Atyraý oblysyndaǵy «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervatyna sheteldik týrıster jıi keledi. О́ıtkeni Jaıyq ózeniniń Kaspıı teńizine quıar saǵasyna taıaý ornalasqan bul qoryqta qustyń 292 túri kezdesedi. Sırek qustyń 36 túri elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen. Munda sırek kezdesetin ósimdikter de bar.
UNESCO jelisindegi rezervat
«Aqjaıyq» tabıǵı rezervatynyń jalpy aýmaǵy – 341 myń gektar. Rezervatqa Mahambet aýdany men Atyraý qalasynyń, Kaspıı teńiziniń Reseıdiń Astrahan oblysyna deıingi jaǵalaýy kiredi. Qoryqta sútqorektilerdiń 78 túri bar. Quryp ketý qaýpi tóngenderdiń tizimine qustyń – 20, jándiktiń – 24, baýyrymen jorǵalaýshy men sútqorektiniń 2 túri kiredi.
«2009 jylǵy 1 sáýirde Jaıyq ózeniniń atyraby men Kaspıı teńiziniń irgeles jaǵalaýynyń aýmaǵy halyqaralyq mańyzy bar sýly-batpaqty jerler tizimine engizildi. Bul – atalǵan tizimge Qazaqstannan engizilgen Teńiz-Qorǵaljyn kólder júıesinen keıingi ekinshi aýmaq. Osyǵan baılanysty Úkimettiń 2009 jylǵy qaýlysymen «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervaty quryldy. Al 2014 jyly UNESCO-nyń búkilálemdik bıosferalyq rezervattar jelisine kirdi. Sol sebepten týrıster tabıǵattyń erekshe sulýlyǵyn, ushyp-qonyp jatqan qustar tobyn qyzyqtaýǵa jıi keledi. Qustardy sýretke túsiredi. Keıingi jyldary týrıster úshin rezervattyń qurlyq pen sýdaǵy aýmaǵynda birneshe baǵytty ázirledik», deıdi rezervat qyzmetkeri Balymgúl Ázmuhanova.
Sonyń biri – Kaspııdiń tabıǵatymen, teńizge quıatyn kóptegen kanal boıyndaǵy floramen tanysýǵa múmkindik beretin jaıaý júrginshi marshrýty. Ekinshisi – Jaıyq ózeniniń teńizge quıatyn saǵasynda qaıyqpen serýendeý. Bul baǵytpen júrgen týrıster ózen jaǵasynan qustyń san alýan túrin kóre alady. Úshinshisi – ózen saǵasynyń arnasymen ashyq teńizge shyǵatyn baǵyt.
Qus bazarynyń kómbesi
Rezervattyń ǵylymı qyzmetkeri Ilıa Bofonovtyń aıtýynsha, tabıǵı qoryqty qustardyń jumaq mekeni deýge ábden bolady. О́ıtkeni rezervat aýmaǵy qustardyń Sibir-Shyǵys Afrıka baǵytyndaǵy kóshi-qon mıgrasııasynyń jolynda jatyr.
«Jyl saıynǵy kóshi-qon kezinde rezervat aýmaǵymen sırek kezdesetin qarabaı, jalbaǵaı, kishi aqqutan, mysyr qutany, sondaı-aq qoqıqaz, buıra birqazan, qarabas, aqqý men qaz ushyp ótedi. Rezervat aýmaǵy – sýdy jáne sý mańyn mekendeıtin qustardyń sırek kezdesetin túrleri úshin óte qolaıly meken. Qustardyń keıbir túri rezervatta uıa salyp, tuqymyn kóbeıtedi. Sondaı qustardyń tobynda buıra láılek, kishkentaı baklan, qarabaı, jalbaǵaı, kishi aqqutan, mysyr qutany bar», dep túsindirdi I.Bofonov.
Tabıǵı qoryq aýmaǵyna kiretin Kaspıı teńiziniń jaǵalaýy men Jaıyq ózeniniń sýly-batpaqty atyrabynda qustyń 292 túri tirkelgen. Al rezervat aýmaǵyndaǵy Kaspııdiń Soltústik Shyǵys jaǵalaýynda qustyń 110 túri uıa salady. Qustyń 76 túri osynda qystap qalady. Al 106 túri qonys aýdarý kezinde ushyp ótedi.
