsh-qaıratymen qabyldanǵan deklarasııa tarıhı qujat retinde sol bıiginde áli kúnge deıin myzǵymaı tur.

Osyndaıda oıyńa qazaqtyń ke­meń­ger jazýshysy, ózi de akademık S.Zıma­nov­pen qatar Egemendik dekla­ra­sııasy­nyń qabyldanýyna zor úles qosqan qaırat­ker tulǵa Ábish Kekilbaevtyń: «Qazaq arasynda adamzat qaýymynyń bar­lyq zańdylyǵyn ushalap sógip, múshe­lep bólip, jiliktep biletin áıgili ǵulama ómir súrdi. Onyń mundaı tuńǵıyq tereń biligi bir basynyń sıpatyn asyryp qana qoımaı, kúnderdiń kúninde týǵan halqy­nyń eń asyl qajetine jarady. 300 jyl otarshyldyq ezgide bolyp jer betinen joıylyp ketkeli turǵan halqymyz aman-esen teńdik alyp, táýelsizdik tuǵyryna kóterildi. Osynaý uly rýhanı erlikti somdaǵan sanaýly sátte erekshe qaırat kórsetken akademık Salyq Zımanuly edi», degen sózderi oralady.

XX ǵasyr sońynda óz tizginin óz qolyna alyp, qazaqtyń ejelgi memle­kettiligin qaıta túletken Qazaqstan Respýblıkasy degen qasıetti Otanymyz­dyń orda buzǵan otyz jyldan astam ýaqyt ishindegi bar jetistiginiń qaınar bastaýynda turǵan «Deklarasııa» atty kıeli qujattyń bizge úıreter sabaqtary, kórseter taǵylymy áli zor. Búgingi azat urpaq osyny árdaıym esinde saqtaýy kerek.

Muhtar QUL-MUHAMMED,

zań ǵylymdarynyń doktory,

professor, akademık