Respýblıkada qazirgi kezde 7 723 mektepte 3,9 mln oqýshy bilim alyp jatyr. Olardyń 3700-den astamy – qazaq tilinde bilim beretin mektepter. Byltyrǵy oqý jylynda mektep bitirgen 172 myń oqýshynyń 120 myńnan astamy qazaq tildi mektepterde bilim alǵan bolsa, bul kórsetkish 2020-2021 oqý jylynda 111 183-ti qurady. Bıylǵy oqý jylynda birinshi synypqa barǵan 300 myńnan asa oqýshynyń 70 paıyzǵa jýyǵy memlekettik tilde oqýdy tańdaǵan.
Derekterge súıensek, keıingi 30 jyl ishinde elimizge shetelden 1,5 mln-ǵa jýyq qandas oralyp, kórsetkish 70 paıyzdan asyp otyr. Eger oǵan qazaq tilin jaqsy meńgergen birqatar túrkitildes halyqtardyń ókilderin qosatyn bolsaq, onda bul kórsetkish 80 paıyzǵa jetedi. Al aldaǵy ýaqytta 90 paıyzdan asady dep boljanyp otyr. Sarapshy mamandar qazaq tildi mektepter sanynyń kóbeıýin ult turaqtylyǵynyń kepili retinde qarastyrady. О́ıtkeni qazaq synyptarynda oqyǵan balalar ana tilin meńgerýmen qatar halyqtyń dástúrli tárıbesin de qatar meńgeredi. Ana tilimen qatar ózge tilderdi meńgergen oqýshylar básekege qabiletti ortanyń qalyptasýyna yqpal etedi. Búginde elimizde 17 jasqa deıin 6 mıllıonnan asa bala bolsa, onyń 3,3 mıllıonyn mektep jasyndaǵylar quraıdy. Al olarǵa sapaly bilim, salamatty orta qalyptastyrý – memleket aldynda turǵan keshendi mindet.
Derekterge súıensek, qazaq mektepteriniń reıtıngi joǵary ekenin UBT, halyqaralyq, respýblıkalyq olımpıadalar nátıjesinen aıqyn ańǵarýǵa bolady. Sonymen qatar sarapshylar qazaq mektepterinde tárbıe berý isiniń de ozyq ekenin alǵa tartady. Qazaq tildi mektepterge degen suranys 2016-2017 jyldarǵa deıin jaqsy kórsetkishpen erekshelengen. Degenmen keıbir derekter qazaq mektepteriniń sany 2011-2016 jyldary aralyǵynda 17 paıyzǵa azaıyp ketkenin rastaıdy. Iri qalalarda jańadan qazaq mektepteri ashylyp jatqanymen, halyq kóship ketken shaǵyn aýyldarda bala sanynyń azaıýyna baılanysty mektepter jabylǵan.
Keńestik kezeńde rýhanı sala túbegeıli ózgeriske ushyrady. 1990 jyly Qazaq KSR Halyqqa bilim berý mınıstri Sh.Shaıahmetov elimizde 1960-1986 jyldary 500-den asa qazaq mektebi negizsiz jabylǵan dese, tarıhshy ǵalym H.Ábjanovtyń derekteri boıynsha 1 314 qazaq mektebi jabylǵan. Mamandar tyń kóterilgen jyldardan bastap el táýelsizdigine qol jetkizgenge deıin kóptegen qalada birde-bir qazaq mektebi, tipti qazaq synyby bolmaǵanyn alǵa tartady.
Qazaq mektepteriniń taǵdyry qaı kezeńde de qoǵamdy tolǵandyryp keldi. Keńes tusynda Almaty qalasynyń ózinde jalǵyz №12 qazaq mektebi qalǵany belgili. Osy kezde Shona Smahanuly bastaǵan zııaly qaýym atalǵan máseleni memlekettik deńgeıdegi másele etip kóterip, Almaty qalasynda qazaq mektepteriniń ashylýyna muryndyq boldy. «Mektepke keńes» qoǵamdyq keńesi 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisiniń izin ala, 1987 jyly qurylyp, onyń músheleri úı-úıdi aralap, ata-analardan qol jınady, qazaq otbasylaryn úgittedi. Osylaısha, qazaq mektepteriniń jappaı ashylýyna yqpal etti.
1989-1990 oqý jyldarynda elimizdegi qazaq mektepterinde 1 myńǵa jýyq oqýshy bilim aldy. Tıisti sala deregine súıensek, táýelsizdik jyldary qazaq tilinde oqytatyn 965 mektep iske qosylyp, jalpy sany 3 733-ke jetken. Bul – jalpy mektepterdiń 54 paıyzyna teń. 1991 jyly qazaq mektepteriniń sany 2 768 bolatyn. Mektep jasyndaǵy ulty qazaq balalardyń sany – 2 568 068-di qurasa, olardyń 2 173 141-i qazaq tilinde bilim alǵan.
Osy oraıda elimiz aımaqtaryndaǵy oryn tapshylyǵyn joıyp, zamanaýı mekteptermen qamtamasyz etý birinshi kezekte tur. Bul baǵytta memleket tarapynan «Jaıly mektep» jobasy qabyldanyp 400-ge jýyq mektep salynyp, 800 myńdaı oqýshy ornymen qamtamasyz etilip josparlanǵan. Jańa mektepter 300, 600, 900, 1200, 1500, 2000 jáne 2500 orynǵa arnalatyn bolady. Joba nátıjesin beretin bolsa oryn tapshylyǵy, apatty mektepter, úsh aýysymdy mektepter máselesi sheshiledi. Boljamǵa sáıkes, 2026 jylǵa qaraı elimizde 1,2 mln oqýshy oryndaryna tapshylyq baıqalatyn bolady.
Jańa turpatty mektepter zaman aǵymyna saı jaraqtalyp, sapaly ınternet, bilikti kadrlarmen qamtamasyz etilýge tıis. Alaıda sarapshylar ulttyq joba aıasynda elimizdegi mektepter tapshylyǵy azaımaıdy degen pikirde. О́ıtkeni demografııalyq, mıgrasııalyq ahýaldy basshylyqqa alǵanda, óńirlerdi jaıly mekteppen qamtamasyz etý isinde júıeli saraptama jasalmaı otyr. Al ulttyq mektepterdi damytý isinde elimizdiń ishki ahýalyn, halyqaralyq keńistiktegi yqpaldastyǵyn negizge ala otyryp, bilim baǵdarlamalarynyń, oqýlyqtardyń sapasyn jaqsartý, bilikti mamandardyń áleýetin kóterý, jańa tehnologııalardy meńgerýge qatysty keshendi qadamdardy basshylyqqa alý mańyzdy.
ALMATY