Qazaqstandaǵy jylqy sany keıingi jyldary eselep ósip, 4,2 mıllıonǵa jetken. Alaıda jylqy etin eksportqa shyǵarýdy bylaı qoıǵanda, jergilikti iri saýda jelilerine ótkizý aýyldaǵy aǵaıyn úshin úlken máselege aınalǵan. Al et óńdeıtin kásiporyndar men meıramhanalar ony Reseıden tasyp otyr. Eldegi jylqy ósirýshilerdiń qazir tyǵyryqqa tirelip turǵan jaıy bar.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda: «Qazirgi aýyl sharýashylyǵy – joǵary tehnologııaly sala. Sharýalardy jer jaǵdaıy nemese aýa raıy emes, ınnovasııalyq amal-tásilder tabysqa jetkizedi. Zamanaýı ǵylymǵa súıenbese, aýyl sharýashylyǵy jaı toqyraýǵa emes, qurdymǵa ketedi. Agroǵylymdy damytý jáne eń bastysy, ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qoldaný úshin sharalar qabyldaý qajet», degen edi. Ǵylymdaǵy sońǵy jetistikter men ónertabystar jylqy sharýashylyǵyna da engizilýi kerek dep esepteıdi otandyq sarapshylar. Sebebi qazirgi kúni eldegi jylqy ósirýshiler tyǵyryqqa tirelip otyr. Qazaq jylqylary shyndap kelgende ózge jylqy túrlerine qaraǵanda denesi shaǵyn, eksportqa taza et kúıinde shyǵarylǵanda salmaǵy az. Mysal úshin, keıbir jylqy etin tutynatyn Eýropa elderi jylqynyń ushasy tutastaı alǵanda 250 kılodan tómen bolmaýy kerek degen talap qoıady. Bul – bir ǵana másele. Ekinshiden, elimizde jylqy etin, onyń terisi men tuıaǵyn, qylyn kádege jaratatyn kásiporyndar joqtyń qasy. Pisirilgen shujyq daıyndaıtyn úlken kompanııalarda jylqy etinen shyǵarylatyn ónimderdiń úlesi 5 paıyzǵa da jetpeıdi. El turǵyndary jylqyny kóbine soǵymǵa jáne at sportyna ǵana jaratatynyn aıtýymyz kerek. Úshinshiden, jyl sanap jaıylymdar tarylyp keledi. Bul úıir-úıir jylqy ustaıtyn úlken sharýashylyqtarǵa qysy-jazy jumys isteıtin mal bordaqylaý oryndaryn qurýǵa negiz bolýy kerek.
Qysy-jazy qońyn joǵaltpaıtyn, sýyq pen ystyqqa tózimdi, jaıylym, jem-shóp talǵamaıtyn etti jáne sútti jylqy túrlerin qalaı kóbeıtýge bolady? Ertis-Baıan óńirinde ótken «Qazaqstanda jáne basqa da irgeles memleketterde jylqy sharýashylyǵynyń jaǵdaıy men damýy» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada osy másele keńinen talqylandy. Oǵan otandyq jáne Qytaı men Mońǵolııa elderiniń aýyl sharýashylyǵy ǵalymdary, Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov, Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Baıhanov, sondaı-aq jylqy ósirýshi sharýashylyqtardyń ókilderi qatysty. Ǵylymı konferensııaǵa uıytqy bolǵan Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń rektory Erkin Sadyqov atap ótkendeı, keıingi 4 jylda jergilikti ýnıversıtet óńirdiń irgeli sharýashylyqtarymen baılanysyn nyǵaıtyp, dýaldy oqytýǵa kóbirek kóńil bóle bastady. Nátıjesinde, «Pobeda» jáne taǵy basqa sharýashylyqtarda jastar jumys istep ári bilim alyp, tájirıbelerin tolyqtyryp jatyr. Bul tájirıbeni bolashaqta jylqy sharýashylyqtarynda da júrgizýge bolady. Sebebi qazirgi kúni aımaqta jylqyshylardyń tapshylyǵy baıqalyp otyr.
