Ulttyq minez – ulttyń aınasy
Ulttyq minez degen ne? Qazaq halqynyń ulttyq minezi qandaı bolǵan? Qazir qandaı? Ol – ulttyń ómir súrý salty, tásili, ádet-ǵurpy, dúnıetanymy men sana-sezimi arqyly qalyptasatyn adamdyq qasıet. Sheteldik ǵalymdardyń qazaq halqy týraly pikirlerine súıensek, reseılik dáriger Nıkolaı Zelend: «Qazaq – qyzýqandy halyq. Onyń rýhyna jaısańdyq, izgilik tán, udaıy jaıdary júredi. Sergek ári eliktegish keledi. Júıkesi kómbis, ashýlanbaıdy. Bar nıetimen aqkóńil, adal, basqanyń qaıǵy-qasiretine ortaqtasqysh, qonaqjaı, salaýatty jáne tózimdi. Olardyń boıynda qatygezdik pen kekshildik joq», dep sıpattama berse, polıak zertteýshisi Adolf Iаnýshkevıch: «Qazaqtyń oılaý qabiletiniń keremettigine barǵan saıyn kózim jetti. Ár qazaq óz sharýasyn jete túsindiredi. Tipti balalarynyń aqyly erte tolysady», degen pikir bildiredi. Bul pikirlerge qaraǵanda, qazaq halqynyń minezi ózgege úlgi bolarlyq ónegeli, jaısań ekeni kórinedi.
Biraq búgingi qazaqty burynǵy qazaqpen salystyrý múmkin emes sekildi. О́ıtkeni biz ulttyq minezimizden aıyrylyp bara jatqandaımyz. Al buǵan ne sebep?
Bul suraqqa jaýapty fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Mekemtas Myrzahmetovtiń belgili jýrnalıst Beısen Quranbekke «Aıtýǵa ońaı» baǵdarlamasynda bergen suhbatynan alamyz. Qazaqty ulttyq minezinen aıyrý úshin patsha ókimeti jasyryn túrde «Sekseýil» ádisin qoldanǵan. Batys Sibirdiń general-gýbernatory Speranskıı patshaǵa: «Qazaq dalasynda sekseýil degen aǵash ósedi eken. Ol aǵashty qandaı quralmen ursań da jarylmaıdy eken, al ózdi-ózine ursań, byt-shyty shyǵady eken. Osyny qazaqqa qoldanaıyq», deıdi.
Budan bólek, qazaqtyń ulttyq minezinen aıyrylýyna 1932 jylǵy asharshylyq, 1937-1938 jyldardan bastalǵan repressııa, zymııan saıasatpen júrgizilgen ındýstrııalandyrý men tyń kóterý sııaqty ekonomıkalyq naýqandar sebep boldy desek, qatelese qoımaımyz. Al qıly qubylmaly kezeńderdi basynan ótkergen qazaq halqy es jıǵaly birshama ýaqyt boldy. Endigi mindet – halqymyzdyń ulttyq minezin qaıta qalyptastyrý úshin jumys isteý. Buǵan barlyq alǵyshart ornyǵyp úlgerdi ǵoı dep oılaımyn.
Aqtumar SAǴYNAI,
B.Maılın atyndaǵy №52 mektep-gımnazııanyń 11 «Á» synyp oqýshysy
ASTANA
Bolmysy berik, oıy tereń
Júregin óleń-jyrǵa degen mahabbat terbegen Muzafar Álimbaev – segiz jasynda ákeden, 13 jasynda shesheden aıyrylsa, alty jasynda ujymdastyrý aýyrtpalyǵyn sezingen, 1932-1933 jyldarǵy asharshylyqty, 1937 jylǵy stalındik soıqandy óz kózimen kórip, úreıi ushqan urpaqtyń biri. Soǵan qaramastan onyń azamattyǵy aqyndyǵyna kúsh-qýat beretin, tar qoltyqtan demep, órli jerden asyryp jiberetin qasıet desek, artyq bolmas.
Asyly, ómirsheń poezııalyq týyndy adam balasynyń tanymdyq kókjıegin keńeıtip, ishki jan-dúnıesin baıytyp, sony isterge qulshyndyryp, rýhyn sergitip, qanattandyrady. Osy oraıda eli men jerin súıgen M.Álimbaev óziniń paryz-mindetin ımandaı syr qylyp túıgenin túısinemiz. О́mirdiń ózin sýretteýde oımaqqa syıǵyzǵandaı shynaıy sheberlikke jetken, jınaqylyqtyń asqan úlgisin kórsetken aqyn «О́leń – aqyl sýaty men sezim qýatynyń toǵysqan jeri» dep poezııa týrasynda salıqaly pikir bildiredi.
