Kadrlyq aýys-túıis, qarjylyq, saıası sebepterge baılanysty Úkimette túrli ózgerister júrip jatady. Jańa mınıstrlikter qurylady, qosylady, tipti jabylyp qalǵandary da bar. Máselen, keńes ókimetiniń tusynda Qurylys materıaldary mınıstrligi bolǵan. Osynaý mınıstrlik qazirgi TMD keńistiginiń shartarabynda júrip jatqan aýqymy orasan qurylys nysandaryna materıaldardyń óndirilýin, jetkizilýin, ásirese sapasyn qatań qadaǵalap, isin júrgizip otyrǵan. Bertinde osy mınıstrlikti qaıta qurý týraly másele qaýzaǵan materıaldar da jazyppyz. Álbette, bul – basy bólek áńgime.
Jýyrda birneshe mınıstrlik qaıta qosylyp, keıbiri qaıta ajyraǵan kezde, osy aýys-túıisti ájýalaǵandar tabyldy. Sebebi bes-alty ret «ajyrasyp», «qosylǵan» mınıstrlikter bar. Al bizdiń aıtpaǵymyz, tikentildi el endeshe «Toı mınıstrligi de qurylsyn!» dep saldy. Árıne, toı mınıstrligi quryla qoımas, biraq toılarǵa qatysty oılasatyn másele shash-etekten. Bir ǵana toıdyń aınalasynda asabadan bastap, as-aýqaty, dastarqan toltyrý, keıin túkke kereksiz bolyp shashylyp qalatyn toıbastar taratý, mal bordaqylaý, kádesyı, kıit berý, shapan jabý dep kete beretin túrli bıznes shyr kóbelek aınalyp tur. Ásirese árisi Qytaı men Túrkııa, berisi kórshi elderden tonnalap tasylyp jatqan kıittiń ózi orasan shyǵyn. Almatynyń shaqyrymdarǵa sozylǵan áıgili «Baraholkasy» da búkil elimizdegi toılarǵa attanatyn sapasyz taýarlarǵa toly.
Qudaı toıdan aıyrmasyn desek te, eń qynjyltatyny – ózińdi de, ózgeni de shyǵynǵa batyryp, sharshatatyn, tipti jasamaı-aq qoıýǵa da bolatyn toıjarys dińkeletip tur. Árbir adamnyń ómirinde bir toıy bar desek te, áldı bolyp ómirge kelgeninen bastap, týǵan kúnderdi aıtpaǵanda shildehana, besik toı, súndet toı, tusaýkeser, tilashar toı dep kete beretin, bir basyna ulan-asyr bes-alty toı jasap tastaǵan balalarymyz bar. Aýyldaǵy jurt aýdanǵa, aýdandaǵy jurt qalaǵa shabylyp toı jasaıdy. Altyn toı, kúmis toı, 30, 40, 50, 55, 60, zeınet jasy, 70 jasty aıtpaǵanda, ul-qyzdyń grantqa ilikkeni de dabyra. Áskerı boryshyn aman-saý ótep kelgen ulǵa da «dembel-toı» jasaý dástúri dendep enip barady.
Aıtqandaı, atasy men ájesi baıaǵyda ajyrasyp ketken tuńǵysh nemeresiniń dúnıege kelý qurmetine ájesi Tarazda ótkizgen bir toıǵa, odan atasy da qalyspaı Almatyny dúrildetken Besik toıǵa da qatysqan jaıymyz bar. Ekeýi de jaqyn adamdar, ekeýi de bet kórispeı ketpeıtin jandar bolǵan soń, bolmysymyzdan asa almaı, ana toıǵa da, myna toıǵa da barýǵa týra keldi. Qysqasy, toıdan toı.
Toı degeniń saǵynysyp, ańsatyp barmaǵan soń qadiri de qalmaı barady. Han saraıyndaı, ata-babamyzdyń da túsine kirmegen meıramhanalardaǵy as ta tók dastarqandar da jurtqa tańsyq emes. Qýanýdyń ornyna amaly quryp, sharshap otyrǵan adamdar. Biriniń sózin biri jattap alǵandaı sol asabalar, qaıtalana-qaıtalana jaýyr bolǵan, eki kelmeıtin ýaqytymyzdy urlaǵan, jurttyń zyqysyn shyǵarǵan tilekter. Jáne bul qashanǵa deıin jalǵasady?
Al «Toı mınıstrligine» kelsek, bul ázil-ospaq sııaqty bolyp kóringenimen, aqıqatynda onyń astarynda talaı dúnıe, úlken ekonomıka aınalyp jatqany daýsyz. Jarty ómirimiz toı-tomalaqpen ótip jatqandyqtan, aǵaıyn-týystyń kóńilin jyqpaıtyn, jıynymyz bitpeıtin bolmysymyz kóp jaǵdaıda basqa tirlikke qaratpaıtyny da jalǵan emes. Ana týysqannyń balasy úılenedi, myna aǵaıyn qyzyn uzatady dep júrip, óz kem-ketigin bútindeı almaı júrgenderdi aıtpaǵanda, qaryzǵa batqandar, toı-tomalaqqa aparatyn qarjyny ózine qımaı, dertin asqyndyryp alǵandar da tabylady. Tipti shaqyrǵanda toıyma kelmedi dep, bet kórispeı ketkender de bar.
Búginde qaı qalaǵa barsań da aldymen kózińe sáni kelisken úlken toıhanalar túsedi. Alyp shaharlardyń ana jaǵynan da myna jaǵynan da meıramhanalar qarsy alady. Megapolıs mýzeılerge emes, toıhanalarǵa toldy. Eń qyzyǵy, samsaǵan toıhanalardyń kóbi kemi jarty jylǵa deıin tapsyrys alyp qoıǵan, bireýi bos emes. Sáýleti men saltanaty, birinen-biri ótedi. О́ńirlerdegi eń ádemi ǵımarattar da – toıhanalar. Baǵasy ýdaı toılardan keıin kóbine talaı as rásýa bolatyny taǵy bar.
Al aǵaıyn-týys, dos-jaran, kórshi-qolań otyratyn chattarǵa, áleýmettik jelige kóz júgirtseń, qarǵanyp silenip, qaryzdy, nesıeni aıtyp, kedeılikke, Úkimetke kijinip jatqan jurt. Aıtary joq.
Shyndyǵyna kelgende, toı jasap, túrli sán-saltanaty, az máziri, altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen zerli kıimderimen qonaqtaryn shalqasynan túsiretindeı shat-shadyman toılar barlyq halyqta da bar, biraq daraqylyqtyń da shegi bar. Sondyqtan «Toı mınıstrligi» qurylmasa da, osy máselede bizdiń elge salıqaly sheshim, paıym men parasat kerek.
ALMATY