Táýelsizdik alǵan jyldary Kereký jerinde 86 myń jylqy bolsa, qazirgi ýaqytta onyń sany 250 myńnan asqan. Qazaq jylqysy kúni-túni tebinde júretindikten oǵan mal sharýashylyǵyndaǵy eń shyǵyny az janýar retinde qaraıdy. Ǵalymdar aldaǵy 10-15 jylda elimizdegi qylquıryqtylardyń sany 10 mıllıonnan asady dep boljap otyr. Buǵan elimizdegi jaıylymdyq jerler múmkindik beredi. Endigi jerde qazaq jylqysynyń sapa turǵysyndaǵy kórsetkishterin arttyrý mańyzdy. Máselen, kerekýlik ǵalymdar men jylqy ósirýshiler birlese otyryp, Taýly Altaıdan ákelingen Jańaaltaı jylqysynyń aıǵyryn qazaqtyń bıelerimen býdandastyrǵan. Jańaaltaılyq tuqymnyń genotıpinde altaılyq, keńestik, orys, lıtvalyq aýyr júk tartatyn jylqy tuqymdarynyń qany bar. Bul tuqymdardyń genetıkalyq potensıaly joǵary, tirideı salmaǵy 600-den 1000 kg-ǵa deıin jetedi. Al súttiligi – 4 myńnan 7 myń lıtrge deıin. Mańyzdysy, bul tuqym jyl boıy tebindi jaıylymǵa beıimdelgen ári bul jaǵynan qazaq jylqylarynan kem túspeıdi. Eger osy qasıetter qazaq jylqylaryna darysa, olardyń súttilik qabileti odan ári arta túsedi.
– Jergilikti «Moınaq-2015» seriktestiginde jańaaltaıtyq jylqylar 2000 jyldan beri ósiriledi. Jańa altaılyq pen qazaq jylqysyn býdandastyryp alynǵan jabaǵy 170 kılogramm et berdi. Al eki jarym jasar qunannyń taza eti 250 kılogramm tartty. Álgi seriktestik jergilikti sharýashylyqtar úshin jańaaltaılyq jylqy tuqymyn sata bastaýy múmkin. Buryn Reseıden qymbatqa satyp alyp kelgen janýarlar ózimizde kóbeıip jatqany qýantarlyq jańalyq. Bul bizdiń klımatqa ábden beıim, tózimdi janýarlar, – deıdi Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, Pavlodar oblystyq jylqy ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Tólegen Asanbaev.
Abaı oblysynyń ǵalymdary 1967 jyldan beri kúrdeli seleksııalyq jumystardy júrgizip, búginde «Besqaraǵaı» jylqy túrine patent alǵan. Besqaraǵaı jylqysyn shyǵarý úshin oqymystylar áýeli qazaq jylqysynyń bıeleri men jábeniń aıǵyryn shaǵylystyryp, odan alynǵan urǵashy tól jetilgen soń qaba tıpti aıǵyrǵa qosqan. Nátıjesinde, jańa tıp ónimdilik turǵysynan joǵary nátıje kórsetip otyr. Qazaq ulttyq agrarlyq-zertteý ýnıversıtetiniń professory Qaırat Ishannyń aıtýynsha, besqaraǵaılyq tıp táýligine 13 lıtrge deıin sút beredi. Soıǵanda taza et tiri salmaǵynyń 58 paıyzyn quraıdy. Aıǵyrlary asyl tekti, urpaǵyna násildik qasıeti tolyqtaı beriletinin baıqaǵan ǵalymdar olardyń sanyn qazirgi kúni 500-ge deıin jetkizdi.
Pavlodar oblysynda jylqy sany keıingi 30 jylda 3 ese kóbeıgenine qaramastan, bul salada birqatar másele bar. Aıtalyq, óńirdegi jylqynyń tek 5,6 paıyzy asyl tuqymdy. Jergilikti sharýashylyqtar úshin jylqy etin eksportqa shyǵarý áli kúnge arman bolyp otyr. Damyǵan memleketter, máselen, Fransııa men Italııa halqy jylqy etin turaqty tutynǵanymen qazaq jylqysynyń eti olardyń tábetin ashpaı tur. Eýropa jurty ettiń sapasyn qazynyń qalyńdyǵymen ólshemeıtini belgili. Import ettiń salmaǵy myǵym bolýy kerek. Al bizdiń jylqylardyń áleýeti oǵan ázirshe jetpeıdi. Sondyqtan jylqy ósirýshilerimiz áýeli sapa turǵysyna mán berip, janýardyń qasıetin fızıkalyq turǵydan arttyrýǵa kóńil bólse kerek. Bir qyzyǵy, Oral óńirindegi «Kýbleı» zaýytynyń ózi jylqy ónimderin daıyndaý úshin shetelden jylyna 5 myń tonna tońazytylǵan jylqy etin satyp alatyn kórinedi. Al naryqtaǵy jylqy etiniń 6-7 paıyzyn Reseıden jetkiziletin ónimder qurap otyr. О́zimizdiń qalalardaǵy sýpermarketter jelisi jergilikti sharýashylyqtardan jylqy etin tipti alǵysy kelmeıdi. Olardyń talaby boıynsha óndirýshiler jyldyń tórt mezgilinde de birdeı sapadaǵy etti jetkizýi kerek. Qazaq jylqylary tek tebinde júrip, aýa raıy, tabıǵat jaǵdaıyna baılanysty qoń jınaıtyndyqtan, olardyń kóńilinen shyǵatyn et tek kúz aılary men qystyń basynda ǵana bolatyny túsinikti. Sondyqtan jylqy ósirýshiler úshin saýda jelileri alynbas qamalǵa aınalǵan.
