Oqý-aǵartý mınıstriniń arnaıy buıryǵymen byltyr orta bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq qyzmettiń jáne balany jábirleýdiń (býllıngtiń) profılaktıkasy qaǵıdalary bekitilgeni málim. Sóıte tura mektep partasynda otyrǵan oqýshylar arasynda álimjettik oqıǵalary azaıar emes.
Psıhologterdiń aıtýynsha, qurby-qurdastary arasynda basbuzarlyqqa jol beretinderdiń kóbi – tilazar balalar. Iаǵnı tártibi qıyn, ata-anasy kóp sóılese qoımaıtyn jasóspirimder qoǵamdyq tártipti buzýǵa jaqyn turady. О́kinishke qaraı, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń ósýine otbasyndaǵy tárbıeniń osaldyǵy birden-bir sebep ekeni belgili. Ata-analardyń kóbiniń jumysbastylyǵyna, kámeletke tolmaǵandardy tárbıeleý, oqytý men asyraý mindetterin oıdaǵydaı oryndamaýyna baılanysty keleńsiz jaıttar jıi oryn alady.
Pavlodar oblystyq polısııa departamentiniń aqparatyna súıensek, bıylǵy qańtar-tamyzda kámeletke tolmaǵandar tarapynan 15 quqyq buzýshylyq tirkelgen. Departament bastyǵynyń birinshi orynbasary Jasqaırat Qaıyrov balalar arasyndaǵy jalpy qylmys sany 21 paıyzǵa tómendegenimen, urlyq, uryp-soǵý, býllıng jasaý faktileri tyıylmaı turǵanyn aıtady. Buǵan qosa ózgeniń múlkin tonaý, zorlaý, seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq kórsetý, densaýlyqqa qasaqana zııan keltirý, esirtki tasymaldaý sııaqty quqyq buzýshylyq ta tirkelgen.
Shilde aıynda oblys ortalyǵynda 12-17 jastaǵy bir top bala óz qatarlasyn aıaýsyz uryp, tepkiniń astyna alǵan oqıǵa jurttyń jaǵasyn ustatty. Jasóspirimniń bas súıegine, denesine jaraqat salyp, oılaryna kelgen jaýyzdyqty júzege asyrǵandar zardap shegýshini sheshindirip, qorlap, onysyn uıaly telefon kamerasyna túsirip alǵan. Ol azdaı beıbastaq jasaǵandar baladan 100 myń teńge talap etip, bopsalaǵan. Bul oqıǵa respýblıka kóleminde rezonans týdyrǵany da esimizde. Mundaı býllıng áreketteriniń endigi jerde qaıtalanbaýy úshin ne istelip jatyr?
О́ńirlik bilim basqarmasynyń basshysy Samal Aıtqazına Oqý-aǵartý mınıstrliginiń «Orta bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq qyzmet qaǵıdalaryn bekitý týraly» 2022 jylǵy 25 tamyzdaǵy №377 buıryǵyn oryndaý maqsatynda oblys mektepterinde psıhologııalyq qyzmettiń jumysy jolǵa qoıylǵanyn jetkizdi. «Tárbıe alańy» jobalyq keńsesiniń bazasynda 5 negizgi baǵytty ustanatyn pedagog-psıhologterdiń óńirlik jumys toby qurylǵan. Mamandar aýtodestrýktıvti, devıantty minez-qulyqqa ıe, erekshe qajettiligi bar balalardyń toptarymen jáne olardyń otbasylarymen jumys isteıdi. Buǵan qosa «Jas psıholog mektebi» bar.
«Pedagog-psıholog jumysynyń jospary, sýısıdke nemese áreketke beıim balalardy anyqtaý kezindegi bilim berý uıymy pedagogteriniń is-qımyl algorıtmi ázirlendi. Buǵan qosa balalarǵa praktıkalyq daǵdylardy úıretetin saǵattardy kóbeıtip, pedagog-psıhologterdiń jumys formatyn qaıta qaradyq. Olardyń jumysyn jedeldetý maqsatynda 2022-2023 oqý jylynda «Codo» seriktestigimen birlesip, qanatqaqty rejimde oblys mektepterinde «HR+» psıhologııalyq-pedagogıkalyq monıtorıngtiń avtomattandyrylǵan júıesi engizilgen edi. Densaýlyq saqtaý basqarmasymen, úkimettik emes uıymdarmen, oblystyń joǵary oqý oryndarymen ózara is-qımyl uıymdastyryldy. Mamandarymyz turaqty túrde bilimderin kóterip, tájirıbe almasady. Oqýshylar saraıynyń bazasynda «Tárbıe alańy» jobalyq ofısi jumys isteıdi. Ol jyl boıy quqyq buzýshylyqtardyń, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq tıispeýshiligine qarsy qylmystardyń, býllıngtiń aldyn alý maqsatynda «Inabat» baǵyty boıynsha túrli is-sharany úzbeı ótkizedi. Mektep, kolledj dırektorlarynyń tárbıe jónindegi orynbasarlaryna, pedagog-psıhologterge arnalǵan kýrstar men semınarlar uıymdastyrylady. Jobalyq ofıs ata-analarǵa arnalǵan «Pozıtıvti ata-ana» kýrsyn ázirlep, iske asyryp jatqanyn da atap ótý kerek», dedi basqarma basshysy.