Eń aldymen, M.Álimbaev – lırık aqyn. Tuńǵysh óleńinen bastap sońǵy jazylǵan týyndylaryna deıin ómirdiń júregimen qabyldaǵan názik qubylystaryn oqyrmandaryna sátimen jetkize biledi. Lırık dep jalpy ataǵanymyzben, aqyn ólenderinde kóterilgen máseleler asa ózekti ári tebirenisti. Sanasynda sańlaqtyq, súıeginde asyldyq, júreginde batyrlyq, bolmysynda beriktik, oıynda terendik bolmasa, ol dál osylaısha býyrqanyp tebirene almas edi.
Aqynnyń óskeleń urpaqqa arnap jazǵan óleńderi tili jańa shyqqan balabaqsha bóbekterinen bastap, bastaýysh, orta mektep balalarynyń árqaısysynyń oı-órisine laıyqtalsa, tili shuraıly, oqıǵasy qyzyq, taqyryby jaǵynan ár alýan. Ásirese muny ertegi, ańyz, naqyl sózder, bata-tilek jyrlar, maqal-mátel, ótirik óleń, jumbaqtar men jańyltpashtar, sanamaq jáne suramaq túrinde jazylǵan óleńderinen anyq kóremiz. Urpaq tárbıesin óz ómiriniń maǵynasyna balaǵan aqynnyń eńbegi, sóz joq, qazaq balalar ádebıetiniń tarıhynda jarqyn better bolyp qalary anyq.
Mırshat ELÝBAEVA,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń dosenti
Izdenisine iskerligi saı
Bul qazaqtyń bir basynda birneshe mamandyq pen kásip bar. Basshylyq qyzmet te atqarǵan. О́leń shyǵaryp, maqala-hıkaıat jazýdan da quralaqan emes. Osy kúnderde ár jyldary jazǵan óleńderi men áńgimeleri óz aldyna úsh kitap bolyp jaryqqa shyqqan. Ol kim deseńiz – Haırolla Ismaǵulov.
Bozbala kezinde aǵasy Myrzash Ismaǵulovtyń aqylymen Lenıngradtyń kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshesinde oqyp, gıdroakýstık mamandyǵyna ıe bolady (Myrzash aǵamyz sonaý 60-jyldary Lenıngradtyń qarjy akademııasyn bitirgen sanaýly qazaqtardyń biri edi). Ol kezde atynyń ózi qulaqqa tosyndaý estiletin bul mamandyq boıynsha jumys qaıdan tabylsyn. Sóıtip, Haırekeń aýyldaǵy ákesine kómekshi shopan boldy. Qoıshy kezinde shopannyń beıneti bes batpan, onyń jumysyn qalaı jeńildetýge bolady dep únemi oılanatyn edi. Nátıjesinde, qı oıatyn agregat jasap shyǵardy. Bul jańalyǵy úshin Ismaǵulovqa oblystyq ónertapqyshtar qoǵamy arnaıy qujat pen 1500 som syılyq berdi. Al «Bısen» jáne «Orda» keńsharlary birigip osy aqshaǵa taǵy qarajat qosty, sóıtip ónertapqyshqa sol kezdegi joǵary suranysqa ıe «Jıgýlı» kóligin syıǵa tartty. Bul 1970 jyl bolatyn.
Haırolla Ismaǵulov keıinirek maldy qaldyqsyz soıatyn jyljymaly qasaphana jasap shyǵardy. Sondaı-aq sý ishindegi sý bóget oılap tapty. Ol – sý aǵyny arqyly tegin elektr qýatyn beretin kishkentaı elektr stansasy.
Sózimizdiń basynda Haırolla Ismaǵulov basshylyq qyzmette de istedi dedik. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń ekinshi jartysynda ol oblystyq shıkizat bazasynda dırektor boldy. Sol kezde jumysty qaldyqsyz tehnologııamen atqarýǵa kúsh salyp, munda da únemi izdenispen eńbek etti. Sóıtip, respýblıka boıynsha jún-jurqa, teri-tersektiń qaldyqtaryn da tolyq kádege jaratyp, kózge túskeni bar. Ol týraly kezinde «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde «Tozyqtan torqa, qaldyqtan qamqa» maqalasy jarııalanyp bul jańalyq elge tarady.
Sońynda aıtarymyz, onyń óleńderi respýblıkalyq jáne jergilikti basylymdarda jarııalanyp turady.
Esenjol QYSTAÝBAEV,
jýrnalıst
Batys Qazaqstan oblysy