Halyq sanaǵy-2021: Negizgi kórsetkish pen ózgeris

9 jınaq jarııalanady

Aldaǵy ýaqytta saıtta túrli baǵyt boıynsha 9 jınaq jarııalanbaq. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń halqy» (1-2 tom), «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Ulttyq quram, Dinı nanym jáne til­der­di meńgerý», «Qazaqstan Res­­pýb­lıkasyndaǵy bilim be­rý», «Qazaqstan Respýb­lı­kasy halqynyń ómir súrý qu­raldarynyń kiristeri men kóz­deri», «Halyqtyń kóshi-qony», «Qazaqstan Respýb­lı­kasynda halyqtyń jumys­pen qamtylýy» (1-2 tom), «Neke jáne otbasy», «Qazaq­stan Respýblıkasynyń úı sharýa­shylyqtary», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy halyqtyń turǵyn úı sıpattamalary» atty jınaqtar kópshilikke qoljetimdi bolady.

Aıta keteıik, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy ob­lys­tary boıynsha sanaq ót­ken ýa­qyttaǵy, ıaǵnı aımaqtar bó­lin­genge deıingi derekter be­ril­gen. Al jańadan qurylǵan ob­lys­tardaǵy halyq sany sanaq derek­terin eskere otyryp qaıta esep­telip, «stat.gov.kz» saıtynda jarııalandy.

2021 jyly jeltoqsanda Ulttyq statıstıka bıýrosy aldyn ala qorytyndylardy, 2022 jyldyń shildesinde qysqasha qorytyndylardy usynǵan bolatyn. Jınaq túrindegi soń­ǵy qorytyndylar Úkimet qaý­lysymen bekitilgen Ulttyq sa­naq júrgizý jónindegi is-sha­ralar josparyna sáıkes jarııa­lana bastady. Aıta keteıik, sa­naq derekterin óńdeý saýaldama derekterindegi keısterdi ashý, qaıtalaýlardy, qate derekterdi joıý, onlaın sanaq pen planshet derekqorlaryn biriktirý, sondaı-aq 2009 jylǵy sanaq derekterimen, aǵymdaǵy statıstıkamen jáne memlekettik organdardyń ákimshilik derek­terimen salystyrý jáne taldaý boıynsha jumystyń muqııat atqarylýyn qajet etti.

Halyq sany 20 paıyzǵa ósti

Sonymen bıýro oqyrmandar úshin «Qazaqstan halqy» jına­ǵynyń birinshi jáne ekinshi tomy boıynsha taldaýshylar atap ótken negizgi qorytyndylardy usyndy. Elimizde halyq sany 2009 jylmen salystyrǵanda 20 paıyzǵa artqan. 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi sanaq qory­tyndysy boıynsha halyq sany 19 186 015 adamdy qurady. Al Ult­tyq statıstıka bıýrosy saı­tyndaǵy dál qazirgi derek bo­ıynsha, elimizde 19 944 726 adam turady. Jyl sońyna deıin 20 mıllıondy eńseremiz degen úmit bar.

Elimizdiń úsh óńirinde halyq sany 2 mln adamnan asty. Olar – Almaty (2 146 576), Túr­kistan oblystary (2 054 021) jáne Almaty qalasy (2 030 285). Al sońǵy eki halyq sanaǵy ara­synda eń kóp ósim kórsetken óńirler: Astana qalasynda – 2 ese (613 myńnan 1 234 myń adamǵa deıin), Shymkent qalasy (730 myńnan 1 112,4 myń adamǵa deıin) jáne Mańǵystaý oblysynda (485 myń­nan 735 myń adamǵa deıin) 1,5 ese ósim bolǵan.

Ýrbandalý úderisi

Álem boıynsha júrip jatqan qalalaný, ıaǵnı ýrbandalý úrdisi elimizde de anyq baıqalady. 2021 jylǵy sanaq qorytyndysy boıynsha qala turǵyndarynyń úlesi 5 paıyzǵa artyp, 56,1%-dan 61,2%-ǵa jetken. Tıisinshe, aýyl halqynyń úlesi 43,9%-dan 38,8%-ǵa deıin azaıdy.

Qala halqynyń sany 2,7 mln-nan asa adamǵa artty. 2009 jyldan beri qala halqynyń eń joǵary ósimi elimizdiń 6 óńi­rinde – Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Mań­ǵystaý, Túrkistan oblysta­rynda baıqaldy. Qazirgi kúni elimizdegi eń ýrbandalǵan aımaq – Qaraǵandy oblysy, onda ha­lyqtyń 80%-y qala turǵyndary (1 mln-nan asa adam).

Respýblıkalyq mańyzy bar qalalarǵa kelsek, sanaq qo­ry­­tyndysy boıynsha Astana hal­qy 1,23 mln adamdy qurady, elordalyqtar qatary eki sanaq arasynda, ıaǵnı 12 jyl ishinde 2 esege óskenin joǵaryda atap óttik. Almatyda halyq sany 2,03 mln adamdy qurap, 580,6 myń adamǵa ósim kórsetti. Shym­kent qalasynyń halqy 1,1 mln turǵyndy qurap, 381,6 myń adamǵa kóbeıdi. Aıta ke­teıik, eki sanaq aralyǵyndaǵy ke­zeńde atalǵan qalalardyń ár­qaı­sysynda qosymsha bir-bir aýdannan qu­ryldy.