Bilim alýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda oblysta qazirgi kúni arnaıy jol kartasy iske qosylǵan. Resmı málimette aımaq boıynsha 576 mektepte 115 myńǵa jýyq oqýshy bilim alatyny kórsetilgen. Barlyq bilim berý uıymynda polısııanyń jedel baqylaý ortalyǵyna qosylǵan beınebaqylaý júıeleri ornatylyp, dabyl batyrmalary aýmaqtyq ishki ister organdarynyń kezekshi bólimderine shyǵaryldy. Iаǵnı kerekýlik balabaqshalar men mektepterdegi, kolledjderdegi balalardyń qaýipsizdigi 19 646 beınekamera arqyly baqylanady.
Balalar arasynda quqyq buzýshylyq kóbine Pavlodar men Ekibastuz qalalarynda jıi kezdesedi. Jyl basynan alǵashqysynda – 10, sońǵysynda 5 qylmys tirkelgen. Munyń syrtynda keıbir mektepterdegi tentekterdiń qylyǵy jyly jabylyp qoıa salynatyny da málim. Quqyq qorǵaý organdary kez kelgen quqyq buzýshylyq resmı tirkelýi kerektigin eskertýdeı eskertip keledi. Alaıda keıbir aýdandarda oryn alǵan býllıng áreketterin mektep basshylyǵy shý shyǵarýdan qorqyp, arnaıy mekemelerge habarlamaıtyny da belgili jaıt.
Psıhologter bala men ata-ananyń jyly qarym-qatynasy janjalsyz orta qurýda mańyzdy ekenin aıtady. Jas ata-analarǵa bala tárbıesinde kómek kórsetýge baǵyttalǵan «Pozıtıvti ata-ana» kýrsy da búginde táp-táýir jumys istep tur. Pedagogıkalyq turǵyda ózin-ózi tárbıeleýdi uıymdastyrý maqsatynda ata-analarǵa kómek kórsetý úshin bilim berý mekemelerinde «Otbasy men mektep arasyndaǵy ózara is-qımyl tujyrymdamasy» da engizildi. 522 ata-analar komıtetiniń, 169 ákeler keńesiniń, bilim berý uıymdary janyndaǵy 186 analar keńesiniń qyzmeti qaıta jandana tústi. Oqý-aǵartý mınıstriniń byltyrǵy №506 buıryǵymen «Balany jábirleýdiń (býllıngtiń) profılaktıkasy qaǵıdalary» bekitilgen. Atalǵan qaǵıdaǵa sáıkes árbir bilim berý uıymynyń ákimshiligi balany jábirleýge jol bermeý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaýy kerek. Bul baǵytta jaqsy jumys atqaryp otyrǵan Baıanaýyldaǵy Qoshke Kemeńgeruly atyndaǵy orta mektepti mysal etýge bolady. Pedagogter ujymy oqýshylar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý maqsatynda synyp saǵattaryn, quqyqtyq bilim sabaqtary men áńgimeler, dóńgelek ústelder, pikirtalastar, sıtýasııalyq oıyndar ótkizedi. «Men jáne meniń quqyqtarym», «Balalyq shaqqa barynsha qurmet kórsetý kerek», «О́zimizdi qurmetteýdi úırený», basqa taqyryptarda tálimdik sabaqtar júrgizilip, oqýshylardy baýyrmaldyqqa jeteleıtin túrli oıyn-saýyq uıymdastyrylady.
Túıindeı aıtsaq, balalar arasyndaǵy býllıngtiń qoǵamǵa tóndiretin qaýpi zor. Ári agressıvti minez-qulyq – araǵa jıi ýaqyt salyp qaıtalana beretin áreket. Sondyqtan balanyń tártibimen jastaıynan aınalysý, ata-ana men mekteptiń bul baǵytta yntymaqtasýy asa mańyzdy.
Pavlodar oblysy