Kerekýlik kartop ósirýshiler nege alańdaıdy?

О́ńirlik aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń dereginshe, bıyl Ertis-Baıan óńiriniń fermerleri 806,4 myń tonna «ekinshi nan» jınap byltyrǵy re­kord­ty birden 133 myń tonnaǵa jańart­­ty. Alaıda munshama asta-tók kar­­topty qaıda jibererlerin bilmeı bas­tary qatyp otyr. Qazir sharýa­shylyq­tardyń qoımalarynan bosatylatyn túınekterdiń kılosy 57-65 teńgeden satylyp ketip jatyr. Byltyr dál osy ýaqytta baǵa 110-120 teńge kóleminde bolǵanyn eskersek, jergilikti kartop ósirýshiler qanshama shyǵynǵa batqanyn baǵamdaı berýge bolar.

– Jaz qurǵaq ótse de, kartop ósir­gen fermerler kúzde mol ónimge kenel­di. Gektarynan ortasha eseppen 327 sent­nerden aldy. Jalpy, kartop ósirý­men aımaqta 142 sharýashylyq shuǵyl­dansa, onyń 96-sy – iri fermerlik sharýa­shylyqtar. Oblysta jalpy syıym­dylyǵy 495 myń tonnany quraıtyn 149 kókónis saqtaıtyn qoıma bolsa, onyń ishinde 455 myń tonna ónimdi zamanaýı jabdyqtalǵan qoımalarda saqtaýdyń múmkindigi bar. Chernoıarka alqabynda 1-2 gektardan kartop salatyndar da bar. Mundaı usaq sharýa qojalyqtary úshin óz ónimderin satýda qıyndyq týyndaýy múmkin. Al úlken sharýashylyqtar naryqta tanymal bolǵandyqtan, jyldyń sońynda nemese keler jyldyń kóktemindegi ólara kezeńde qalǵan bóligin tıimdi baǵada ót­kize alady, – deıdi bas­qarmanyń bólim basshysy Esentaı Múrsálimov.

Buǵan deıingi jyldarda kerekýlik kartopty Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan memleketterinen tonnalap satyp áke­tetin. Bıyl Reseıde ónim mol shyqqany ári onyń ózindik quny óte arzan bolyp turǵanyna oraı ózge elderdiń alypsatar kompanııalary otandyq kartop ósirýshilerge jýymaı qoıdy. Qazirgi kúni Reseı kartoptyń kılosyn ımportqa 4-5 rýblden jóneltip otyr. Teń­gege shaqqanda 24-25 teńge. Iаǵnı bizdiń otandyq kartoptan eki esege arzan. Re­seı­lik túınektiń arzan bolatyn sebebi bar, ol jaqtaǵy topyraqtyń qunary joǵary, ónim jazda sýarylmaıdy. Al Pavlodardaǵy Chernoıarka alqaby ala jazdaı Ertistiń sýyna táýeldi. О́zindik qunyn eseptesek, qazirgi kóterme baǵa shamamen 80-90 teńge bolýy kerek. Amaly quryǵan jergilikti fermerler 60-65 teńgeden bosatpasqa sharasy joq. Onyń ózi suranys bolǵan jaǵdaıda ǵana. Áıtpese, qazir jergilikti naryqta suranystan usynys kóp.

