Keshe Alash jurty bórkin aspanǵa atyp qýanǵan kún boldy. Qazaq eli turǵyndarynyń sany 20 mıllıonnan asty. Biz osy tarıhı sátke oraı Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, etnograf ǵalym Amanjol Qalyshqa birneshe suraǵymyzdy qoıǵan edik.
– Amanjol Boranbaıuly, mine kópten kútken kún de kelip jetti. Bireýler qýansa, endi biri «Biz jıyrma emes, elý mıllıonnyń aınalasynda júretin jurt edik» dep áttegenaıyn da jasyrmaı jatyr. Demograf retinde qazirgi elimizdegi halyq sanynyń ósý qarqynyna qandaı baǵa berer edińiz?
– Rasynda qazaq halqy keńes zamanynda qaıǵy men qıyndyqty kóp kórgenin jaqsy bilesizder. 1898 jylǵy sanaqta biz 5 mıllıon edik. Sol kezde taza ózbekter 700 myńdaı ǵana boldy. Qalǵandary sart, uıǵyr, tájikter edi. Keıin olar Reseıde júrgizilgen saıasatty ustanyp, óz elindegi basqa halyqtardyń bárin sińirip aldy. Qazir biz 20 mıllıonǵa endi jetip jatsaq, О́zbekstannyń halqy 35 mıllıonnan asyp ketti. Eger qazaqty qoldan qyrǵan náýbetter bolmaǵanda HIH ǵasyrdyń aıaǵynda 5 mıllıon bolyp otyrǵan halqymyzdyń sany qazir keminde on ese ósip, 50 mıllıonnan asar edik.
Qazaqtyń demograf ǵalymy Maqash Tátimov kitabynda jazǵandaı, biz jońǵar shapqynshylyǵy kezinde 3 mıllıon bolyppyz. Sol qyrǵynda 1 mln qazaq qaza taýypty. Reseı ımperııasyna baǵynyshty bolǵannan keıin ár jerde ult-azattyq kúrester kóbeıdi. Árbir qaqtyǵys qansha er azamatymyzdyń ómirin qıyp ketip jatty. Al HH ǵasyrdyń birinshi jartysy ultymyzǵa erekshe qyryn keldi. Birinshi dúnıejúzilik soǵys, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis, 1918-1920 jyldardaǵy ashtyq, 20-jyldardyń sońyndaǵy kámpeskeleý, 1930-1933 jyldary qoldan jasalǵan ashtyq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys halqymyzdy barynsha tıtyqtatyp tastady.
Akademık Manash Qozybaev bastaǵan, quramynda tarıh ǵylymdarynyń doktory Juldyzbek Ábilqojın, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Haıdar Aldajumanov, t.b. bolǵan komıssııa 30-jyldardaǵy ashtyqta 1,5 mıllıon qazaq ashtan ólse, 1 mıllıonnan astamy alys-jaqyn shetelge qashqanyn jazǵan bolatyn. Dál osyndaı ashtyq Ýkraına jerinde de boldy. Qazaqtyń qolyndaǵy bar malyn, ýkraınderdiń astyǵyn kúshtep tartyp aldy. О́ıtkeni Reseıde ındýstrııalandyrý saıasaty bastalyp, zaýyt-fabrıkalardy salyp jatqan jumysshylarǵa tamaq kerek edi. Saldarynan Ýkraınada 5 mıllıon adam ashtan óldi. Olar sol zulmatty genosıd retinde halyqaralyq deńgeıde moıyndatyp jatyr. Al biz áli kúnge ózgelerdiń qas-qabaǵyna qarap únsiz otyrmyz.
Manash Qozybaev aıtqandaı, ashtyq kezinde tek malmen kúneltken batys jáne ortalyq Qazaqstan jerindegi 100 qazaqtyń 70-i ashtan qyrylypty. Oılap qarańyz, soǵys emes, beıbit zamanda osyndaı qyrǵyn bolǵan. Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstanda jartylaı kóshpeli halyqtyń jartysy ashtan óldi ne shetke bosyp ketti. Al ońtústik, Jetisý aımaqtarynda 100 adamnyń 30-y qyrylǵan. Tiri qalǵandarynyń bári jan-jaqqa qashty. Qazirgi О́zbekstannyń ózinde keminde 3 mıllıonnan 5 mıllıonǵa deıin qazaq keıin ózbek bolyp jazylyp ketken.