– О́ńirdegi jylqy tabyndarynyń deni Baıanaýyl, Maı aýdandarynda jáne Ekibastuzdyń aýyldyq aımaǵynda shoǵyrlanǵan. Salanyń qarqyndy ósýi men damýy úshin bıelerdiń úlesin 60 paıyzǵa deıin, al bıe sútin óndirýge baılanysty qoldanystaǵy sýbsıdııalaý normatıvin lıtrine 60 teńgeden 200 teńgege deıin ulǵaıtý kerek dep esepteımin. Bizde jaıylym men jylqyshylar tapshy. Ýrbanızasııa áserinen jastardyń kóbi qalaǵa qashady, al aýyldyq jerlerdegi jylqyshynyń eńbegi 150-200 myń teńgeden aspaı tur. Biz jyl saıyn memlekettik baǵdarlamalardy paıdalanyp, keminde 30 aýyldyń ınfraqurylymyn jańartyp jatyrmyz. О́kinishke qaraı, budan nátıje shamaly. О́zim baıqaǵan taǵy bir túıtkil, jylqyny kóp ustaıtyn sharýashylyqtar tabyndy bólmeı, kemi 1000-1500 bas etip ustaıdy. Bul – qate qadam. Qazirgi statıstıkaǵa súıensek, 100 bıeden ári ketse 65 qulyn alynady. Sondyqtan jylqy tabynyn bólip-bólip ári ketse 400-450 bastan asyrmaı ustaý kerek. Jaıylym tapshylyǵy da sezilip otyr. Bıyl oblysta 380 myń gektar ıgerilmegen jer halyqqa qaıtarylady. Oblysta qymyz daıyndaý boıynsha uıymdastyrylǵan óndiris joq. Maı aýdanyndaǵy «Aqjar-О́ndiris» agrofırmasy jumysshylardyń joqtyǵynan toqtap tur. Al qur et óndirýmen aınalyssaq, jylqy sharýashylyǵynyń bolashaǵy bulyńǵyr bolmaq. Bul salada naryqtyq básekelestik degen atymen joq. Halyqaralyq naryqqa beıimdelý úshin ózge elderdiń tájirıbelerin úlgi etýden utylmaımyz. Mysaly, Mońǵolııa memleketine qarańyzdarshy, olarda jylqy arasynda túrli indet kóp bola tura, Qytaıdyń naryǵyn jaýlap aldy. Jergilikti eksportshylar jylqy etin áýeli ystyq sýda jartylaı qaınatyp alady da, sosyn eksportqa jiberedi. Ondaǵy ettiń kılosy ári ketse 3,5 dollar. Intensıvti damýǵa kóship, ettiń sapasyn qysy-jazy birdeı qalypta ustaý úshin mal bordaqylaý fermalaryn salýymyz kerek. Kóptegen memlekette boldyq qoı. Sonda baıqaǵanym, shet jurttyń kóbi jylqy etindegi aqýyz ben maıdyń úlesi jyldyń tórt mezgilinde de birdeı normada bolǵanyn qalaıdy. Anaý Bahreın memleketi qoıdyń jasy 6 aıdan, al quıryǵynyń salmaǵy 2 kılodan asyp ketse, almaıdy. Jylqy malymen bizdiń qazaq halqyna baq-dáýlet te, bereke de kelgen. Endigi jerde ony naryqqa beıimdep ósirý mańyzdy. Aldaǵy jyldary jylqynyń eti de qazirgiden arzandaıdy, oǵan kúmán bolmasyn. Sebebi ol naryqta kóbeıe tústi, – dedi Asaıyn Baıhanov.
Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov Parlamenttegi halyq qalaýlylary men el bıligi jylqy etin syrtqa shyǵarýdyń joldaryn pysyqtap jatqanyn aıtyp ótti. Alaıda álemde jylqy etine suranys az. Irgedegi Qytaı elimen kelisimder jasalyp jatqanymen, ol memleket óz sheshimin áli kúnge aıtqan joq. Negizi buǵan deıin qazaq jylqysynyń etin Japonııaǵa eksporttaý boıynsha ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilip, Qazaqstandaǵy 44 sharýashylyq arnaıy tizimge engen eken. Biraq bul tarapta da biraz kiltıpan, atap aıtqanda, tasymaldaýǵa qatysty máseleler týyndap, ázirge ol da jabýly qazan kúıinde jatyr. Áıtse de, N.Áshimbetov jylqy sharýashylyǵyna qatysty memlekettik qoldaýlar barshylyq ekenin aıtty. Sharýa asyl tuqymdy aıǵyr satyp alsa 100 myń teńge, qymyz baptasa lıtrine 60 teńge tólenedi. Buǵan qosa, jergilikti ákimdikter sheshimimen jemshópke sýbsıdııa beriledi. Jylqy ósirýshiler tehnıka satyp alsa 25 paıyzyn memleket ótep, nesıe rásimdese túrli jeńildikter usynady. Mysaly, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysyp, 2,5 paıyzben nesıe alýǵa bolady.