«Agrokýlt» JShS-nyń basshysy Baqtııar Ysqaqov ábden suryptalǵan kartoptyń ózin 60 teńgege áreń ótkizip jatqandaryn jetkizdi. Satyp alýshylar únemi jeńildik suraıdy. Amalsyzdan 3 paıyz jeńildik jasap, kılosyn 58,5 teńgeden berip jatyrmyn deıdi kásipker. «Kartoptyń ortasha kólemdileriniń kılosy tipti 20 teńge bolyp qaldy. 11 myń tonna kartop jınap edim, búldirip almaıyn dep jaqyn jerdegi kókónis qoımasynda kılosy úshin 5 teńge tólep saqtap otyrmyn. Osy ýaqytqa deıin 7 myń tonnasy arzan baǵaǵa satyldy. Agrarlyq kredıttik korporasııa aldynda 180 mln teńge nesıe tólemi tur. Kóktemde tuqym, janar-jaǵarmaı, aýylsharýashylyq tehnı­kalary men agregattaryn satyp alǵan­byz. Bereshegimniń jartysyn áreń degende jınadym. Endi qalǵanyn tabý muńǵa aınalyp tur. Meniń egistigimmen qatarlas kartop egetin Qaırat, Dıas degen azamattardyń máselesi tipti kúrde­li. Olardyń da bankter aldynda qan­sha­ma boryshy, mindettemeleri bar. Jaǵ­daı bulaı jalǵasa berse, kóptegen sharýa­shylyq bankrot bolýy ábden múmkin», dep muńyn shaqty sharýa basshysy.

Al «Ańdas» ShQ basshysy Zeınolla Sálmenbaev buǵan deıingi jyldary sapaly ónimdi О́zbekstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan memleketteriniń kásipker­leri izdep kelip alyp júrgenin aıtady. Byltyr elimizdiń batys óńirleriniń áleýmettik-kásipkerlik korporasııalary kelip, jergilikti sharýashylyqtardyń kartobyn tıimdi baǵada satyp alǵan edi. «Baǵa qazirgi qalyppen quldyraı berse, aldaǵy jyldary eginshiliktiń bul túrine qyzyǵatyn adam tappaı qalatyn túrimiz bar. «Kartoptyń «Vega», «Konkord», «Kolombo», «Gala» sekildi keń taralǵan túr­lerin ósiremiz. О́zbekstan halqy «Ve­gany», ózimizdiń jergilikti jurt «Ko­lombo» sorttaryn unatady. Bizdiń kartobymyzdy Túrikmenstan, Reseı mem­leketteri turaqty alyp kelgen. Re­seıdiń kórshiles aımaqtary kóktemde tonnalap satyp áketetin. Ol jaqta ósiriletin túınekter uzaq ýaqyt saqtaýǵa jaramsyz. Bizdiń egis alqaptarymyzda ósi­riletin ónimderimiz saqtaýǵa óte tózim­­di. Mamyrǵa deıin saqtaǵanda ónim­­niń kóp bolsa 5-10 paıyzy ǵana búlinedi. Jyl saıyn tanaptardy aýystyryp, kartoptyń tuqymdyq sapasyn saqtap qalýǵa tyrysamyz. Bir jerge jyl sa­ıyn kartop otyrǵyza berseń ósimdik aýrýǵa ushyraıdy, sapasy tómendeıdi. Al suryptyq qasıetin saqtasań, kartop gendik ereksheligin joǵaltpaıdy»,  deıdi kópjyldyq tájirıbesi bar Zeınolla Qaıroshuly. Fermerdiń sózinshe, qazir Aqsý qalasynyń, Pavlodar, Tereń­kól, Jelezın, Aqqýly, Aqtoǵaı aýdan­da­ry­­nyń kartop ósirýshileri ónimderin syrt­qa ótkize almaı qınalyp otyr. О́nim­­niń, tipti ishki naryqta tıimdi baǵa­da ótpeýine jergilikti jerde qaıta óńdeı­tin óndiristiń bolmaýy sebep dep esepteıdi ol.