Mine, osy aıtylǵan oqıǵalardyń saldarynan biz óspeı qalǵan halyqpyz. Áıtpese búgin 20 mıllıon emes, kemi 50 ne 70 mıllıonnyń aınalasynda bolar edik. Qarańyz, 1914 jyly Túrkııada 4-7 mıllıon adam bolǵan eken. Qazir olar 80 mıllıonnan asty. Al biz ótken ǵasyrdyń 70-jyldary ǵana tóńkeriske deıingi sanymyzǵa áreń jettik.
– Degenmen tarıh dońǵalaǵyn keri aınaldyra almaımyz. О́tken ótti, endi mundaı jaǵdaılar qaıtalanbasyn dep tileımiz...
– Iá, eshten – kesh jaqsy degendeı, qazir óz aldymyzǵa táýelsiz el bolyp, halqymyzdyń sany ósip kele jatqanyna qýanýymyz kerek. 20 mıllıonnyń ishinde qazaq ultynyń ókilderi 14 mıllıon bolyp qaldy. Buǵan alys-jaqyn shetelden kelip jatqan qandastarymyz da kóp úlesin qosty. Esimde, keńes zamanynda shetke ketken qazaqtardy «satqyn» dep aıtatyn. Shyn máninde olar týǵan jerden óz erikterimen ketken joq, ashtyqtan, qýǵyn-súrginnen ózderin, urpaǵyn aman saqtap qalý úshin amal joqtyqtan kóshýge májbúr boldy. Biraq shette júrse de týǵan eliniń bir kúni azat bolaryna, urpaqtary atajurtqa qaıta oralaryna senip júrdi. Mine, sol kún de jetip, 90-jyldardan beri 1,5 mıllıonǵa jýyq qandasymyz aramyzǵa kelip qosyldy. 2009 jylǵy sanaqta eldegi qazaqtardyń sany 10 mln bolsa, 2021 jylǵy sanaqtyń qorytyndysynda 13,5 mln dep kórsetilipti. Búgingideı ósý qarqyny saqtalsa ıgi. Sonda meniń boljamymsha, kelesi sanaqta qazaqtyń úlesi shamamen 80-85 paıyzdy quraýy ábden múmkin.
– Elimizde halyq sany negizinen ońtústik jáne batys óńirlerde ósip keledi, al soltústik pen shyǵysta azaıyp jatyr. Bolashaqta munyń zardaby bolýy múmkin be?
– Árıne, eldiń bir jaǵynda halyq sany kóbeıip, ekinshi jaǵy bosap qalýy – geosaıası jaǵynan úlken másele ári qaýipti. Qazir negizinen qazaqtar jáne basqa da túrki halyqtary qonystanǵan ońtústik, batys, Jetisý óńirlerinde halyq sanynyń ósý qarqyny joǵary. Mamandardyń aıtýynsha, Almaty oblysynyń 83-84 paıyzy – aýyl halqy. Túrkistan oblysynda aýyldyqtar 75 paıyzdy quraıdy. Al aýyldyq jerde bala týý kórsetkishi joǵary bolatyny belgili. Sonymen birge Qytaı, О́zbekstan, Túrikmenstan men Irannan kelip jatqan qandastarymyz da negizinen ońtústik jáne batys oblystarǵa qonystanyp jatyr. Munyń bári atalǵan óńirlerde halyq sanynyń tez ósýine yqpalyn tıgizip keledi.
Al soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa HH ǵasyrda ishki Reseıden, Ýkraına men Belarýsten ózge ult ókilderi kóptep kóshirilip, qazaqtyń sany azaıǵany belgili. Ásirese tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý úshin mıllıondaǵan adam ákelindi. Degenmen 80-jyldardyń sońynan olar óz atamekenine qaıta bastady. Onyń ústine orys jáne basqa da slavıan halyqtarynda bala týý kórsetkishi tómen. Sonyń saldarynan soltústik aımaqtarymyzda halyq sany kemip bara jatqany aıan.
Buǵan jol bermeý úshin ońtústiktegi halyqty soltústikke tartý – bizdiń strategııalyq maqsatymyz. Búginde memleket tarapynan arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, ońtústikten adamdar kóship jatyr. Alaıda áli de bul úrdis baıaý. Shetelden kóship kelip jatqan qandastarymyzdy da soltústik óńirlerge qonystandyrýdyń óz qıynshylyǵy bar. О́ıtkeni olar orys tilin bilmeıdi. Sondyqtan áý bastan basqasha saıasat ustanyp, soltústik pen shyǵystan qandastarǵa arnap bólek aýdandar ashyp berý kerek edi. Olar bári bir jerde tursa, tildik turǵyda qıynshylyq kórmes edi.
