Elimizdegi kóptegen júıe sıfrlandyrylyp jatyr. Esterińizde bolsa, memlekettik organdar, iri kompanııalar, halyqaralyq tehnoparkter jáne basqa da uıymdar eldiń IT salasyn damytýǵa baǵyttalǵan 29 qujatqa qol qoıǵan edi. Onyń ishinde halyqtyń kúndelikti ómirine qajet oń sheshimder qabyldandy. Qoǵamdy qajytqan máselelerdi sıfrlandyrý qalaı sheshpek?
Halyqtyń anyqtama ala almaı sharshap júretin kezi kóp edi ǵoı. Endi turǵyndardy anyqtama ataýly alańdatpaıtyn bolady. 2024 jylǵa qaraı elimizde medısınalyq derekterdi saqtaýdyń elektrondy júıesi engiziledi. «Digital Bridge 2023» forýmynda «Medısınany damytý múmkindikteri men qaterleri» atty paneldik pikirtalasta sarapshylar «E-Densaýlyq» týraly aıtty. Bul – medısınalyq derekterdi saqtaýdyń jańa arhıtektýrasy. Ony 2024 jyldyń sońyna deıin qosý josparlanyp otyr. Respýblıkalyq elektrondy densaýlyq saqtaý ortalyǵy Tólem jáne memlekettik emes aqparattyq júıelerdi súıemeldeý departamentiniń dırektory Ásel Abaqova jańa júıe engizilgennen keıin derekter pasıentke kóshetinin aıtty. Bul Qazaqstannyń kez kelgen klınıkasyna júgingende aqparatty jańa emdeý mekemesine berýdiń qajeti joq degendi bildiredi. Aýrýdyń barlyq kezeńi men taldaýlary «E-Densaýlyq» bóliminde saqtalady. Medısınalyq júıe qoldanýshylarǵa yńǵaıly. Sebebi derekterdi, ásirese qaǵaz derekterdi qaıta suratýǵa tolyq tyıym salynǵan. Demek, densaýlyq saqtaý júıesindegi qaǵazbastylyqtan birshama arylyp qalamyz.
Eń qyzyǵy, jasandy ıntellekt bul júıeni damytýda mańyzdy ról atqarmaıdy. Sarapshylar túsindirmesine súıensek, etıkalyq erejelerdi saqtaý qajettiligine baılanysty densaýlyq saqtaý salasynda jasandy ıntellekt shekteýli túrde ǵana qoldanylady.
Sonymen qatar 2024 jyly dárilik zattardy baqylaýdyń aqparattyq júıesi de iske qosylady. Premer-mınıstrdiń resmı portaly habarlaǵandaı, Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovqa dári-dármekterdi baqylaý boıynsha jańa sıfrlyq sheshim usynylǵan. Aqparattyq júıeniń kómegimen óndiris sátinen bastap paıdalanýǵa deıin respýblıka boıynsha preparattardyń aınalymyn onlaın-rejimde baqylaý múmkindigi paıda bolady. Árbir dári-dármek paketine eki ólshemdi biregeı Data Matrix kody qoldanylady.
– Júıe dárilik zattardyń kóleńkeli saýdasynyń qaýpin azaıtady jáne ortalyqtandyrylǵan satyp alýdy tıimdi josparlaýǵa kómektesedi. Jalpy, platformada dári-dármek qorynan tabletka sanyna deıin baqylaýǵa bolady, – deıdi Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Beıbit Esenbaev.
Osylaısha, dári-dármektiń bólshek saýda baǵasyna, qaldyqtaryna jáne jaramdylyq merzimine monıtorıng júrgizýge bolady. Ári bul medısınalyq uıymdarda dári-dármekterdi esepten ótirik shyǵarý múmkindigin joıady. Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova júıeni «Budan bylaı el turǵyndary tolyq qorǵalǵan bolady. Endi tutynýshy satyp alynatyn dárilik zattardyń zańdylyǵyna, olardyń ómir men densaýlyq úshin qaýipsizdigine kúmán keltirmeıdi», dep túsindirdi. Qazir júıe qanatqaqty rejimde jumys isteıdi. 2024 jyldyń shildesinen bastap tolyq engiziledi.
Anyqtama jáne dári-dármekpen qatar turatyn másele – balabaqsha kezegi. Bul másele de sheshimin tappaq. Balabaqshalarǵa kezekti esepke alýdyń biryńǵaı bazasy da keler jyly iske qosylady. Bul platforma 19 qazanda ótken Úkimet otyrysynda tanystyryldy. Jańa sıfrlyq sheshim qalaı jumys isteıdi? Birinshi – memlekettik portal arqyly ata-analar 4 balabaqshany tańdap kezekke turady. Ekinshi – oryn bosatylǵannan keıin ata-anaǵa habarlama jiberiledi. Baqshany tańdaýdan bastap kelisimshartqa qol qoıýǵa deıingi búkil rásim onlaın rejimde ótedi. Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov bul júıe mektepke deıingi uıymdardaǵy qaptaǵan kezekti alyp tastaýǵa kómektesýge tıis ekenin atap ótti. Qazir eGov memlekettik portalyndaǵy aqparat boıynsha elimizde balabaqshaǵa kezekke turýdyń 3 tásili bar: elektrondy úkimet portalyndaǵy onlaın-servıs arqyly; Azamattarǵa arnalǵan úkimet uıymyna qajetti qujattardy alyp barý arqyly; aýdandyq jáne qalalyq portaldar arqyly.