Anyqtaǵanymyzdaı, oblysta kartopty qaıta óńdeýmen nebári bir ǵana kásiporyn, «Saida» jeke kásipkerligi shuǵyldanady eken. Onyń ózi Sharbaqty aýdanynda ornalasqan. Mundaǵy shaǵyn sehta kúnine 70-80 qaptama kartop qytyrlaqtary (chıpsy) shyǵarylady. Sehtyń jylyna eń kóp degende 15 tonna ǵana kartopty óńdeýge qaýqary bar. «Best» brendimen tanymal qytyrlaqtar ázirshe oblys kóleminde ǵana satylyp jatyr. Kásipker Aısulý Baıysovanyń aıtýynsha, qytyrlaq shyǵarýǵa kar­toptyń kez kelgen sorty jaramaıdy. Oǵan arnaıy sorttar ári kólemi ortasha túınekter ǵana paıdalanylady. «Chernoıarka alqabyndaǵy áldebir sharýashylyq ázirshe shıkizatpen qamtamasyz etýde. Keregemizdi keńeıtý úshin bizge qarjylyq múmkindik pen jańa naryq kerek. Sondyqtan ózge aımaqtardyń dıstrıbıýtorlary óni­mimizdi alyp, tutynýshylar arasynda synap kórse degen tilegimiz bar. Byltyr memlekettiń qoldaýyna ıe bolyp, 2,9 mln teńge grant utyp alǵanbyz. Seh sonyń nátıjesinde jumys istep tur. Al ónimimiz júz paıyz tabıǵı kartop pen kúnbaǵys maıyn jáne dámdeýishter ǵana qosamyz», dep áńgimeledi kásip ıesi.

Resmı statıstıkalyq derekterde byltyr kerekýlik sharýalar Reseı, О́z­bek­stan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan elderine jalpy kólemi 129,4 myń tonna kartop satqany aıtylady. Al bıylǵy jyl basynan taǵy 129,5 myń tonnasy syrt memleketterge eksporttalypty. Onyń basym bóligi ótken qys pen kóktem aılarynda satylǵanyn eskerý kerek. Ázirshe bıylǵy ónimniń qanshasy syrtqa satylǵany týraly derekter tirkelmegen. О́ńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasy qaıta óńdeý jáne kooperasııany damytý bóliminiń bas mamany Tatıana Nagýla oblys turǵyndary jylyna nebári 75,5 myń tonna kartop tutynatynyn jetkizdi. Al jınalǵan kartop bul suranystan 12 esege asyp túsken. Memlekettiń mıllıardtaǵan demeýqarjysy búginde kóbine jańa kókónis qoımalaryn salýǵa jumsalyp jatqanyn, aldaǵy eki jylda bir ǵana Kerekýde 58,5 myń tonna qoıma paıdalanýǵa beriletinin aıtsaq ta jet­kilikti. Endeshe, Pavlodar oblysyna qaıta óńdeý kásiporyndary aýadaı qa­jet. Jalǵyz «Saida» JK-dan ózge kar­top­ty qaıta óńdeý kásiporyndary múl­de joq. Krahmal shyǵaratyn zaýyt salý týraly másele kóterilgeli biraz ýa­qyt ótti. Joba sózbuıdaǵa salynyp, sozylyp ketti. Buǵan deıin oblys orta­lyǵynda kartop qytyrlaqtaryn shyǵa­ratyn óndiris te ashylady dep kútilgen. Alaıda sheteldik ınvestorlar qarjy salýǵa júreksinip qaldy. Sondyqtan pavlodarlyq kartoptyń ázirshe baǵy ashylmaı tur.

Aýyl sharýashylyǵyna jaýapty organdardan surap bilgenimizdeı, aldaǵy qys pen kóktem aılary úshin jergilikti qoımalarda 330 myń tonna kartop saqtaýly tur. Onyń 45 myń tonnasy tuqymdyq kartop sanalady. Jergilikti fermerler baǵa túzelmeıinshe, jaǵdaıy­myz ońalmaıtyny anyq deıdi. Qazir aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jár­meń­kesinde kartoptyń kılosy 80 teńge­den, al ádettegi dúkenderde 120 teńgeden aspaı tur. Qorda áli de mol ónim bar ekenin eskersek, jýyq ýaqytta baǵa ósedi dep boljaýǵa eshbir negiz joq.

Pavlodar oblysy