О́tken jyly Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev buryn jabylyp qalǵan oblystardy qaıta ashyp, shekaralyq aýdandardy damytý týraly sheshim qabyldady. Bul saıası turǵydan óte durys qadam boldy. О́ıtkeni shekaradan halyq údere kóshpeý úshin ol jaqta halyqqa jaǵdaı jasalýǵa tıis. Bul memleket qaýipsizdigi úshin qajet.
– Elimizdegi qazaq ultynyń úlesi 70 paıyzdyń ústine shyǵyp otyr. Bul – jaqsy kórsetkish. Degenmen memlekettik tildi meńgerý jaǵy áli de kemshin. Buǵan qatysty oıyńyzdy bilsek?
– Durys aıtasyz, keńes zamanynda qazaq tilin shekteý, ony barynsha tunshyqtyrý saıasaty joǵaryda aıtyp ótken ultty joıý isimen qatar júrdi. Orys tilin maqsatty túrde jaıýdy ınternasıonalızm ıdeıasy dep búrkemeledi. Qazir «Aǵylshyn, qytaı tilin meńgerseń, adam bolasyń» dese, buryn «Orys tilin bilseń, adam bolasyń» deıtin. Tilimizben birge, tarıhymyz ben mádenıetimizge, salt-dástúrimiz qyspaqqa tústi. 50 qazaqtyń ishinde 1-2 basqa ult ókili otyrsa, oryssha sóıleýge májbúr etti.
Qazir qarakózderimizdiń bir bóligi oryssha shúldirlep júrgeni – olardyń kinási emes, sol 70-jyldyq saıasattyń kesiri. Jalpy, keńes odaǵy túrki halyqtarynan qatty qorqyp, olardyń ózderin qurtyp, tarıhyn barynsha óshirýge tyrysqany belgili. Máselen, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bitýge taıaǵanda 1944 jyly Kavkazdaǵy Qabarda-Balqar respýblıkasynan qabardalarǵa (olar túrki halqy emes) tıgen joq, balqarlardy deportasııalady. Qarashaı-Cherkes respýblıkasynan cherkesterge (bular da túrki emes) tıgen joq, qarashaılardy qýǵynǵa ushyratty. Sonymen qatar Cheshenstandaǵy alandarǵa tıispeı, túrkiler sııaqty ór rýhty cheshender men ıngýshtardy Orta Azııaǵa aıdady. Mine, keńes úkimeti sany azǵantaı túrki halyqtaryn osylaı qýǵyndasa, qazaq sekildi úlken halyqty ashtyqpen qyryp, qýǵyn-súrginge ushyratyp, tilimizdi joıýǵa barynsha kúsh saldy. Sonyń zardabyn áli kúnge tartyp otyrmyz. Tilimiz óz tuǵyryna qaıta tolyq qonýy úshin áli keminde 1-2 urpaq aýysýy kerek.
Ol úshin ne isteımiz? Árıne, eń birinshi memleket tarapynan ana tilimizdiń damýy úshin barlyq jaǵdaı jasalǵany abzal. Degenmen de ár qazaq eń aldymen ózinen bastamasa, tilimizdiń kósegesi kógermeıdi. Máselen, men Reseıdiń Or qalasynda orta mektepti oryssha bitirdim. Keıin Almatyǵa kelip qazaqsha úırendik. Qazir otbasymda bári tek qazaq tilinde sóıleıdi.
Kezinde Iаsır Arafattan jýrnalıster «Palestına problemasyn qalaı sheshýge bolady?» dep suraǵanda: «Ony bizdiń áıelderimiz sheshedi» dep jaýap bergen bolatyn. Iаǵnı ol arab áıelderiniń kóp bala týatynyn meńzegen edi. Sol sekildi qazaq tiliniń problemasyn sheshýde de qazaqtyń ultjandy áıelderiniń orny úlken. Olar kóp bala tabýy kerek jáne balalarymen úıde qazaqsha sóılesýge tıis. Ana tili dep beker aıtylmaıdy, óıtkeni bala anasynyń tilinde sóıleıdi. Kóshede qaıyr surap júrgen syǵandarǵa qarasań, bári óz tilinde sóılep júr. Onyń qasynda táýelsiz elde, óz jerimizde otyryp, ana tilimizde sóılemeý – bizge úlken syn. Ár qazaq qyzynyń qulaǵyna altyn syrǵa! Tilimizdi tuǵyryna qondyramyz desek, aldymen ózimizden, otbasymyzdan bastaıyq. Balalarymyzben qazaqsha sóıleseıik. Eger biz osylaı jasamasaq, basqalarǵa qazaq tili kerek te emes.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»