2024 jylǵy 1 qańtarda antıfrod ortalyǵy ınternet-alaıaqtarmen kúresti bastaıdy. Kelesi aptada ortalyq qanatqaqty rejimde iske qosylady. Bul týraly 20 qazanda Ulttyq bank tóraǵasy Berik Sholpanqulov parlamenttik tyńdaýda habarlady. Ortalyq memlekettik organdar men qarjy uıymdaryna jedel aqparat almasýǵa múmkindik beredi. Antıfrod ortalyǵynyń negizgi mindeti – alaıaqtyq belgileri bar tranzaksııalarǵa jedel áreket etý. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova antıfrod ortalyq alaıaqtyq operasııalar týraly barlyq málimetti jınaıtyn biryńǵaı bazaǵa aınalatynyn aıtty. Jyldam derektermen almasý arqyly shabýyldaýshy birneshe uıymǵa zııan keltire almaıdy. B.Sholpanqulovtyń aıtýynsha, osy júıede tehnologııalyq negiz qalyptasqan. Ortalyqty iske qosý úshin el zańnamasyna túzetýler qajet, olar Májilis depýtattarynyń qaraýyna engizildi.
Endi eOtinish.kz platformasynda Face ID paıda boldy. Shaǵymǵa beınekamera arqyly qol qoıýǵa bolady. Eskerte keteıik, eOtinish – bul memlekettik organdarǵa abattandyrý, zańsyz qurylys, kásipkerlik, quqyqtardy qorǵaý jáne taǵy da basqa máseleler boıynsha ótinish pen shaǵym berý servısi. 2,5 jyl ishinde eOtinish servısi arqyly 4 mıllıonnan asa ótinish berildi, portaldy aıyna 500 myńnan asa paıdalanýshy qoldanady.
Al «Qazposhta» jáne AliExpress yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıdy. Qazaqstanda jáne álemde elektrondy kommersııany damytýdaǵy úlken serpilisti eskere otyryp, taraptar transshekaralyq saýdany damytýǵa nıetti. Bul jobany 2024 jyldyń 1 toqsanynda iske qosý josparlanyp otyr.
«Digital Bridge 2023» forýmynda «Astana Hub» halyqaralyq tehnoparki Ortalyq Azııadaǵy tehnologııalyq startaptardyń ekojúıesin, óńirdegi venchýrlik ınvestısııalardy tanymal etý arqyly Qazaqstannyń venchýrlik naryǵyn, sondaı-aq geımdev salasyn damytýǵa baǵyttalǵan 8 memorandýmǵa qol qoıdy.
– «Astana Hub»-ta bilim berý baǵdarlamalary jumys isteıdi, onyń aıasynda 18 myńnan asa adam oqýdy sátti aıaqtady. Inkýbasııa jáne jedeldetý baǵdarlamalaryn 2 myńnan asa qatysýshy támamdady. Munda otandyq jáne sheteldik tehnologııalyq kompanııalardyń erkin damýyna jaǵdaı jasalyp otyr. Bizdiń bilim berý baǵdarlamalarymyz Ortalyq Azııa elderinde, sonyń ishinde Tájikstanda joǵary suranysqa ıe. Technohub Dushanbe-men birlesip «Astana Hub» bilim berý platformasyna 12 aıǵa qol jetkizý týraly kelisimge qol qoıdyq. Sonymen qatar State Business Incubator Tajikistan jáne Public Found «Accelerate Prosperity» kompanııasymen birlesip, startaptar ekojúıesin damytýda dostyq qatynastardy nyǵaıtýdy jáne damytýdy josparladyq, – deıdi «Astana Hub» bas dırektory Maǵjan Mádıev.
Sonymen qatar BAÁ-niń «Presight» kompanııasynyń bas dırektory Tomas Pramotedam jáne «Samuryq-Qazyna» kompanııasynyń bas dırektory Nurlan Jaqypov elimizde sıfrlyq transformasııany jedeldetý úshin birlesken kásiporyn qurýǵa kelisip, qol qoıdy. Joba qordyń enshiles kompanııalary men óndiristik kásiporyndary jumysynyń tıimdiligin jaqsartýǵa sıfrlyq sheshimderdi engizýdi kózdeıdi. Qazaqstandaǵy BUU Damý baǵdarlamasy jáne KazAID-men birlesip nıetter týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Osy úshjaqty yntymaqtastyqtyń basty maqsaty – Qazaqstannyń tabysty memlekettik tehnologııalyq sheshimderin óńirlik deńgeıde ilgeriletý.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tehnologııa adamnyń ómir saltyn túbegeıli ózgertýge, kóptegen jumys úderisin avtomattandyrýǵa jáne óziniń aýqymy boıynsha aıtarlyqtaı ekonomıkalyq qundylyq jasaýǵa qabiletti ekenin aıtqan edi. Osy tehnologııalardy keńinen qoldaný Qazaqstannyń údemeli damýynyń mańyzdy faktory bola alady. Rasynda da, bizge qysqa merzimde jasandy ıntellekti damytý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaý qajet.