«Máselen, Shalyga araly Kaspıı teńizi men «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aralyq aımaǵynda ornalasqan. Araldyń jalpy aýmaǵy shamamen 2,6 gektardy alyp jatyr. Bul – buıra láılek sekildi sırek qustardyń turaqty mekeni. Bul aralda qustardyń 600-ge jýyq juby uıa salady. Budan ózge birneshe qustyń turaqty uıa salatyn mekenine aınaldy. Jalpy, rezervat aýmaǵyna qonatyn qustyń 36 túri elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen. Qustyń keıbiri, máselen, ózen qarqyldaǵy, teńiz shaǵalasy osy aımaqta uıa salyp, tuqymyn kóbeıtedi. Onyń ishinde qyzǵylt jáne buıra birqazan (Pelicanus crispus; VU), qylań qarabas shaǵala (Larus ichthyaetus) bar. Zertteý kezinde kóptegen qustyń toby tabyldy. Atap aıtqanda, qylań qarabas shaǵalanyń 5,5 myń, ógiz shaǵalanyń 4 myń, úlken sýquzǵynnyń 1,5 myń, buıra jáne qyzǵylt birqazannyń 200 juby anyqtaldy», deıdi I.Bofonov.
Sırek ósimdikter mekeni
Tabıǵı qoryq – tek qustar ǵana uıa salatyn meken emes. Rezervat aýmaǵynda sırek kezdesetin ósimdikter de ósedi.
«Rezervat aýmaǵynda ósimdikterdiń óte sırek úsh túrin kezdestirýge bolady. Bul – qalqymaly salvınııa, Shrenka qyzǵaldaǵy men elimizde chılım degen ataýmen tanymal qazaqstandyq sý jańǵaǵy. Jalpy, tabıǵı rezervattyń bıosferalyq aýmaǵynda 141 tuqymǵa, 56 tuqymdasqa jatatyn ósimdikterdiń 229 túri ósedi. Onyń ishinde 7 relıkti, 4 sırek jáne erekshe qorǵalǵan túri bar. Sý florasyna ósimdikterdiń 23 túri jatady. Negizgi ósimdikter qaýymdastyǵy shóldi, shalǵyndy, batpaqty, ormandy, butaly, batpaqty-sýly sekildi 6 túrge bólingen», deıdi rezervat qyzmetkeri Laýra Balǵymbaeva.
Máselen, teńiz túınekqamysy – kópjyldyq ósimdik. Túbirshegi órmelep shyǵady. О́simdiktiń ushy shar tárizdi túınek túrinde jýandaıdy. Sabaǵy sur-jasyl tústi, úsh qyrly, japyraqtanyp turady. Bıiktigi – 20-100 sm. Túzý ári jalpaq japyraǵynyń eni – 3-5 mm.
«Teńiz túınekqamysynyń tósemeli tamyrynyń ushynda shar tárizdi túınekteri bolady. Gúli qosjynysty, dara masaqtan quralǵan shashaq gúlshoǵyryna jatady. Maýsym-qyrkúıek aılarynda gúldep, úsh qyrly jańǵaqsha jemisin beredi. Túıneginde krahmal kóp. Ony keıde unǵa qospa retinde, malǵa juǵymdy azyq retinde paıdalanady», deıdi L.Balǵymbaeva.
Taǵy bir ósimdik – túlki quıryq aqmııa sofora. Jarma daqyl tuqymdasyna jatatyn ósimdik sabaǵynyń uzyndyǵy ártúrli bolyp keledi. Negizinen 30-80 sm bolsa, keıde 100 sm-ge jetedi. Bul ósimdik tik ósedi. Onyń joǵarǵy jartysynda butaqty, basqa ósimdikter sııaqty qalyń ıilgen, alasa jyltyr aq talshyqtary bar.
«Bul – ýly ári karantındik aramshóp. Onyń tamyryn, tuqymyn, jer ústindegi bóligi men túbirin emdik maqsatta paıdalanýǵa bolady», dep túsindirdi L.Balǵymbaeva.
Atyraý oblysy