– Bir jyldary О́zbekstanǵa tirideı qara mal kóp ketip jatyr dep, shekteý jasalǵany esterińizde bolar. Byltyr maldy syrtqa shyǵarýǵa baılanysty kvota engizilip edi, usaq sharýashylyqtar qınalyp qaldy. Bul máseleni qazir Parlamentte qaıta qarap jatyrmyz. «Qazınvest» jáne taǵy basqa kompanııalar bul ispen aınalysýǵa tıis. Onyń ústine bıyl qurǵaqshylyq qos ókpeden qysyp, astyq jınaý kórsetkishteri quldyrap ketti. Aldaǵy ýaqytta biz aýa raıyna táýeldi egin sharýashylyǵyn azaıtyp, mal sharýashylyǵyna basymdyq berýdi oıǵa alyp otyrmyz. Qazaqstannyń jer kólemi álemde 9-orynda bolsa, jaıylymdyq jerler boıynsha 5-orynda turmyz. Iаǵnı bizde mal sharýashylyǵynyń ıgerilmegen orasan zor áleýeti jatyr degen sóz. Jaıylymdyq jerlerge qatysty zańnamalarǵa 40-qa jýyq túzetý engizdik. Sonyń nátıjesinde, ıgerilmeı jatqan 20 mln gektar jer memleket ıeligine qaıtarylady. Ol jerlerdi jaıylym tappaı otyrǵandarǵa úlestiremiz. Buǵan qosa aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn qoldaýǵa bólinetin qarajatty tıimdilik turǵysynan qaraıtyn ýaqyt jetti dep oılaımyn. Bıýdjetten jalpy ǵylym salasyna 200 mlrd teńge bólinse, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qosymsha taǵy 9 mlrd teńge qarastyrǵan. Al nátıje mardymsyz, – deıdi Nurjan Áshimbetov.
Qytaıdyń Shyńjan ólkesindegi Tarym ýnıversıtetiniń professory Gimińgúl Muqantaıqyzy men Mońǵolııa ǵalymy Saıpolda Toqtarbaı óz elderindegi jylqy sharýashylyǵynyń damýy týraly baıandady. Qytaı halqy jylqy etinen góri, esek etin jegendi unatatyndyqtan bul elde de jylqy etin qaıta óńdeý asa damymaǵan. Hanzý halqyna jergilikti ǵalymdar áli kúnge qymyzdyń paıdasyn da jetkilikti dáleldeı almaı otyr. Munda 3 mıllıonǵa jýyq jylqa bar bolsa, onyń kóbi sport jáne kópshilik serýeni úshin paıdalanylady. Jalpy sany 3000 jylqy klýby qurylyp, munda minis jylqylary halyqqa usynylady.
– El bıligi at sportynda bás tigýge ruqsat bermeı otyr. О́ıtse, adamdar oqý-bilimnen qalady, ǵylymmen aınalyspaıdy, lýdoman dertine shaldyǵady degen pikir bar. Áıtpese, bizde at sporty óz deńgeıinde damyp keledi. Bıe súti asa tanymal emes, sebebi jurt onyń paıdasyn naqty bilmeı otyr. Keıbir kezde jylqy etin esek eti dep usynatyn da jaǵdaılar kezdesedi. Ǵylymı turǵydan baǵa bersek, qazaq jylqysynyń tózimdiligi men miniske shydamdylyǵyna teń keletin jylqy álemde joq. Qazaq jylqysyn ózge tuqymmen býdandastyrýdyń qajeti joq, onyń qasıetin saqtap qalý asa mańyzdy, – deıdi Gimińgúl Muqantaıqyzy.
Al Mońǵolııada jylyna 49,1 myń tonna jylqy eti óndirilip, kóbi syrtqa eksporttalady eken. Bul elde arnaıy strategııalyq baǵdarlama túzilip, keleshekte jergilikti mońǵol jylqylarynyń et sapasyn jáne jyldamdyǵyn arttyrý kózdelip otyr.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Toraıǵyr aýyly