Elimizde halqynyń sany 50 myńnan 99,9 myń adamǵa deıingi qalalar sany 8-den 14-ke deıin kóbeıdi.

Genderlik quram ózgerissiz

Elimizde áıelder sany erler sanynan burynǵydaı basym. 2021 jylǵy sanaq qorytyndysy boıynsha olardyń sany jarty mıllıonǵa (536,3 myń adamǵa) kóp. Paıyzben aıtsaq, erlerdiń úlesi – 48,6% (9 324 840 adam), áıelder – 51,4% (9 861 175 adam). Aldyńǵy sanaqpen salys­tyrǵanda erler sany 1,6 mln, áıel­der sany 1,5 mln-ǵa artty, ıaǵnı 1000 áıelge 946 er adamnan keledi.

Demografııa erekshelikterine baılanysty 36 jasqa deıingi er adamdar sany áıelderge qara­ǵanda kóp, sodan keıin ǵana olar­dyń sany azaıa bastaıdy (36 jastan asqan áıelder sany 736 myń adamǵa kóp). Tek eki óńirde ǵana kórsetkish ke­risinshe: Qyzylorda jáne Túr­kistan oblystarynda 1000 áıelge sáıkesinshe 1006 jáne 1027 er adamnan keledi.

Aldyńǵy sanaqqa qaraǵanda 15-19 jas jáne 20-24 jas araly­ǵyndaǵy áıelder men erler­diń sany azaıǵanyna nazar aýda­rýǵa bolady. 2009 jyly 20-24 jas aralyǵyndaǵy topty 80-jyldardyń ekinshi jartysynda týǵan býyn quraǵan edi. Ol kezeńde elimizde týý kórsetkishi joǵary boldy.

Al 2021 jyly bul jas tobyn 90-jyldardyń aıaǵy men 2000-jyldardyń basynda dúnıege kelgen býyn qurady. Bul kezeńde týý kórsetkishi tómen edi. Sol sııaqty 15-19 jas sanaty boıynsha 2002-2006 jyldary týǵan urpaq 90-jyldardyń birinshi jar­tysyndaǵy urpaqqa qaraǵanda az.

2009 jylǵy sanaqpen salys­tyrǵanda 55-59, 60-64 jáne 65-69 jastaǵy er adamdar sany sáıkesinshe 50,2%, 117% jáne 69,5%-ǵa ósti. Osy jastaǵy áıelder sany da 2009 jylǵa qara­ǵanda sáıkesinshe 38%, 105,9% jáne 58,3%-ǵa kóbeıgen. Atalǵan jas toptaryndaǵy ha­lyq­tyń ósýi ortasha ómir sú­rý uzaq­ty­ǵynyń artýymen, ómir súrý jaǵ­daılarynyń jaq­sarýymen baılanysty.

Biz – jas ultpyz

Sońǵy eki sanaq arasynda jastar sanatyndaǵylar úlesi azaıyp, úlken adamdar qatary artqanymen, el halqynyń ortasha jasy 32-ni qurady. 2009 jyly 31 jas bolatyn. Iаǵnı biz áli de jas ultpyz.

Munyń bir sebebi – sońǵy eki sanaq arasynda 15 jasqa deıingi balalar sany aıtarlyqtaı ósken. 2009 jyly olardyń úlesi sol kezdegi jalpy halyq sanynyń 24,1%-yn (3,9 mln adam) qurasa, sońǵy sanaq qorytyndysy bo­ıyn­sha 29,4% (5,6 mln adam) boldy. Bul – elimizde týý kór­setkishiniń joǵary bolýy ar­qasynda jetken ózgeris. 65 jas­­­tan asqan egde jastaǵy ha­lyqtyń úlesi de ósti. 2009-ben salystyrǵanda 2021 jyly olar­dyń úlesi 7,1%-dan 8,2%-ǵa deıin artty (1,6 mln adam). Sonymen qatar sanaq qory­tyn­dysy boıynsha elimizde 101 jas­tan asqan 200-den astam qart adam turǵan.

О́ńirler arasynda balalar sany boıynsha Túrkistan ob­lysy, 90 jastan asqan qa­rııalar sany boıynsha Shyǵys Qa­zaq­stan oblysy kósh bastap tur.

El halqynyń ulttyq qura­myna kelsek, osy jyldyń ba­syndaǵy málimet boıynsha qa­zaqtar jalpy turǵyndardyń 70,7 paıyzyn (13 965 956 adam), orystar 15,2 paıyzyn (3 000 611 adam) qurady. Alǵashqy úshtikti ózbekter túıindep tur. Olardyń sany – 643 363 adam nemese jalpy halyqtyń 3,3 paıyzy.